«نۇرسۇلتان نازاربايەۆتان كەيىنگى قازاقستان قانداي بولماق؟ بيلىككە كىم كەلەدى؟»
ءدال وسى سۇراق بۇگىندە كوپتىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋدىرعان. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العالى ەلدى باسقارعان ءبىر عانا پرەزيدەنت بولدى. ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەلى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ جۇرگىزگەن بيلىگىنەن وزگەنى كورمەگەن حالىق ەلباسىنان كەيىنگى قازاقستاننىڭ حال-احۋالىن ءار ءتۇرلى بولجايدى.
ەلباسىنىڭ حالىق ءۇشىن ىستەگەن ءاربىر ءىسى قازاق تاريحىنىڭ بەتىندە ماڭگىگە قالارى ءسوزسىز. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشىندە دە، شەت مەملەكەتتەر اراسىندا دا ءوز بەدەلى مەن ابىرويىن قالىپتاستىرعان سىي-قۇرمەتكە يە تۇلعا.
الايدا، مويىنداۋ كەرەك ءبىر ماسەلە بار: بار دۇنيەنىڭ شەگى بار، ءبارى ولشەۋلى. سول سەكىلدى ادام بالاسى دا. بۇگىن بولسا، ەرتەڭ جوق... دەسە دە، ول دا بيلىگىن قازاقتىڭ وزگە ازاماتىنىڭ قولىنا وتكىزەرى حاق. سول كەزدە قازاق ەلىن نە كۇتىپ تۇرۋى مۇمكىن؟ مىنە، ءدال وسى ساۋال قازاق حالقىن قىزىقتىرارى ءسوزسىز.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن شەتەلدىك باسىلىمدار نۇرسۇلتان نازاربايەۆتان كەيىنگى قازاقستاندى وزىندىك نۇسقالارىن، بولجامدارىن كەلتىرە وتىرىپ، جازىپ كورگەن. بىرىنشىدەن، قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ايماعىنداعى ساياسي-ەتنيكالىق احۋالعا ءمان بەرە كەلىپ، «بيلىكتەن نازاربايەۆ كەتكەن سوڭ قازاق جەرىنە رەسەي فەدەراسياسى كوز تىگەدى» دەگەن بولجام جاسايدى. رەسەيدىڭ ەمەس، قازاقستاننىڭ تەرريتورياسىنا كىرسە دە، ورىستىلدىلەردىڭ كوبىن ەسكەرىپ، راديكالدى باعىت ۇستانعان رەسەيلىك ساياساتكەرلەردىڭ ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ايماعىن باسىپ الۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاسادى. ءسويتىپ، «قازاقستان ەكىنشى ۋكرايناعا اينالۋى مۇمكىن» دەدى. شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، قازاقستانداعى شەتەل ينۆەستورلارى ءۇشىن «ەڭ ۇلكەن ساياسي ءقاۋىپ» - بيلىكتىڭ اۋىسۋى ەكەن.
جالپى العاندا شەتەل باسىلىمدارىنىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك، ەلدە باسقارۋعا كەلمەيتىن الاساپىران باستالادى نەمەسە «ۋكراينا سەناريى» ورنايدى.
بۇل شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ بولجامى عانا. وزبەكستانداعى جاعدايدى دا ءسوز ەتكەن ولار يسلام كارىموۆتەن كەيىن ەلدەگى بيلىك جۇيەسى تۇبەگەيلى وزگەرەتىىنىن ءارى ءقاۋىپتى كەزەڭ كۇتىپ تۇرعانىن جازعان. الايدا ميرزيەيەۆ باسقارىپ جاتقان وزبەكستاندا جاعدايدىڭ ءبىر قالىپتى ەكەنىن ەسكەرە كەتكەن ءجون.
ال كەلەسى بيلىكتىڭ توسىندەگى قازاقستاننىڭ جاعدايى قانداي بولۋى مۇمكىن دەگەن ساۋالدى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگىنىڭ ءجۋرناليسى قازاقستاندىق ساراپشىلارعا قويىپ كوردى. ساياساتكەر ءامىرجان قوسانوۆ قازاقستانداعى جاعدايدى ۋكراينامەن سالىستىرۋعا مۇلدەم كەلمەيتىنىن ايتتى.
ساياساتكەر، ءامىرجان قوسانوۆ: «بيلىك اۋىسۋى كەزىندە ەلىمىزدەن ايىرىلىپ قالمايىق!»
تاۋەلسىزدىك العالى ەلىمىزدى ءبىر عانا پرەزيدەنت باسقارىپ كەلەدى. الايدا، ەشتەڭە ماڭگى ەمەس، ادام بالاسى دا... كۇندەردىڭ بىرىندە ەلدى باسقا پرەزيدەنت باسقاراتىن كۇن تۋادى. سول كەزدە نە وزگەرۋى مۇمكىن؟
«قازىرگى پرەزيدەنت ورنىنان كەتسە نەمەسە ومىردەن وتسە، كۇنىمىز قاراڭ بولادى» دەگەن پەسسيميزممەن ءبىرجولاتا قوشتاسۋىمىز كەرەك! ەلباسىنا دەيىن دە مەملەكەت باسشىلارى بولعان، ودان كەيىن دە باسشىلار بولادى.
ارينە، جەكە ادامنىڭ فاكتورى تاعى بار، ونسىز بولمايدى. سوندىقتان باس بيلىك اۋىسقاننان كەيىن بەلگىلى ءبىر وزگەرىستەر بولارى ءسوزسىز. ونى تەك نازاربايەۆتان كەيىن كەلگەن ادام عانا ەمەس، سول تۇستا ۇستەمدىك ەتەتىن ساياسي جۇيە، مەملەكەتتىڭ فورماسى (سۋپەرپرەزيدەنتتىك پە، پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك پە) انىقتارى حاق.
نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قالىپتاستىرعان بيلىك جۇيەسى ساقتالا ما؟
قازىرگىدەي شەكتەن تىس وكىلەتتىگى بار كەز كەلگەن باسشىنى بولاشاق ساياسي جۇيە كوتەرە المايدى. بيلىك جۇيەسىندە دە وزگەرىستەر بولادى. ءبىراق ول رەفورما بيلىك تارماقتارىنىڭ وكىلەتتىكتەرىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن قالپىنا كەلتىرۋ بولا ما، الدە ناقتى كلانداردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ جونىندەگى جاساندى قۇرىلىمدار بولا ما، ۋاقىت كورسەتەدى.
ەلباسىنىڭ (2030، 2050) جوسپارلارى ورىندالا ما؟
«قۇدايدى كۇلدىرگىڭ كەلسە، وعان ءوز جوسپارلارىڭ تۋرالى ايتىپ بەر» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. جانە دە ونىڭ تەك قانا تۇرمىستىق استارى ەمەس، تۇتاس مەملەكەتتەرگە دە قاتىس ءتالىمى بار. ارينە، نازاربايەۆتىڭ ورنىنان دامەتكەندەر وعان «ءسىزدىڭ جوسپارلارىڭىز مۇلتىكسىز ورىندالادى!» دەپ ۋادە بەرەرى انىق. ءبىراق، ۋاقىت ءبارىن ءوزى رەتتەيدى...
بيلىك باسىنا كىم كەلۋى مۇمكىن (ءسىزدىڭ بولجامىڭىز)؟
ول جاعىن بىلمەدىم، ويتكەنى قازىرگى جاعدايدا ءبارى دە مۇمكىن. ءقازىر ءارتۇرلى ساراپشىلار ءارتۇرلى بولجام ايتىپ جاتىر عوي. باس تاقتان دامەتۋشىلەر دە جەتەرلىك. سول ءۇشىن ءتيىستى زاڭدار دا اياق استىنان، ناقتى تۇلعالاردىڭ قاجەتىنە جاراتىلىپ، وزگەرتىلىپ جاتىر. ماسەلەن، بولاشاق پرەزيدەنتتىڭ مىندەتتى تۇردە 5 جىل شەنەۋنىكتىك قىزمەت ءوتىمى بولۋ تۋرالى تالاپ پەن ازاماتتاردىڭ ءوز-وزىن ۇسىنۋى قۇقىنا الىپ تاستاۋ سەكىلدى كۇماندى تۇزەتۋلەر.
مەنىڭشە، بىزدە ەكى سەناريي بار.
ءبىرى – پرەزيدەنت كوزى تىرىسىندە وزىنەن كەيىنگى بيلىك جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالاپ، نەگىزگى تۇلعالاردى بەلگىلەپ، تاعايىنداپ كەتەدى نەمەسە بىزدە تۇرىكمەندىك، وزبەكتىك سەناريي بوپ كەتۋى ابدەن ىقتيمال...
ەلدە ازاماتتىق قوعام قانشالىقتى پىسىپ-جەتىلەدى؟
ازاماتتىق قوعام، ءسوزسىز، بىزدە قالىپتاسىپ قالعان. وعان قازىرگى زاماننىڭ اقپاراتتىق، تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەرى ءوز اسەرىن تيگىزۋدە. ونىڭ ۇستىنە، بيلىكتە الداعى ۋاقىتتا بولاتىن وزگەرىستەر دە ءاربىر قازاقستاندىق ازاماتتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن ارتتىراتىنى تۇسىنىكتى: بۇرىن ساياساتپەن مۇلدەم قىزىقپايتىن ادامداردىڭ ءوزى «ەرتەڭ كىم بيلىككە كەلەدى؟ جاعدايىمىز نە بولار ەكەن؟» دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە ويلانىپ جاتىر.
ءبىراق، بيلىكتىڭ قولدان جاساعان كەدەرگىلەرىنىڭ كەسىرىنەن بىزدە سول ازاماتتىق قوعامنىڭ وركەنيەتتى ينستيتۋتتارى جويىلعان دەرلىكتەي. بالاما پىكىر بىلدىرە الاتىن پارتيالار مەن تاۋەلسىز ب ا ق جوقتىڭ قاسى. رەسمي بيلىككە تىم جاقىن كۆازيازاماتتىق قۇرىلىمداردىڭ ءبارى جاساندى، ولاردىڭ ەل ىشىندە بەدەلى جوق. مۇنداي قۇبىجىق اۋحال مەملەكەتتىڭ دەموكراتيالىق دامۋىنا ءوزىنىڭ تەرىس ىقپالىن تيگىزىپ جاتىر.
كەزىندە شەتەلدىك باسىلىمدار قازاقستاندى نازاربايەۆسىز ەلەستەتىپ كوردى دە، ۋكراينانىڭ كۇيىن كەشۋى مۇمكىن دەگەن بولجامعا كەلگەن. ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستانداعى ءتىل ماسەلەسىن نازارعا العان ەكەن. وسىعان بايلانىستى پىكىرىڭىز.
ءتىل ماسەلەسى قازاقستاندا وركەنيەتتى تۇردە شەشىلىپ جاتىر دەپ ويلايمىن.
ال ۋكراينا سىندى ەلدەردەگى ريەۆوليۋسيالارعا كەلسەك... ونداي سالىستىرۋدىڭ ءوزى ورىنسىز! بيلىكتىڭ اۋىسۋىنىڭ فورمالارى ءارتۇرلى بولادى.
سونىڭ ىشىندە راديكالدى، بەت-جۇزگە قارامايتىن، ءبارىن دە قىرىپ-جويۋعا شاقىراتىن دەسترۋكتيۆتى كۇشتەر كۇش الىپ كەتسە، ول انارحياعا ۇلاسىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. ءوز باسىم بيلىك ءۇشىن تالاسقان وليگارحتار ءوز ماقساتىنا جەتۋ جولىندا قاراپايىم حالىقتى پايدالانىپ كەتە مە دەپ تە قورقامىن! ولار ءتىپتى ۇلتتىق مۇددەلەردى دە اعىمداعى ماسەلەلەردى شەشۋدە تارك ەتۋى دە عاجاپ ەمەس!
سوندىقتان بيلىكتەگى دە، وپپوزيسياداعى دا، وسى ەكەۋىنە دە كىرمەيتىن قوعامدىق كۇشتەر مەن تۇلعالار وزدەرىنىڭ تاريحي جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنىپ، بيلىكتىڭ اۋىسۋى تۇسىندا قازاقستاننىڭ تۇپكىلىكتى ءارى تۇبەگەيلى مۇددەلەرى توڭىرەگىندە (مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى، جەر اۋماعىنىڭ تۇتاستىعى) توپتاسۋى كەرەك دەپ سانايمىن!
ساياساتتانۋشى، ايدوس سارىم: «يسلام كارىموۆتەن كەيىنگى وزبەكستان قانداي بولسا، قازاقستانداعى جاعداي ءدال سونداي بولادى»
وسى ماسەلە بويىنشا ساياساتكەر ايدوس سارىمنىڭ دا پىكىرىن ءبىلىپ كوردىك. ەل ازاماتى ءبارى ءباز قالپىنشا جالعاسادى دەگەن بولجام جاسادى.
يسلام كارىموۆتەن كەيىنگى وزبەكستان قانداي بولسا، قازاقستانداعى جاعداي دا ءدال سونداي بولماق. بيلىككە جاڭا كەلگەن ادام مەملەكەت باسشىسىنىڭ جوسپارلارىن مىندەتتى تۇردە قايتا قارايدى. قانداي سالا بولماسىن، جۇمىس جالعاسۋ قاجەت. ماسەلەن، جول سالىنۋ، اۋىلداردىڭ ءبارىن سيفرلاندىرۋ دەگەن سياقتى ءار ءتۇرلى سالاداعى جۇمىستار وزىنەن-وزى ىستەلۋى كەرەك. كىم كەلسە دە مەيلى...
ءبىراق ماسەلە جوسپاردىڭ جاقسى جازىلعاندىعىندا ەمەس، ونىڭ جۇزەگە اسقاندىعىندا. ەليتانىڭ بۇگىنگى كۇنمەن عانا ءومىر سۇرۋگە تىرىساتىنى، جەمقورلىققا، نەمقۇرايلىلىققا، ىشىپ-جەۋگە جاقىندىعى سىندى دۇنيەلەر كەز كەلگەن باعدارلامانى، ورىندالۋ كەرەك جوسپاردى جوققا شىعارىپ جاتىر.
ساياساتكەر نازاربايەۆتان كەيىن بيلىك باسىنا كەلەتىن ادامنىڭ بەدەلى مەن اتاق-دارجەسىنىڭ بولمايتىنان ەسكەرىپ، ونىڭ بيلىكتى ەكى جاعدايدا جۇرگىزۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
نازاربايەۆ ءالى كۇنگە دەيىن ەلدى باسقارىپ وتىر. بيلىگىن وزگەمەن بولىسۋگە ءالى دە دايىن ەمەس. ويتكەنى مۇمكىندىگى بارىنا سەنەدى. شامالاپ قاراساق، وزبەكستانداعى جاعداي سياقتى بولۋى ىقتيمال. ودان كەيىنگى كەلەن ادام ءادىل سايلاۋدا جەڭەتىن الەۋەتى بار. الايدا كەلەسى ادامنىڭ نازاربايەۆتىكىندەي اتاق-دارەجەسى، داڭقى، تاريحى بولمايدى. سوندىقتان ول امالسىزدان «مەن نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ ءادىل شاكىرتىمىن!» دەگەن ويمەن «ەلباسىنىڭ ايتقاندارىن بۇلجىتپاي ورىندايمىن» دەگەن ساياسات جۇرگىزۋگە ءماجبۇر.
ەكىنشى جولى بار: وزىنە جەتىسپەيتىن اتاق-داڭقتى كۇشتەۋ ارقىلى الۋى مۇمكىن. ءبىراق XXI عاسىردا ديكتاتۋرا ورناعان زاماندا حالىقتى كۇشپەن بيلەۋ اسا قيىن. ميرزيەيەۆ مىرزا وزبەكستاندا وتكىزىپ جاتقان ساياساتتى شامالاپ جاس كارىموۆ فورماتىنا تۇسىرۋگە تىرىساتىن سياقتى. مەن جاستاۋمىن، سول كىسىنىڭ قاتەلىكتەرىن ەسكەردىم، سول كىسىنىڭ ايتقاندارى دۇرىس دەگەن ويدا بولدى.
ءبىزدىڭ جاعدايدا ەليتالار بيلىككە، تاققا ەڭ كۇشتى ادام دا ەمەس، ولاردىڭ تۇسىنىگىندەگى «ەڭ ءالسىز»، ەرتەڭ باسقالاردى جاعادان المايتىن، ءتىسىن باتىرمايتىن ادامدى تاڭداۋعا تىرىسادى. ءالسىز ادامنىڭ كەلسە، ەلدە ناقتى باعدارلاما بولمايدى.
قازاقستاندا ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋ جاعدايى قانداي بولماق؟
ەكىنشى ماسەلە، باسقا پرەزيدەنتتىڭ كەزىندە ءبىزدىڭ ازاماتتىق قوعام قانشالىقتى پىسىپ-جەتىلەدى؟ جاڭا باسشىنىڭ ۇلت الدىنداعى اتقارۋى مىندەتتى ىستەردى جۇرگىزۋگە، جاۋاپكەرشىلىكتى الۋعا قوعامنىڭ ىشىندەگى ساياسي كۇشتەر قانشالىقتى دايىن بولادى؟ ءبىزدىڭ ەلدەگى ۇلكەن ماسەلە – جاۋاپكەرشىلىك. ءبارىمىز سوزبەن قاتىرامىز، ءبىراق ىسكە كەلگەندە تايىپ كەتەمىز، جاۋاپكەرشىلىك الۋدان قاشامىز. جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەتىن ساياسي، بيزنەس ەليتالار قالىپتاسسا، وندا قوعامنىڭ بىرتە-بىرتە ترانسفورماسياعا تۇسۋىنە مۇمكىندىك تۋادى.
ءالسىز باسشى كەلسە، ەلدەگى جاعدايدى كوز الدىنا ەلەستەتىپ، كۇردەلى كەزەڭنىڭ دە باستالىپ كەتۋ مۇمكىندىگىن بولجادى.
ءالسىز باسشىنىڭ ەڭ جامانى – ەشتەڭە جاسامايتىندىعىندا، قوزعالمايتىندىعىندا. تەك قوعامنىڭ ءارى قاراي ىرىپ-شىرۋىنە جول اشادى.
بۇگىندە نازاربايەۆتىڭ بەدەلىنىڭ ارقاسىندا جىلى جابىلعان، ايتىلماعان دۇنيەلەر بار، تالقىلانباعانى، كەيىنگە قالدىرىلعانى دا جەتەرلىك. ءالسىز باسشىنىڭ تۇسىندا وسىلاردىڭ ءبارى اشىلا باستايدى. ويتكەنى نازاربايەۆتىڭ قازىرگى بيلىگى، بەدەلى وسى سىندى ماسەلەلەردى جاۋىپ تاستاۋعا جەتەتىن بولسا، جاڭا باسشىنىڭ وعان كۇشى جەتپەۋى مۇمكىن. سول كەزدە كۇردەلى كەزەڭنىڭ باستالىپ كەتۋى ىقتيمال.
قاراپايىم ادامداردىڭ ومىرىندە وزگەرىس بولادى دەپ ويلامايمىن. ستالين دە ءولدى، برەجنيەۆ تە ءولدى... باسشى ولگەننەن كەيىن حالقى ونىمەن بىرگە ولمەيدى.
الايدا حالىقتا ۇرەي بولاتىنى دا انىق. ماسەلەن وزبەكستان بىزدەن ارتىق-كەمشىلىگى جوق ەل. شامامەن ءتىلى، ءدىلى، ءدىنى، تاريحى ۇقساس حالىق، مەملەكەت. ول جاقتا دا ەڭىرەپ جىلاعاندار، قينالعاندار بولدى. مىنەكەي، ءبىر جىلعا تاياپ قالدى، سول ارادا ەسكەرتكىشتەرىن ورناتىپ، مۋزەيلەرىن اشىپ، تىرشىلىكتەرىن جالعاسىپ جاتىر. جولدار سالىنادى، دۇكەندەر اشىلادى، ۇشاقتار ۇشادى – مۇنىڭ ءبارى ءومىردىڭ وزىندىك ديالەكتيكالىق زاڭى.
نۇرسۇلتان نازاربايەۆتان كەيىن پرەزيدەنتتىككە كىم كەلۋى مۇمكىن؟
ءبىر عانا جاۋاپ ايتامىن: نازاربايەۆتىڭ قاي كۇنى كەتەتىنىن بىلسەڭىزدەر، ماعان ايتىڭىزدار. سول كەزدە ۇكىمەت باسشىسى كىم، پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ جەتەكشىسى كىم، ءماجىلىس، سەنات ءتوراعالارى كىم، پرەزيدەنتتىڭ اينالاسىن كىمدەر قالىپتاستىرىپ ءجۇردى دەگەن ءتىزىمدى قارايمىن دا، ويلانىپ، سارالاپ، ءوز جاۋابىمدى ايتارمىن. ال ازىرگە قانداي دا ءبىر بولجام جاساۋعا ەرتە.
قامشىگەر: گۇلىم جاقان
