– قازاق تاريحىنىڭ قۇپيا دەرەكتەرى جۇڭگو مەن رەسەيدىڭ ارحيۆتەرىندە دەگەندى ءار-ار جەردەن ەستىپ قالىپ ءجۇرمىز. وسى قانشالىقتى راس پىكىر؟ – مەن قىتايدا ءتۋىپ-وستىم. سوندىقتان جۇڭگو ارحيۆىندەگى ءبىراز ماتەريالداردى كورۋگە مۇمكىندىگىم بولدى. ونىڭ ۇستىنە  بەيجىڭدە وقىدىم. 40 جىل باسپادا جاۋاپتى رەداكتور بولىپ قىزمەت اتقاردىم. سول سەبەپتى، مەنىڭ ورتالىق مۇراعاتتارداعى بۇكىل ماتەريالداردى اقتارۋ، كورۋ مۇمكىندىگىم مول بولدى. تەك مادەني ريەۆوليۋسيا كەزىندە جۇڭگو بۇكىل باسپالاردى توقتاتىپ، باسپا قىزمەتكەرلەرىن «حالىق جاۋى» سانادى. جيىرما جىلداي تۋعان جەرىمىزگە كەلە الماي، 10 جىل ۇرىمجىدە ازاپ شەكتىك، ودان وتباسىمىزبەن اۋىل-قىستاققا اپارىپ ەڭبەكپەن وزگەرتۋ دەگەن زاڭدارى بويىنشا جازالادى. ەگەر قۋعىن-سۇرگىنگە تۇسپەگەنىمدە مەن قازاق تاريحىنىڭ ءبىراز بولىگىن زەرتتەۋگە قول جەتكىزەر ەدىم دەپ ويلايمىن. جاسىم 78-گە كەتىپ بارادى. قوعامدىق فورماسيانى سوناۋ اۋىل ومىرىنەن كوردىم. فەوداليزم، سوسياليزم، كاپيتاليزم دەگەندەرىڭنىڭ ءبارىن باستان كەشىردىم. ءبىرقىدىرۋ دۇنيەنى كوڭىلگە توقىدىم. سۇراپ وتىرعان ساۋالىڭ ورىندى. ويتكەنى قازاق تاريحىنىڭ وتە كوپ بولىگى، اسىرەسە ارعى بابالارىمىزدىڭ تاريحى قىتايدا جاتىر. – سوناۋ سانكت-پەتەربۋرگتەگى مۇراعات­تارعا تاريحشىلارىمىزدىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن كورىنەدى. ول جەردەگى قۇپيا دەرەكتەردى تەك وقىپ، ميعا توقىپ شىعۋعا عانا مۇمكىندىك بار ەكەن. جازىپ الۋعا، كوشىرمە جاساۋعا، سۋرەتكە تۇسىرۋگە رۇقسات ەتىلمەيتىن كورىنەدى. ال قىتايدىڭ ارحيۆتەرىندە قالاي؟ – ەجەلگى جۇڭگو مەن ءبىزدىڭ ەجەلگى اتا-بابامىز تۇركىلەر قويان-قولتىق ارالاسقان. ءبىزدىڭ بابالارىمىز قازىرگى شىڭجاڭنىڭ ارعى بەتىندە، ەجەلگى ساقتار مەن عۇنداردىڭ، ءۇيسىن، قاڭلىلاردىڭ مەكەنى دەگەن ۇلى قورعاننىڭ تۇبىندە ءومىر سۇرگەن. اتا-بابالارىمىز قىتايلارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولعان. انىقتاپ ايتقاندا ب.ە.ب. X عاسىردان ب. ە. X عاسىرىنا دەيىنگى جيىرما عاسىر ۋاقىت اتا-بابالارىمىز قىتايلارمەن قويان-قولتىق ارالاسقان. ماسەلەن، ءسۇي پاتشالىعى 2 عاسىر،  تاڭ پاتشالىعى 3 عاسىر، ەكەۋى 5 عاسىرعا جۋىق حاندىق قۇرعان. وسى كەزدە قىتايدى تۇركى پاتشالارى بيلەگەن. سوندىقتان ولار تۇركى مادەنيەتىن قابىلداعان. قىتايدى موڭعولدار دا، مانجۋلەر دە ءۇش عاسىر بيلەگەن. شىڭعىس حان زامانىندا تۇركى مادەنيەتى دامىعان. سول كەزدە دە ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدان كوپتەگەن عالىمدار، عۇلامالار، اقىن-جىرشى، ادەبيەتشى، سۋرەتشىلەر، قۇسنيحاتشىلار شىققان. بۇلاردىڭ بارلىعىنىڭ دا جازبالارى جۇڭگو ارحيۆىندە سايراپ تۇر. – زەينوللا اعا، ءسىز ايتىپ وتىرعان تاريحي دەرەكتەر قىتايدىڭ ناقتى قاي قالاسىندا؟ وعان ءبىزدىڭ تاريحشىلارىمىزدىڭ قولى جەتە الدى ما؟ – بۇرىن قىتايدا جۇرگەنىمدە جەرگىلىكتى ەلدىڭ وكىلى بولعاندىقتان ۇرىمجىدەگى، بەيجىڭدەگى ارحيۆتەرگە ەمىن-ەركىن كىرەتىنبىز. ال شەتتەن بارعان تاريحشىلارعا كىرۋ قيىن. جۇڭگو ءوزى سەكەمشىل حالىق. ىشكى ءتارتىبى دە مىقتى. «وزگە ەلدەن تاريحشىلار نەگە كەلدى؟ نەنى زەرتتەمەك؟ ءبىزدىڭ مادەني مۇرالارىمىزعا قول سۇقپاي ما؟» دەگەن ساۋالدار قىتايلار ءۇشىن قاشان دا باستى ورىندا. بىزدەن عىلىم اكادەمياسىنداعى باقىت ەجەنحان ۇلى دەگەن جىگىتتىڭ قىتايدىڭ ارحيۆىندەگى ءبىراز دۇنيەگە قولى جەتتى. ءقازىر سول قىتايشا جازىلعان ماتەريالداردى اۋدارىپ، مەڭگەرۋگە تالاپتانۋدا.  جۇڭگو تاريحىنىڭ مامانى عوي، قىتايشاعا جەتىك. – ال ءوزىڭىز سول قۇپيا ارحيۆتەردە قانشا مارتە بولا الدىڭىز؟ – قىتايدا جۇرگەندە قاجەت ۋاقىتتا بارىپ اقتاراتىنبىز. ءۇرىمجىنىڭ ارحيۆتەرىندە كوپ بولدىم. ءقازىر ول جاقتا ءتارتىپ تە، قاعازباستىلىق تا قيىنداپ كەتتى. دەي تۇرعانمەن، ىشكى قىتايدىڭ ارحيۆتەرىنە كىرىپ-شىعىپ جۇرگەندەر بار. ءوزىم دە كىردىم. مەنىڭ قولىمدا ءقازىر قازاقتىڭ ادەبيەت تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن قۇندى دەرەكتەر بار. ب.ە.ب. X عاسىردا «ساق انا جىرى» دەگەن جىر بولعان. ول جۇڭگو ارحيۆىندە ساقتاۋلى. قازاقستان قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن قايتا جازاتىن بولسا، الدىمەن «ساق انادان» باستاۋى كەرەك. ويتكەنى، «ساق انا» ءبىزدىڭ حاتقا تۇسكەن ەڭ العاشقى جىرىمىز. ماسەلەن، ول جىر بىلاي باستالادى: «باتىستامىن مەن. ورنىقتىم وسى اراعا، بىقىعان اڭ مەن قۇس تۇر ءالى بوساعادا. ءتاڭىردىڭ حانشايىمى جاراتقان جار بولار، جىلجىمان بۇل توپىراقتان، ەمەس مەن قار بولار. تارتىلدى سىرناي، كوڭىلگە شاتتىق قۇيىپ. ءۇمىتىم كوككە ورلەدى، پاتشامىز پەرزەنت ءسۇيىپ». كوردىڭىز بە؟ وتە ەرتەدەگى جاڭا ەرادان بۇرىنعى X عاسىردىڭ جىرى. ياعني 3000-4000 جىلدىڭ الدىنداعى جىر.  «ساق انا» جىرىن جازىپ العان جۇڭگو عالىمى مو تيانزى. «ساق انانى» قىتايدا شي ۋاڭ مۋ  دەيدى. «ساق انا»  – دەگەنىڭ باتىس پاتشالارىنىڭ اناسى دەگەن ءسوز. بۇل، بالكىم، انالىق ءداۋىر. سوندىقتان دا ايەلدەردى ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. بۇل جىر ەڭ العاشقى انالىق ءداۋىردىڭ جىرى. دەمەك،  قازاقتىڭ ادەبيەت تاريحى وسى «ساق انا» جىرىنان باستالۋى كەرەك. پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشيەۆ مەنىڭ وسى جىرلاردى اۋدارعان اۋدارمالارىمدى ەجەلگى قازاق ادەبيەتى دەگەن كىتاپقا قوسىپ، جارىققا شىعارعان ەدى. ءبىراق كەيىنگى كەزدە جالعاسىن تاپپاي قالدى. – «ساق انانى» ايتىپ جاتىرسىز عوي... قىتايدىڭ كونە ارحيۆتەرىندە ءبىزدىڭ تاعى قانداي جىرلارىمىز بولۋى مۇمكىن؟ – لي باي دەگەن جۇڭگو اقىنىنىڭ جىرلارى كوپ. لي بايدىڭ ارعى تەگى تۇركى. باي ءجۇيي، ءشۇي ماۋگۇڭ، چىڭ ياۋجين سىندى ءبىر شوعىر ليريك ءارى رومانتيك اقىندار بولعان. ولاردىڭ دا ارعى تەگى تۇركى. كەيبىر تاريحشىلار بۇلاردى جۇڭگو اقىنى دەپ ءجۇر. ءبىراق ەجەلگى جۇڭگو مادەنيەتىنىڭ جارتىسى تۇركى مادەنيەتى بولىپ ەسەپتەلەدى. تۇركى مادەنيەتىنەن شىققان عالىمدار بار. ماسەلەن، تەك اقىندار عانا ەمەس، اسپان دەنەلەرىن، ماتەماتيكانى، قۇسنيحاتتاردى زەرتتەيتىن عالىمدار بولعان. ەجەلگى تاريحتا بۇلاردىڭ بارلىعى دا تۇركىلەر. ال شىڭعىس حان داۋىرىندە بۇل عۇلامالاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ رۋىن جازىپ وتىرعان. قاڭلىنىڭ، ءۇيسىننىڭ، نايماننىڭ اقىنى دەپ ولاردى رۋىمەن انىقتاپ جازعان. قىتايلارعا مادەنيەت تۇركىلەردەن بارعان. جۇڭگو تىلىندە «سوڭعى حانناما» دەگەن كىتاپ بار. سول كىتاپتا مىناداي دەرەك بار. ارىستان ويىنى كۋسان مۋزىكاسىمەن ورىندالادى. كۋسان دەگەنى –  كۇشار (ەجەلگى قاڭلىلاردىڭ مەكەنى) قالاسىنىڭ مۋزىكاسى دەگەن ءسوز. جاڭا ەرانىڭ 87 جىلى جۇڭگو پاتشاسىنا ارىستان تارتۋ ەتىلگەن. باي ءجۇييدىڭ «ارىستان جىرى» دەگەن جىرى وسىلاي دۇنيەگە كەلگەن. باي ءجۇيي بۇل جىردى ەجەلگى ۇيسىندەر تۇرعان مەكەندە جازعان.  ول دا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن دۇنيە. – ءسىز زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن كونە جادىگەر جىرلاردى ايتىپ جاتىرسىز. تاريحشىلاردىڭ اۋزىنان ابىلاي حاننىڭ سوڭعى حاتى  قىتايدا ساقتاۋلى دەگەندى ەستىپ قالىپ جاتامىز. بۇل قانشالىقتى انىق مالىمەت؟  – ابىلايدىڭ سوڭعى حاتى قىتايدا ساقتاۋلى. ول – انىق. باقىت ەجەنحان ۇلى قىتايعا بارىپ، حاتتىڭ ءتۇپنۇسقاسىن كوشىرمەگە ءتۇسىردى. حات جاريالانىپ كەتكەننەن كەيىن جۇڭگو جاعى ءتارتىپتى كۇشەيتتى. ءقازىر ونداي تاريحي دەرەكتەردى قولعا ءتۇسىرۋ قيىننىڭ قيىنى. رۇقسات تەك ەكى مەملەكەتتىڭ كەلىسىمى ارقىلى عانا جۇزەگە اسادى. – باقىت ەجەنحانۇلىنان باسقا تاريحشىلارىمىزدان تاعى كىمدەر قىتايدىڭ ارحيۆتەرىن يگەرە الدى؟ – قويشىعارا سالعارا ۇلى قىتايداعى تاريحي قۇجاتتاردى انىقتاۋعا تالپىندى. ءبىراق قويشىعارانى تۇساعان جۇڭگو ءتىلىن جەتىك بىلمەيتىندىگى. تاپقان دەرەكتەرىن قازاقشاعا اۋدارتتى، ونىڭ ءوزى ءبىراز ۋاقىتتىڭ شارۋاسى. قويشىعارا ول دەرەكتەردى كىتاپ ەتىپ شىعاردى. ءبىراق ونىڭ ءبىراز پىكىرلەرىنە ءوزىم قوسىلمايمىن. – ماسەلەن قانداي پىكىرلەرىنە؟    – جۇڭگو دەرەكتەرىندەگى ۋسۋڭداردى ءۇيسىن ەمەس دەيدى. جۇڭگو ءتىلىنىڭ اكسەنتى، سويلەۋ مانەرى بار. قويشىعارانىڭ اتىنىڭ ءوزىن قىتايلار كۋيچيكالا دەپ جازادى. مەنى زەينوللا دەي المايدى، ءزاينۋللا دەيدى.  ءۇسۋڭدار ۇيسىندەر ەمەي، كىمدەر ەندى؟ ءبىر رەت جولىققانىمدا قويشىعارا ەكەۋىمىز وسىنداي دۇنيەلەرگە كەلىسپەي قالدىق. ءالى دە قويشىعارا سالعارا ۇلىنىڭ انىقتاعان دەرەكتەرىن قاراپ شىعۋىم كەرەك. سوعان ۋاقىت جار بەرمەي ءجۇر.  مەن قىتايداعى كونە جىرلارىمىزدىڭ ءبىرازىن تاۋىپ، قىتايشادان قازاقشاعا اۋدارىپ «مۇرالار نەنى ايتادى؟» دەگەن كىتاپقا كىرگىزدىم. ول جىرلاردىڭ بارلىعى قازاقتىڭ ادەبيەت تاريحىنا كىرۋگە ءتيىستى . – كەيبىر تاريحشىلارمەن پىكىرىڭىزدىڭ بىرىكپەيتىنىن ايتىپ وتىرسىز. سوڭعى كەزدە ءار-ار جەردە، ءتىپتى تاريحشىلاردىڭ ءوزى دە: «قازاق ءوزىنىڭ ۇلتتىق تاريحىن جازا العان جوق»، – دەگەن پىكىر ايتىپ ءجۇر. بۇعان نە دەيسىز؟ – قازىرگى تاريحشىلاردان مامبەت قويگەلدىنىڭ پىكىرلەرى كوڭىلىمە قونادى. ءبىراق ول دا كەڭەس زامانىنىڭ تاريحشىسى. ارعى دۇنيە تاريحىن زەرتتەي قويعان جوق. ارعى دۇنيە تاريحىن، اتا-بابالارىمىز تۇركىلەردىڭ ۇلى يمپەرياسىن، مادەنيەتىن، ءومىر-سالتىن قازاق تاريحشىلارىنان ءتۇپ-تۇقيانىنا شەيىن زەرتتەگەن ەشكىم جوق. ءتىپتى ابىلاي حان تۋرالى دا تاريحشىلار الاۋىز پىكىردە. بىرەۋلەر ابىلايدىڭ رەسەيگە قوسقانىن قازاقتاردى وتار ەلگە اينالدىردى دەپ كىنالايدى. ەندى ءبىر تاريحشىلار ابىلايدىڭ ۇستانعان ساياساتىن دۇرىس سانايدى. قازاقتىڭ ۇلتتىق تاريحى تۋرالى سۇراعىڭنىڭ ءمانى زور. ءبىز قالايدا ۇلتتىق تاريحتىڭ جازىلۋىنا اتسالىسۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق تاريحتى جازۋ ءۇشىن ابىلايدان تارتىپ، بۇكىل تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ ىستەگەن شارۋاسى، ۇستانعان ساياساتىنا ۇلت مۇددەسى تۇرعىسىنان قاراۋىمىز قاجەت. ۇلتتىق تاريحتى ۇلتقا جانى اشيتىن ادامدارعا جازدىرعانىمىز دۇرىس. مەن جۇڭگو ارحيۆىنەن تابىلعان ابىلاي حاننىڭ   قىتايعا جازعان حاتىن تاۋىپ گازەتكە جاريالادىم. ول حاتتا ابىلاي: «تارباعاتاي مەن تاشكەنت مەنىڭ جەرىم. ءوز جەرىمدى وزىمە قايتارىڭدار»، – دەگەن. سونداي ادامدى قالاي قازاقتى بودان عىپ رەسەيدىڭ قولىنا سالىپ بەرگەن دەيمىز؟ مەنىڭ قولىمدا تاعى ءبىر قۇندى دەرەك بار. ول – قىتايدا جازىلعان  قازاقتىڭ ساۋدا تاريحى. قازاقتىڭ  ەجەلگى كوشپەندىلەر مادەنيەتى تۋرالى  ەدۆارد شەپي دەگەن امەريكالىق پروفەسسور XIX تاراۋدان تۇراتىن زەرتتەۋ جازعان. مەنىڭ قولىمدا قازاقتىڭ 100 جىلدىق ساۋدا تاريحى بار. قىتايداعى ەڭ قۇندى كىتاپ سانالاتىن «باتىس ءوڭىرى ساۋدا تاريحى» دەگەن كىتاپتى قولىما ءتۇسىردىم. بۇل كىتاپتا حۋاڭحى مەن سىرداريا اراسىنا العاشقى جىبەك جولىنىڭ نەگىزىن سالعان ءبىزدىڭ اتا-بابامىز تۇركىلەر ەكەنى باياندالادى. ال ابىلاي زامانىنداعى قازاق-قىتاي ساۋداسىنىڭ 100 جىلدىق تاريحى ءوز الدىنا جاتقان ۇلكەن دۇنيە. دەمەك، حاتقا تۇسكەن، ءبىراق، ءالى دە زەرتتەلمەگەن قازاقتىڭ ساۋدا تاريحى قولىمىزدا تۇر.  مۇنى تەك تاريحي تۇرعىدان زەرتتەۋ قاجەت. ساياسات ارالاسىپ كەتسە بولمايدى. – ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ جازىلماي جاتقانىنا ەجەلگى تۇركى ءداۋىرىن، سول داۋىردەگى مادەنيەتتى زەرتتەي الماي جاتقانىمىز كەدەرگى بولىپ تۇر عوي سوندا؟ – البەتتە. تۇركى ءداۋىرى ءوز الدىنا، قازاقتىڭ ەجەلگى مۇراعاتتارىن، ساۋدا تاريحىن دا تۇبەگەيلى زەرتتەي الماي وتىرمىز. ماسەلەن قازاقتاردا شەڭبەرەك، توبىق دوپ دەگەن ءاتۇستى ويىندارى بولعان. وسىنىڭ ءبارى انىقتايتىن، زەردەلەيتىن دۇنيەلەر. – قازاق تاريحىندا زەرتتەلمەگەن قۇپيا دەرەكتەردىڭ كوپ ەكەنىن ايتىپ وتىرسىز. تاريحىمىزدا ەل سەنبەيتىن «سەنساسيالار» بار ما؟ – تاريحشىلار ايتىپ جۇرگەن شىڭعىس حاندى جالايىر دەگەنگە سەنبەيمىن. شىڭعىس حاننىڭ تۋىپ وسكەن جەرى جەتىسۋ دەگەن دە سەنبەيتىن «سەنساسيا». ويتكەنى، بۇكىل وقيعا ورحون-ەنيسەي بويىندا، موڭعول دالاسىندا ءوتىپ جاتسا، موڭعولدار وزدەرىنىڭ پاتشاسىنىڭ،  قۇپيا شەجىرەسىنىڭ 800 جىلدىعىن تويلاسا، شىڭعىس حاندى موڭعول ەمەس، قازاق دەۋ شىندىققا جاناسپايدى. شىڭعىس حاندى قازاق دەۋ ءۇشىن، اۋەلى قازاق ەكەنىن دالەلدەيتىن دەرەكتەردى اشىپ، موڭعولداردى مويىنداتۋىمىز كەرەك. ويتپەيىنشە، شىڭعىس حاننىڭ قازاق ەكەنى سەنبەيتىن «سەنساسيا» بولىپ قالا بەرەدى. سۇحباتتاسقان – قارلىعا يبراگيموۆا