«مەن بويىمداعى جاقسى قاسيەتتەر ءۇشىن كىتاپقا قارىزدارمىن».

م.گوركيي.

كەلەشەگىم، الاش بالاسى!

سىزدەرگە ايتۋعا مىندەتتىمىز دەپ ساناعان، ومىرلىك قاجەتتىلىكتى وي ساناعا ۇتقىرلىقپەن قۇيىپ، شەگەلەپ ءسىڭىرىپ كەتۋدى پارىز دەپ ساناعان ەڭ وزەكتى ومىرلىك تىلەكتەر مەن وسيەتتى وتىنىشتەرىمىز وتە كوپ. سونىڭ ءبىرى كىتاپ وقۋدىڭ ادامزات بالاسىنا تيگىزەتىن زور پايداسىنىڭ جاي-جاپسارى جايىندا بولاتىن. سولاردى نازارلارىڭىزعا ايرىقشا شەگەلەپ ۇسىنعاندى ءجون سانادىق. جاھاندانۋ مەن عالامدانۋدىڭ وبىر اعىمى مەن ىقپالى كۇردەلەنىپ تە، كۇشەيىپ تە كەلەدى.

كىتاپ وقۋدان قالعان ۇلتتىڭ، اسىرەسە ونىڭ ۇرپاقتارى ورنى تولماس اۋىر رۋحاني جۇتقا ۇشىرماي، ازعىندىققا قۇلاماي قويمايدى. دەمەك، نادان، كەششە، ماڭگۇرت... ەل، ۇلتتىڭ بولاشاعى وڭبايدى. ويتكەنى، ەگەردە ءبىز كىتاپ وقۋدان تىيىلساق، وندا وي ويلاۋدان دا، اينالامىزداعى قۇبىلىستى تالداۋ، بارلاۋ قابىلەتتەن دە، ادامگەرشىلىك قاسيەتتەن دە، ءتىپتى قۇندى ۇتقىرلىق اتاۋلىنىڭ بارىنەن دە ايىرىلامىز. سوندا ءتورت اياقتى مالدان ادامنىڭ ايىرماسى قانداي دارەجەدە بولماق؟ ازعىندىق پەن جۇتاۋدىڭ سان قيلى ءتۇرىن ءبىر ساتكە بولسا دا، كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى، اعايىن. بۇل – ءسوز جوق، ءقاۋىپتى جانە وكىنىشتى.

كىتاپ – ادامزات بالاسىنىڭ سان عاسىرلىق اقىل-ويىنىڭ وقۋ ارقىلى جەتىلۋىنىڭ، كەمەلدەنۋىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكەن دامىلسىز دامۋ ءۇردىسىنىڭ جەمىسى، وتكەن تاريحى مەن ومىرلىك تاعىلىم-تانىمىنىڭ التىن ساندىعى. عابيت مۇسىرەپوۆ: «كىتاپ دەگەنىمىز – الدىڭعى ۇرپاقتىڭ كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرعان رۋحاني وسيەتى. كىتاپ وقۋدان تىيىلساق، وي ويلاۋدان دا تىيىلار ەدىك» دەۋى وسىدان. البەتتە كىتاپتى تاڭداي ءبىلۋ، ونى زەيىندى زەرەكتىكپەن مۇقيات تالداپ وقي ءبىلۋ، ونداعى ءسوزدىڭ، ويدىڭ، ءتۇيىندى تۇجىرىمنىڭ قۇدىرەتىن ءتۇسىنۋ مەن ءتۇيسىنۋ، العان اسەرلەردى كەيىن ومىرلىك قاجەتىڭە جاراتا ءبىلۋ، بۇل – ءاربىر ادامنىڭ بىلىگى مەن ءبىلىم دەڭگەيىن، پايىمى مەن پاراساتىن، كورەگەن كەمەل كىسىلىگىن ۇدايى شىنىقتىرا ءبىلۋدىڭ وزىق تا ۇتقىر جولدارىن ايقىنداي الاتىن العى شارتتارىنىڭ ءبىرى. سونىمەن بىرگە كوز جەتپەيتىن جەرگە ۇشقىر وي جەتەدى. ال سول ويدىڭ جۇيرىكتىگىن جەتىلدىرەتىن دە، ۇتقىرلىعىن وزدىراتىن دا، سوزگە شەشەندىگىن شىنىقتىراتىن دا – كىتاپ ەكەنى اقيقات. سونداي-اق وقىعان كىتابىڭداعى ايتۋلى كەيىپكەرگە ەلىكتەۋدىڭ ءوزى، ءتىپتى اۆتوردىڭ ءوزى سياقتى تۇلعا بولۋعا قۇلشىنۋ، بۇل – تەڭدەسى جوق قۇبىلىس. دەمەك، كىتاپ وقۋ، بۇل – تەكتى كىسىلىككە، كەمەل ادامگەرشىلىككە، كەمەڭگەر كورەگەندىك پەن مادەنيەتتىلىككە قول جەتكىزۋ باعىتىندا قۇرىشتاي شىڭدالا ءتۇسۋدىڭ ايتۋلى كورسەتكىشى ەكەنى حاق.

ءيا، تالداۋ، بولجاۋ، تالعام، تاڭداۋ دەيمىز... راسىندا دا بۇگىنگى جاستارىمىزدىڭ كوپشىلىگىنىڭ كىتاپ وقۋعا دەگەن نيەتى قۇردىمعا قۇلدىراعان تۇستا تالعام، تاڭداۋ تۋرالى، ادامگەرشىلىك تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق سياقتى. مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى نەدە؟ بۇل ەل ىشىندە قانداي وزگەرىس-قۇبىلىستىڭ كەسىرىنەن تۋىنداپ وتىر؟ ءسوزدىڭ شىنى كەرەك، بۇل مەملەكەتتىك ساياساتتاعى ەڭ ۇلكەن قاتەلىك پەن ولقىلىق – وسى ەدى. ياعني كىتاپ وقىماۋ، جۋرنال ۇستاماۋ، گازەتكە قاراماۋ... قىسقاسى، قازاق ەلىن كەششەلىك پەن ناداندىققا جىعۋدىڭ، ياعني بۇنداي جۇگەنسىز ازعىنداۋ مەن رۋحاني جۇتاۋدىڭ قۇردىمىنا قاراي جەتكىزۋدىڭ، مۇگەدەكتىك شارىقتاۋدىڭ قاسىرەتى – تاۋەلسىزدىكتى جاريالاعاننان كەيىن باستالعان ايتۋلى قاسىرەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى ەكەنى بۇلتارتقىسىز اقيقات. ومىرلىك شىندىققا تەكتى كىسىلىكپەن تىكە قارايتىن ۋاقىتتىڭ تۋعانى قاي زامان. قانشاما اششى بولسا دا، شىندىعى – وسى. كورەگەن كوسەمدىكپەن قاسىرەتتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا، قالىپتاسقان ۇتقىر قۇندىلىقتى ەرەكشە مۇددەلىكپەن ساقتاپ قالۋدى ۇيلەستىرە دە، وزدىرا دا المادىق. ۇر دا جىق ۇراندى جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەسىرىنەن ەلدى مەكەن، اۋدان ورتالىعىنداعى كوپتەگەن مادەني وشاق – كىتاپحانالار، وقىرمان زالدارى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ، تۇبەگەيلى جابىلىپ تىندى. ەندەشە ەلدەگى بولىپ جاتقان قۇبىلىستىڭ بارىسىن جان-جاقتى تەرەڭ تالداۋدان اجىراعان ۇلت، ۇرپاقتىڭ قانداي تاڭداۋى بولۋى مۇمكىن؟ ولاي بولسا، كىتاپقا دەگەن كەشەگى قۇمارلىقتى قايتسەك قايتا قالپىنا كەلتىرەمىز؟ قازاق ەلى ۇتقىرلىقپەن جاڭاشا ارتتىرا الامىز با؟ قاشان؟ قالاي؟ بۇنداي وزەكتى دە وتكىر سۇراقتاردىڭ جاۋابىن كۇللى قوعام، مەملەكەت بولىپ، ءھام ۇلت، حالىق بولىپ تالقىلايتىن كوكەيتەستى ەڭ وزەكتى ماسەلەگە اينالعانى قاي زامان. ءبىراق... 

الايدا بۇگىنگى جۇگەنسىز كەتكەن قوعامىمىزدىڭ كىتاپ ورنىنا پايدالانىپ جۇرگەندەرى – ۇيالى تەلەفون، كومپيۋتەر جانە عالامتور، سمارتفون... نەگىزگى وقۋ قۇرالى بولىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى. ارينە، اينالىسقا ەنگەن جاڭا تەحنولوگيا مەن تەحنيكالاردىڭ جەتىستىكتەرى قوعامعا قاجەت تە بولار. ءبىراق...

بۇل جەردەگى اڭگىمە ولاردىڭ ەشقانداي ساراپتاۋسىز، باقىلاۋسىز، شەكتەۋسىز كۇيمەن جۇگەنسىز كەتىپ، زياندى تۇسىنىڭ تامىرى تەرەڭدەپ بارا جاتقاندىعى جايىندا بولىپ وتىر. بۇل ەشكىمنەن دە جاسىرىن ەمەس. بۇل تاريحي فاكت. وسىنىڭ كەسىرىنەن بۇلاردىڭ ادامزات بالاسىنا تيگىزىپ وتىرعان پايداسىنان گورى، كەرىسىنشە، كەساپاتتى زياندارى الدەقايدا اسا اۋىر كۇيدە ەكەنى اقيقات. الدى-ارتىمىزدى تياناقتى تالداۋسىز، بولجاۋسىز، تالعامسىز تەك كوزسىزدىكپەن، باسسىزدىقپەن، ەسسىزدىكپەن «وركەنيەت» سياقتىعا ەلىكتەۋ، ەشىرە قۇلشىنۋ دەرتىنىڭ ارتى اۋىر بولاتىنى دا داۋسىز. ايتالىق، ۇرپاقتارىمىزدىڭ وي ساناسىن جان-جاقتى ۋلاپ، تۇرلىشە جاعىمسىز ساۋلەلەرى دەنساۋلىققا قاتىستى يممۋنيتەتتەردى ۇرلاپ، جۇيكە (نەرۆ) تالشىقتارىن تالقانداپ، قۇلاق-كوزدەن ايىرىپ، بويداعى تابيعي قابىلەتتەرىن جالماپ، ماڭگۇرتتىك قاۋلاپ... اقىرىندا ولاردى تەڭدەسى جوق ۇتقىر ۇلتتىق دانا جولدان قالاي بولعان كۇندە دە تايدىرۋ، اداستىرۋ، ازعىنداتۋ، قۇردىمعا جىعۋداعى قاتەرلى قاسىرەتتەرى اناعۇرلىم باسىم كۇيمەن ۋشىعىپ بارادى. سونىڭ سالدارىنان ۇلتتىق تاريحىمىزدا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن قىلمىس پەن وپاسىزدىقتىڭ تۇرلەرى كوبەيىپ، كۇشەيىپ كەلەدى. ول ول ما، بۇرىن-سوڭدى قۇلاق ەستىپ، كوز كورمەگەن وزى-وزىنە قول جۇماۋدىڭ (ءسۋيسيتتىڭ) سان الۋان ءتۇرى دە، ودان كوز جۇمعان ادامداردىڭ سانى دا شەكتەن تىس ارتىپ، رەكوردتىق دارەجەنى جاڭالاي تۇسۋدە. مىسالى، وزى-وزىنە قول جۇمساپ ولگەنى 2016 جىلى 3962-گە جەتتى. بۇل تىركەلگەنى. تىركەلمەگەنى قانشاما. مىنە، بۇلاردىڭ كەساپاتتى ىقپالى قوعامىمىزدا كۇشەيۋىنە بايلانىستى ەلدىڭ، قوعامنىڭ، ءھام ۇلتتىڭ، ۇرپاقتىڭ جۇگەنسىز زارداپ شەگۋشىلىگى دە جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى. دانا حالقىمىز «قۋىرداقتىڭ كوكەسىن تۇيە سويعاندا كورەسىڭ» دەمەكشى، قازاق ەلى كۇرەسكەرلىككە جاپپاي قاۋلاۋ ۇردىسىمەن تەزىرەك ءتۇسۋدى ىجداھاتتى تۇردە قولعا المايتىن بولساق، ءبىزدىڭ كورەتىن قاسىرەتتەرىمىزدىڭ زورى ءالى الدا سياقتى...

ءبىز، قازاق قاۋىمى، اسىرەسە جاستارىمىز، تۇراقتى تۇردەگى كىتاپ وقۋدان قالسا، وندا ويلاۋ، تالداۋ، بولجاۋ، تاڭداۋ تاعىلىمدىق پەن تانىمدىق قابىلەت-قاسيەتتەرىمىزدىڭ ايتۋلى دارەجەدە اقسايتىنى، ءوي-وسىرىمىزدىڭ قالىپتاسۋ دارەجەسى مەن تەكتى كىسىلىك كەلبەتىمىزدىڭ ۇتقىرلىعى تومەندەۋگە جەتەتىندىگى ايدان دا انىق اقيقات. كوكىرەگى سوقىر، نادان، كەششە ادامعا ومىردە جاقسىلىقتىڭ تاڭى اتپايدى. جاستار كورگەنىن ىستەيدى. ايتالىق، ادامزات تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان قايىرىمسىزدىق، قاتىگەزدىك، قانىشەرلىك، انايىلىق، باسكەسەرلىك... اتاۋلىنىڭ ءبارى شەكتەن تىس ەتەك جايىپ كەتۋى، مىنە – وسىدان بولسا كەرەك. بۇنىڭ سىرتىندا وتباسىنداعى وزەكتى الەۋمەتتىك، تۇرمىستىق... ماسەلەنىڭ دەر كەزىندە ۇتقىر شەشىمىن تاپپاي جانە وقىتۋ-اعارتۋ سالاسىنداعى كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە وزىق دارەجەدە قالىپتاسقان ۇتقىر جۇيەنى بىلىكسىزدىكپەن قۇلاتۋدان كەيىنگى پايدا بولعان تۇرالاتۋ دەرتىنەن ءالى كۇنگە ارىلا الماي جاتقاندىعىمىز تاعى بار.

قالاي دەگەندە، سولاي بولا تۇرعاندىعىنا قاراماستان، ەندىگى جەردە، قازىرگى تاڭدا كومپيۋتەرلىك تەحنيكالارعا تاۋەلدىلىك ايرىقشا ارتقان تۇستا قوعامىمىزدى كىتاپ وقۋعا كۇشتەۋ ارقىلى قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ، بۇل – وڭاي شارۋا ەمەس. سەبەبى قوعامدىق تىزگىننەن دە، ومىرلىك ەسكەكتەن دە ايىرىلىپ قالدىق. ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىرعانداي ۇلتتىق شاڭىراقتى ورتاسىنا ءتۇسىرۋ وپ-وڭاي، كەيىن ونى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ، كەرەگەسىن تىكتەۋ، ۋىعىن تىقتاۋ ەڭ قيىن شارۋا. بۇنىڭ ءبارى، سايىپ كەلگەندە، ادامنىڭ ومىرلىك ىزدەنىمپاز ەڭبەكقورلىققا، تالعامپازدىققا، ادامگەرشىلىككە دەگەن قۇشتار تالپىنىستى، قۇلشىنىستى نيەتىن، بەينەتقور ەڭبەكقورلىققا دەگەن قابىلەتىن جوياتىن كەساپاتىنان ورىن بولىپ جاتقاندىعى ءسوزسىز. بۇعان قوسا ۇلتتىق رۋحاني جۇتاۋ قاسىرەتتەرىن ارتىرا تۇسەتىنى دە داۋسىز. سونىمەن بىرگە ميلليونداعان كورەرمەنى بار تەلەارنالار مەن جارنامالاردىڭ ۇلتقا، ۇلتتىق تالىم-تاربيەگە قاتىستى كەرەعارلىقتى جۇگەنسىزدىكپەن جاساپ وتىرعان قياناتتارى ءوز الدىنا ءبىر توبە. ءبىراق قوعامدى، ۇرپاقتى قايتكەن كۇندە دە جونگە ءتۇسىرۋ، ولاردى سان الۋان قاسكۇنەمدىكتىڭ تىرناعىنان قورعاۋ اۋاداي قاجەت شارۋا. بۇل – اردىڭ ءىسى. بۇل – كورەگەن كىسىلىك پەن كەمەل تەكتىلىكتىڭ، كەمەڭگەر كوسەمدىك پەن دارا دانالىقتىڭ ءىسى. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ تابانتاسى سوندا عانا قاپىسىز قالانادى ەمەس پە؟! ەندەشە قوعامىمىزدا مەملەكەت تاراپىنان بۇلارعا قارسى تۇرا الاتىن باتىل قادام، ۇتقىر دا وزىق شەشىمنىڭ پارمەندى ىقپالى قاجەت. قالاي ايتقان كۇندە دە بۇنداي كەزەك كۇتتىرمەيتىن مەملەكەتتىك ستراتەگيالىق وزەكتى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋ ءۇشىن ءبارىمىز قوعام، مەملەكەت، ۇلت بولىپ جۇمىلىپ، قولعا الاتىن كەزەڭ الدەقاشان تۋعانى اقيقات.

 جاپىراقسىز قالسا بۇتاق – جەتىم،

وقىلماي قالسا كىتاپ – جەتىم.

ءبىلىمسىز بولسا ۇرپاق – جەتىم،

قورعاۋسىز بولسا ۇلت – جەتىم.

 كەڭەستىك داۋىردە بىلمەگەن دۇنيەڭدى تەزىرەك ءبىلۋ ءۇشىن ۇيدەگى بار كىتاپتى اقتارىپ، وندا بولماسا كىتاپحاناعا بارىپ ىزدەيتىن ەدىك. تاۋىپ العان سوڭ جان-جاقتى تەرەڭ زەردەلەپ، سانامىزعا شەگەلەپ سىڭىرەتىن ەدىك. وسىنداي ىزدەنىمپاز ەڭبەكقورلىقتىڭ ارقاسىندا عانا، ومىرلىك مۇددەلى نيەت پەن ىنتالى ىقىلاستى ەسەلەي ءبىلۋدىڭ ارقاسىندا عانا، اقىرىندا بۇرىنعىدان دا بەتەر تىڭ سەرپىندى سەرپىلىسپەن ءوزىمىزدى-وزىمىز جەتىلدىرۋشى دە ەدىك، قاتاردان وزا دا ءتۇسۋشى ەدىك. ءومىر بولعان سوڭ ءار قيلى جاعدايلار كەزدەسىپ تۇرادى عوي. تۇرلىشە سەبەپپەن كىتاپ وقي الماي قالساق، قۇندى دۇنيەڭدى ۇرلاتىپ العانداي قۋىستانىپ، الدە اسا ماڭىزدى مۇشەڭدى جوعالتىپ العانداي ىڭعايسىزدانىپ، قوعامدىق ورتادا دا، ءبىلىمدى، بىلىكتى ادامنىڭ قاسىندا دا ءوزىڭدى كەم دارەجەدە تۇرعانداي سەزىكتەنىپ، كۇيزەلىسكە تۇسەتىنبىز. سول سەبەپتەن دە ءوزىمىزدىڭ كۇندەلىكتى ومىرلىك كۇيبەلەڭ تىرشىلىگىمىزدە ورىن العان وسىناۋ قاتەلىكتەرىمىز بەن ولقىلىقتارىمىزدىڭ ورىندارىن قايتكەندە دە تەزىرەك تولىقتىرۋ ماقساتىندا، باسەكەلى جارىستى جاڭاشا وزدىرا ءتۇسۋدىڭ باعىتىندا كىتاپتاردى جانتالاستى كۇيمەن وقۋعا، قايتكەن كۇندە دە ىزدەنىمپاز ءبىلىمدى، ساۋاتتى ادامداردان وزا تۇسۋگە قۇلشىناتىنبىز. ويتكەنى، ول كەزەڭدە كەز كەلگەن وتباسىندا تەڭدەسى جوق دارەجەدە مولشىلىق پەن مەرەيلى بەرەكە تۇگەيلى ورنىققاندىقتان تاماق توق، ۋايىم جوق، الاڭسىز تىرشىلىك كەشتى. ەل-جۇرت ءبىرى قالماي جاتسا دا، تۇرسا دا جاپپاي كىتاپ وقۋدىڭ ۇلگىلى ونەگەسىن وزدىردى. الەمدىك تاڭعاجايىپ قۇبىلىستاردى يگەرۋگە جول اشتى. بۇل ءوز كەزەگىندە عىلىمنىڭ قۇپيالى تۇستارىن ايقىنداۋعا قۇلشىندىردى. كىتاپ ميلليونعا جۋىق تارالىممەن شىعىپ جاتسا دا جەتىسپەيتىن. سول سەبەپتەن كىتاپتى تاپسىرىس (پودپيسكا) ارقىلى قولعا ءتۇسىرۋ ءۇردىسى دە ورنىقتى. كىتاپ ۇستازدىق ءرولدى قاپىسىز اتقاراتىندىقتان ەستىنىڭ تاربيەسىن بۇرىنعىدان دا بەتەر جەتىلدىرە تۇسەدى. ال تەكتى ۋىزعا جارىماي وسكەن، وتباسىندا تالىم-تاربيەنىڭ ۇتىمدى ۇلگى-ونەگەسىن كورمەي وسكەن، كەيىن كورەگەن ىزدەنىمپازدىقپەن ومىرلىك تەكتىلىك پەن كەمەل كىسىلىكتى اينالاسىنداعى ادامداردان، قوعامدىق ورتادان كورە ءبىلىپ، ءوزىن قايتكەن كۇندە دە وزگەرىسكە تۇسىرە بىلۋگە ەرەكشە مۇددەلىكپەن قۇلشىنباعان ادام عانا باياعى ۇلتسىز، تاربيەسىز، تەكسىز، مىنەزسىز... قالبىندا قالا بەرەدى. ءوزىن-وزى تاربيەلەي المايتىن ادام، وزگەنى دە (ءتىپتى ءوز ۇرپاعىن دا) تاربيەلەي المايتىنى داۋسىز. قامشىنىڭ سابىنداي ومىرلىك قىسقا تىرشىلىكتە ءوزىن-وزى جەڭە المايتىن ادامدا جاڭارۋدىڭ ەشقاندايدا ءۇردىسى بولمايدى.   

ءسوزدىڭ شىنىن ايتۋ كەرەك، ومىرلىك رۋحاني قورجىنى اسا باي ءامباباپ دارەجەدە جۇرگەن ادام، ومىرلىك ۇلى مۇراتتارعا ەلدەن بۇرىن قولىن جەتكىزىپ، شىڭىنا شىعادى. ۇزاق ۇتىمدى ءومىر سۇرەدى. مىنە، بۇلاردىڭ ءبارى، سايىپ كەلگەندە، شىن مانىندە ۇتقىر كۇيمەن وزىق دارەجەدە ءومىر سۇرە ءبىلۋدىڭ ءمانى مەن ءسانىنىڭ دە، ماعىناسى مەن مازمۇنىنىڭ دا ەڭ ايتۋلى كورسەتكىشى وسى ەمەس پە؟! شىندىعىنا كەلگەندە ءدال سولاي! بۇل – ءبىر. ەرەكشە كۇيدە ەسكەرەتىن كەلەسى ەكىنشى جاعداي: ول وسكەلەڭ ۇرپاقتارىمىزدى ۇلتتىق كورنەكتى تۇلعالارىمىزبەن، سان سالاداعى قايراتكەرلەرىمىزبەن مۇمكىندىگىن قالاي دا تاۋىپ ءجيى كەزدەستىرىپ وتىرۋدىڭ ۇتقىر ءۇردىسىن وزدىرا ءتۇسۋ، بۇل – ولاردىڭ كىتاپ وقۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى مەن قۇمارتۋشىلىعىن ارتتىرا تۇسۋمەن قوسا، وزىق دارەجەدە ۇتقىر ءومىر سۇرە بىلۋگە دەگەن، قوعامدىق ورتادا تۇلعا بولا بىلۋگە دەگەن تىڭ سەرپىندى سەرپىلىستەرىن ايرىقشا جانداندىرا تۇسەتىن ەڭ ۇتىمدى ۇلتتىق اسىل داستۇرلەرىمىزدىڭ ءبىرى ەكەنىن ءبىرى بىلسە، كوپشىلىك بىلمەيتىنى ءسوزسىز. ۇشىنشىدەن، كوپ وقىعاننىڭ توقىعانى زور، كوپتى كورگەننىڭ تۇيگەنى مول ادام پروگرەسسيۆشىلدىك باعىتتا ءاردايىم جاڭاشىل، باستاماشىل، حالىقشىل، تۋراشىل، ويشىل، كوشباسشى كۇرەسكەرلىك دارەجەسىندە جۇرەدى. دۇنيەدە قاسىرەتتىڭ ۇلكەنى – ويدىڭ جەتىمدىگى. ويى جەتىم ادام – ناعىز جەتىم. ول – ناعىز باقىتسىز ادام. ول ۇلتسىز، تاربيەسىز، تەكسىز، ءوزىمشىل، قايىرىمسىز، قاسكۇنەم، قاتىگەز... بولادى. كەڭەستىك داۋىردە ادامدار بىر-بىرىنە ەسەپسىز دارەجەدە ەرەكشە مەيىرىمدى، باۋىرمال، قامقورشىل، ادال جاناشىر ءارى اينىماس سۇيەنىش بولا بىلۋگە ۇمتىلاتىن، قۇلشىناتىن، اڭسايتىن.

ال قازاق حالقى تاۋەلسىز ەل اتانعان تۇستا، ياعني قازىرگى تاڭدا بۇنداي ۇتقىر قۇبىلىستىڭ ءداستۇرىن دە، تەكتى كىسىلىكپەن ۇنەمى جەتىلۋدىڭ ارقاسىندا كەمەلدەنۋشىلىكتىڭ ءۇردىسىن دە كەزدەستىرۋگە قاتىستى تۇسىنىك-ۇعىمىنىڭ ءوزى سانامىزدان بۇلبۇل ۇشىپ، مۇڭعا اينالىپ، تەڭدەسى جوق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ مۇلدە جوق بولۋدىڭ قاسىرەتتى دەرتىنە ۇشىراعاندىعى قانداي وكىنىشتى، دەسەڭىزشى. 

راسىندا دا، الاش بالاسى، كىتاپتى ۇنەمى وقىپ وتىرۋدى وزدىرماسا، كۇندەلىكتى قوعامدىق بولمىستى تالداپ وتىرماسا، ومىرلىك وزىق تاڭداۋ مەن تالعام-تانىمنىڭ ۇتقىرلىعىن شىڭداپ وتىرماسا، اق پەن قارانىڭ، جاقسى مەن جاماننىڭ، شىندىق پەن وتىرىكتىڭ، قاسىرەت پەن ونەگەلى قۇتتىڭ، التىن مەن مىستىڭ اراجىگىن تالداپ اجىرا المايتىن ادامنان نە كۇتۋگە بولادى؟ تاۋەلسىز ەلدىگىمىز بەن ۇلتتىعىمىزدىڭ بۇگىنگى جانە كەلەشەك تاعدىرىنا قاتىستى الدى-ارتىمىزدى جان-جاقتى تالداي المايتىن، ءتىپتى ۇلتتىق التىن قۇندىلىق پەن اسىلدىق اتاۋلىنىڭ ۇتقىرلىعىن زامانا تالاپتارىنا ساي جەتىلدىرە ءتۇسۋ باعىتىندا سىن كوزقاراسپەن جاڭاشا باعامداي وتىرىپ، ۇرپاعىمىزدىڭ وي ساناسىنا جاڭاشا ءسىڭىرۋدى وزدىرا المايتىن اكە-شەشە، اتا-اجەنىڭ... بويىندا تەكتى كىسىلىكتىڭ قانداي كەمەل قادىر-قاسيەتتەرى بولۋى مۇمكىن؟ قىسقاسى، ءھام قازاقتىڭ وي ساناسىن بولسىن، قوعامدىق قۇرىلىمنىڭ كەز كەلگەن ساتىسىن بولسىن، ەڭ الدىمەن دامىلسىز كەمەلدەندىرە بىلۋگە قاتىستى ۇتىمدى ۇتقىر ۇردىس-داستۇرلەرىمىزدىڭ وزىق دارەجەدە بولماۋى، بۇل – قۇردىمعا قاراي قۇلدىراۋدىڭ، ورنى تولماس قاسىرەتتەرگە ۇرىندىرۋدىڭ زورىنا اكەلىپ سوقتىرماي تىنبايتىندىعى ءسوزسىز. ەندەشە، ەندىگى جەردە، الداعى اعىمداعى ۋاقىتتىڭ بارىندە دە قازاق بالاسى، نە ىستەمەك كەرەك؟

ەستەرىڭىزدە بولسىن، كەلەشەگىم، الاش بالاسى!

كىتاپتى قۇمارتۋ ارقىلى قۇلشىنىسپەن سۇيسىنە كوپ وقىعان ادامنىڭ كوكىرەك كوزى ءارقاشاندا وياۋ، زەيىنى زەرەك، ءجۇرىسى سەرگەك كەلەدى. وزىق دارەجەدە ءومىر سۇرە بىلۋگە دەگەن قۇشتارلىعىنىڭ ۇتىمدىلىعى ايناداي ايقىن ءارى كۇندەي جارىق، ابىروي-بەدەلى جوعارى، مارتەبەلى مەرەيى بيىك، مىنەزى كوركەم، كەلبەتى اسەم، زيالى ازاماتتىعى بەكزات، تالعامپاز ىسكەرلىگى ۇتقىر كۇيدە كەلەدى. ومىرلىك تاڭداۋى مەن ۇلتتىق مۇراتى اسىل دارەجەدە دامىلسىز دامي تۇسەدى. كەز كەلگەن ورتادا ءسوز سويلەۋگە كەلگەندە سوزشەڭدىگى مەن ويشىلدىعى دارا كۇيدە بولادى. سابىرلى، بايسالدى، جۇرەگى كەڭ، سەزىمتال، كەشىرىمپاز دارەجەدە ونەگەلى تىرشىلىك كەشۋدىڭ ۇتقىر ۇلگىسىن وزدىرادى. ءسوز ساپتاۋعا كەلگەندە ءتىلى جۇيرىك جانە شەشەندىك شەبەرلىگىن كەز كەلگەن ورتادا مويىنداتا بىلۋگە كەلگەندە شۋاقتى نۇرلى ساۋلەسىن ۇنەمى اينالاسىنا شاشۋمەن عانا ءومىر سۇرەدى. ۇلتتىڭ ۇنەمى جوعىن جوقتاپ، مۇڭىن مۇڭداپ، حالىقتىڭ ءسوزىن دەر كەزىندە ايتۋعا كەلگەندە ەشكىمنەن دە قايمىقپايتىن ادال حالىقشىل، تۋراشىل، ۇلت مۇددەسىنە قاتىستى ماسەلەگە كەلگەندە كۇرەسكەرلىك جولدا بەلسەندى كەلەدى. جەكە باسىنىڭ بايلىعىن جانە ساياسي ۇپايىن ارتتىرا ءتۇسۋ ماقساتىندا ۇلت مۇددەسىنە قارسى ساتىلىمپازدىق پەن وپاسىزدىققا بارۋدىڭ جولىن ولە-ولگەنشە تۇسىنبەيدى. سونىمەن قاتار ولاردىڭ وزدەرىنىڭ ۇل-قىزدارى مەن نەمەرە-شوبەرەلەرىنىڭ وي ساناسىنا ۇتقىرلىقپەن قۇياتىن ومىرلىك ونەگەلى وسيەتتەرى مەن باتالارىنىڭ تاعىلىمدىق قۇدىرەتىنىڭ ۇلاعاتى وراسان زور دارەجەدە بولادى. كوپ وقىعان تەكتى ادامنىڭ رۋحاني قورجىنى ىزدەنىمپاز ەڭبەكقورلىقپەن جيناعان-تەرگەن گاۋھارلار مەن ءىنجۋ مارجان تۇيىندەرگە تولى بولىپ، امبەباپتىق دارەجەگە جەتەدى. قىسقاسى، كىتاپتى زامان تالابىنا ساي لايىقتى ادام ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن وقۋ قاجەت. الەمدىك ۇتقىر قۇندىلىقتار مەن اسىلدىقتاردى دەر كەزىندە يگەرە وتىرىپ، ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ ۇتقىرلىعىن جاڭاشا وزدىرا ءتۇسۋ ءۇشىن وقۋ قاجەت. كىتاپ – سارقىلمايتىن تەڭدەسى جوق التىن بۇلاق جانە كونەرىپ توزۋدى بىلمەيتىن التىن قازىنا. كىتاپتى ءتۇپ-نۇسقادان وقۋدىڭ ۇتقىرلىعىن ەشبىر تەحنيكا دا، تەحنولوگيا دا الماستىرا المايدى. كوزىمىز ابدەن جەتكەن مول دۇنيە جايلى قازبالاپ ايتا بەرسەك، كىتاپ وقۋدان ادامزات بالاسىنىڭ الاتىن جان-جاقتى ءلاززاتى مەن قۇدىرەتتى قۋاتىندا شەكتەۋلىك جوق. بولۋى مۇمكىن دە ەمەس.

ءبىز، ءبارىمىز دە – قۋات كوزىمىز. ەستى دە تەكتى، كورەگەن دە كەمەڭگەر باسشىنىڭ وزگە مەملەكەتتەر قازاق حالقىن كورگەندە تاڭعالارلىق، ۇلگى-ونەگە تۇتارلىق ۇلاعاتى زور ايتۋلى ەلى، ونىڭ كەمەل ۇرپاعى بولۋعا مىندەتتى. سوندىقتان مەملەكەت، قوعام بولىپ، ءھام ۇلت، حالىق بولىپ، ءبىر كىسىدەي ءبىر جۇدىققا جۇمىلا بىرىگىپ، پارمەندى كۇرەسكەرلىكتى قاۋلاتۋدىڭ جوباسىن جەدەل تۇردە قولعا الاتىن ەڭ وزەكتى دە، ەڭ وتكىر دە ادامزاتتىق ماسەلە ەكەنىن ايداي ايشىقتاۋ ەدى. ويتكەنى بۇگىنگى تاڭدا ۇرپاقتارىمىعا مەملەكەت انانىڭ ايرىقشا ۇتقىر ماحابباتى تاپشى. سونىمەن قاتار ماقالانىڭ نەگىزگى كوزدەگەنى وسىناۋ كوكەيتەستى وتكىر ماسەلەلەرگە كۇللى ەلدىڭ، ۇلتتىڭ، مەملەكەتتىڭ، قوعامنىڭ نازارىن اۋدارۋ، وي سالۋ، تولعانۋعا تۇركى بولۋ، سەرىپپەدەي سەرپىندى سەرپىلىسكە ءتۇسىرۋ ارقىلى قوعامدى، ۇلتتى، ۇرپاقتى كەمەلدەندىرە ءبىلۋدىڭ ۇتقىر دا ۇتىمدى جولدارىن (جوبالارىن) بىرلەسە تابۋدىڭ ماقساتىندا بارشانى جانقيار كۇرەسكەرلىككە شاقىرۋ بولدى. وقى! شابىتتان! جاسا، الاش بالاسى!

ءححى عاسىردىڭ ساحناسىندا قازاق ماڭگىلىك ەلگە اينالۋ دەگەنىمىز، ەڭ الدىمەن ومىرلىك كۇرەسكەرلىك بەلسەندىلىگى وراسان زور، جان-جاقتى ساۋاتتى، ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىگى مول، تەكتى مادەنيەتى مەن ىسكەر كەمەلدىگى جوعارى، جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت بولا ءبىلۋ دەگەن ءسوز. دەمەك، كۇللى ەلدى، ۇلتتى، ءھام ۇل-قىزدارىمىز بەن شاكىرتتەرىمىزدى باسەكەلى جارىسقا لايىق كەمەلدەندىرە ءبىلۋدى ۇتقىرلىقپەن ۇنەمى وزدىرا ءتۇسۋ دەگەن ءسوز. ياعني ءححى عاسىر ساحناسىندا قازاق ەلى تەك ەستى دە تەكتى، كەمەل دە كورەگەن، بىلىكتى دە كەمەڭگەر دارەجەدەگى ءوز ۇل-قىزدارىمىزبەن، نەمەرە-شوبەرەلەرىمىزبەن عانا ماقتانۋدى دا، مارقايۋدى دا ۇتقىرلىقپەن وزدىرا ءبىلۋدىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق مارتەبەلى مەرەيىمىزدى بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن دارەجەدە اسقاقتاتا ءبىلۋدىڭ وزىق تا ۇتقىر ونەگەلەرىن وزدىرا الاتىن التىن عاسىرىنا اينالدىرۋ دەگەن ءسوز. ەندەشە بايتاق ەلگە، ۇلتقا، ءھام ۇرپاققا، شاكىرتكە دەگەن شىن مانىندەگى تەڭدەسى جوق جانقيار دارەجەدەگى جاناشىرلىققا تولى اق نيەتىمىزدىڭ ءوزى ءسوز جۇزىندە قالىپ قويماسا ەتتى.

مولداعالي ماتقان

حالىقارالىق مۇستافا كەمال اتاتۇرىك اتىنداعى

التىن مەدالدىڭ يەگەرى، قوعام قايراتكەرى،

پۋبليسيست-جازۋشى، اكادەميك.