قازاقستاندى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە سايلاۋ ەلدىڭ جاھاندىق يادرولىق ساياساتتا بەلسەندى ارالاسۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزادى. قازاقستان بيلىگى ءمالىم ەتكەندەي، بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە مۇشەلىك ەتۋ كەزەڭىندە يادرولىق قاۋىپسىزدىك قازاقستان ساياساتىنىڭ ءتورت باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولماق. 1980 جىلدىڭ اياعىندا قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ساياساتىنىڭ كوشىن باستاپ، يادرولىق قارۋدى قولدانۋدان باس تارتتى. بۇگىندە بۇل جاعداي اكتۋالدى تاقىرىپقا اينالعان. نە بولماسا قىرعىنعا ۇشىراتاتىن قارۋلارعا قاتىستى ناقتى شەشىمدەر قابىلدايتىن ۋاقىت جەتتى.

يادروسىز ستاتۋستى تاڭداۋ – قازاقستاننىڭ 1990 جىلداردىڭ باسىنداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ گەوساياسي جۇيەسىنىڭ ۇيلەسىمسىزدىگىنىڭ ءقاۋىپتى سالدارىن تۇسىنگەنى دەپ بىلەمىز. 1990 جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قازاقستان بيلىگىنىڭ يادرولىق قارۋ ماسەلەسىنە دەگەن كوڭىلى سەيىلە قويمادى. بۇل رەتتە نازاربايەۆتىڭ مىنا ايتقانىمەن كەلىسۋگە بولادى: "ءوز ەركىمەن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ارقىلى قازاقستان XXI عاسىرداعى يادروسىز مەملەكەتتىڭ قانداي بولۋ كەرەك ەكەنىن كورسەتتى".

«جەرىمىزدى ازاپقا سالعان يادرولىق قارۋدىڭ سالدارىنان رادياسيا ەلدىڭ ميلليونداعان تۇرعىندارى مەن كەڭ بايتاق دالامىزدى ۋلاعان. بۇل جاعداي بىزگە قاۋىپسىزدىك دەگەن تۇسىنىككە جەتەلەدى. يادرولىق ماتەريالدار مەن ارتىق قارۋدان قۇتىلۋ ارقىلى ەلىمىزدە قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىق ورنادى. الايدا بارلىق تاراپتاردىڭ قۇرىلىمى قاۋىپسىزدىككە باعىتتالماعان جاعدايدا ءقاۋىپ تولىعىمەن سەيىلدى دەۋگە ەرتە»، – دەيدى نازاربايەۆ.

قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ وسىنداي گەوساياسي جۇيەسى اياسىندا ايماقتاعى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى ورناتۋ تۋرالى وي العا شىقتى. 1993 جىلى ەۋرازيالىق وداق تۋرالى ۇسىنىس ايتىلدى، 1995 جىلى ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق پەن سەنىم شارالارى جونىندە كەڭەس باستالدى، 1997 جىلى ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات ايماقتىڭ قۇرىلۋى تۋراسىندا ۇسىنىس ايتىلدى. قازاقستان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ بارىسىندا ەڭ ماڭىزدى ەلەمەنت رەتىندە «شانحاي بەستىگى» كەلىسىمىن اتاۋعا بولادى. سونداي-اق مەملەكەت بيلىگىنىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندە قاعيدالارىن مىقتاپ ۇستاپ، يادرولىق قارۋ-جاراقتى بولاشاقتا ۋشىقتىرماۋ ماسەلەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستان قوسىمشا ماگاتە حاتتاماسىنا قول قويدى.  

قازاقستان يادرولىق قارۋسىز XXI عاسىردىڭ قانداي بولاتىنىن كورسەتتى

«يادرولىق تىعىرىقتان» شىعاتىن قاراپايىم جول – يادرولىق سىناققا تىيىم سالۋ مەن يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ. ەلباسىنىڭ باستامالارى ءدال وسى باعىتتا دامىعان ەدى.  1993 جىلى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك انتيادرولىق كونگرەستە نۇرسۇلتان نازاربايەۆ يادرولىق سىناقتارعا موراتوريي قويۋ جونىندە ۇسىنىسىن جاريالاعان. ءسويتىپ، استانا يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قوسىلدى.

«ءبىز تالقىلاماق ماسەلەلەردىڭ قاتارىنا يادرولىق قارۋعا يە كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ قارسىلىققا توتەپ بەرۋىنە بايلانىستى يادرولىق ءقاۋىپتىڭ جويىلۋىن قوسۋعا بولادى، – دەدى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ 2000 جىلدىڭ 6 قىركۇيەگىندە. – ايماقتاعى ەلدەردىڭ ءبىرقاتارى بۇل قارۋدى ساتىپ الۋدىڭ الدىندا تۇر. كسرو قۇلاعان سوڭ، قازاقستان يادرولىق قارۋدىڭ زور الەۋەتىنىڭ يەسى بولىپ قالدى. ءبىزدىڭ مەملەكەت وسى ارسەنالدان ەرىكتى تۇردە باس تارتقان العاشقى ەل بولدى. سول سەبەپتى بۇگىن ءبىز يادرولىق دەرجاۆالاردى يادرولىق قارۋدى ليكۆيداسيالاۋ جونىندە ناقتى قادامدارعا كوشۋگە قايتا شاقىرامىز».

نازاربايەۆ يادرولىق قارۋدىڭ ورتالىق ازيانىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن فاكتور ەمەس ەكەنىن تالاي مارتە ايتقان. «مەملەكەتىمىزدىڭ تاجىريبەسى يادرولىق قارۋ ماسەلەلەرىن كەڭىنەن تالقىعا سالۋعا نەگىز بولدى. قازاقستاننىڭ امبەباپ تاريحى يراننىڭ يادرولىق ماسەلەلەر جونىندە رەسەيمەن، قىتايمەن، اقش، ۇلىبريتانيا، فرانسيا جانە گەرمانيامەن كەلىسسوزدەر وتكىزۋىنە سەبەپ بولدى»، – دەگەن ەدى ەلباسى.

سونداي-اق الاڭداۋشىلىق تۋعىزاتىن ماسەلە بار ەكەنىن ايتا كەتتى. ول – قارۋ جاسايتىن دەڭگەيگە دەيىن جەتكىزەتىن ۋراندى بايىتۋدى جويۋ. سول سەبەپتى قازاقستانداعى حالىقارالىق اتوم ەنەرگياسى اگەنتتىگىنىڭ باستاۋىمەن ەلدە كەز كەلگەن مەملەكەتتە يادرولىق وتىندى جابدىقتاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى قۇرىلدى.

اتالمىش جوبانىڭ قازاقستان ءۇشىن ەڭ پايدالى تۇسى – رەسپۋبليكا قاۋىپسىزدىگىن حالىقارالىق قوعامداستىقتاردىڭ باقىلاۋىنىڭ ارقاسىندا ارتتىرۋ جانە جەكە مەنشىك عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەت اۋقىمىنىڭ كەڭەيۋى.

يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ ماسەلەسى جونىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءپرينسيپشىل پوزيسياسى قاۋىپ-قاتەر سەيىلمەي تۇرعان زاماندا كەرەك-اق. 2016 جىلعى 31 ناۋرىزدا اقش استاناسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ءتورتىنشى سامميتىندە ەلباسى «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسىن اتاعان.

«بارشا ادامزات ءححى عاسىرعا جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ءداۋىرى رەتىندە ءۇمىت ارتتى. ءبىراق بۇگىندە بۇل ەلەستى ساعىمعا اينالۋى ىقتيمال. الەمگە تاعى دا قاتەر ءتونىپ تۇر جانە ونىڭ اۋقىمىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. جانە بۇل قاتەر – جاھاندىق سوعىس! جەر وركەنيەتى، عالىمداردىڭ ەسەبى بويىنشا، 15 مىڭنان استام سوعىستى، ياعني ءار جىل سايىن 3 سوعىستى باسىنان وتكەرگەن. ولاردا جۇزدەگەن ميلليون ادام قازا تاۋىپ، جەر بەتىنەن قالالار مەن ەلدەر جوعالعان، مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەر جويىلعان.   

ءححى عاسىرعا اياق باسقان ادام بالاسى قيالدىڭ ءوزىن تاڭقالدىراتىن عىلىمي جاڭالىقتار اشىپ، جاڭا بۋىن تەحنولوگيالارىن جاساپ جاتىر. ادامزات ءوز دامۋىنىڭ ساپالى جاڭا ساتىسىنا وتۋدە. الەم ءتورتىنشى ونەركاسىپ توڭكەرىسىنىڭ تابالدىرىعىندا تۇر. كوپتەگەن قورقىنىشتى اۋرۋلاردىڭ تامىرىنا بالتا شابىلۋدا. ءبىراق سوعىس ۆيرۋسى حالىقارالىق جاعدايدى ۋشىقتىرۋىن جالعاستىرۋدا. ول ءبىرقاتار مەملەكەتتەردە ەكونوميكانىڭ ءولىم ۇرىعىن سەبەتىن ەڭ قۋاتتى سالاسىنا اينالىپ، اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەننىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ وتىر»، – دەگەن قازاقستان پرەزيدەنتى.

نازاربايەۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك، اتالمىش قۇجاتقا سايكەس 3 نەگىزگى پرينسيپ بەكىتىلگەن: قازىرگى كەزدەگى بىردە-بىر سوعىستا جەڭىمپاز بولمايدى جانە بولا دا المايدى، وندا ءبارى دە جەڭىلەدى؛ جاڭا سوعىستا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلار – يادرولىق، حيميالىق، بيولوگيالىق جانە عىلىم جەتىستىگى نەگىزىندە ويلاپ تابىلاتىن باسقا دا كەز كەلگەن قارۋ تۇرلەرىن قولدانۋدان قاشىپ قۇتىلۋ مۇمكىن بولمايدى؛ مەملەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق تالاس-تارتىستاردى رەتتەۋ ءۇشىن بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە تەڭ جاۋاپكەرشىلىك، ءوزارا قۇرمەت جانە ىشكى ىسكە ارالاسپاۋ قاعيداتتارىنا بەيىمدەلگەن بەيبىت ءۇنقاتىسۋلار مەن سىندارلى كەلىسسوزدەر نەگىز بولۋى كەرەك.

مانيفەست باس اسسامبلەيا مەن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ رەسمي قۇجاتى مارتەبەسىنە يە بولدى.

قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ عالامشارداعى يادروسىز الەمنىڭ قۇرىلۋىنا قوسقان ۇلەسى ۇشان تەڭىز. 2006 جىلى نازاربايەۆتى نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنعان. قازاقستان حالىقتار اسسامبلەياسى، پاكىستاندىق تەولوگ جانە امەريكالىق كونگرەسسمەن ەلباسىن «حالىقتار اراسىنداعى دوستىق پەن بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا» قوسقان ۇلەسى ءۇشىن ماراپاتتاۋدى ۇسىندى.

بىرنەشە اي بۇرىن شۆەيسارياداعى دۇنيەجۇزىلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى الين ۆارە نازاربايەۆتى كەزەكتى نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنعان.

«يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ ماسەلەسىنە قوسقان زور ۇلەستەرى ءۇشىن نۇرسۇلتان نازاربايەۆتى، كارىپبەك كۋيۋكوۆتى جانە Global Zero ۇيىمىن نوبەل سىيلىعىنا ۇسىندىم»، – دەپ جازعان ەدى ۆارە.   

رەسەيلىك باسىلىم

اۋدارعان: گۇلىم جاقان