قازاقستانعا ءوزىنىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسى قاجەتتىگى تۋرالى اڭگىمە تالاي جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. اسىرەسە سوڭعى جىلدارى بۇل ماسەلەنى قوزعاۋ ترەندكە اينالدى. الەۋمەتتىك جەلىدەن باستاپ، رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە وسىعان قاتىستى جۇزدەگەن ماتەريال جاريالاندى. قوعام ءوز يدەولوگىن ىزدەۋمەن اينالىسا باستادى. كوپتەگەن دەسترۋكتيۆتى كۇشتەر بۇل مۇمكىندىكتى پايدالانىپ قالدى. وسىلايشا ''يدەولوگتار'' قاپتاپ شىعا كەلدى. ءار كىمدە ءوز ''يدەولوگى'' پايدا بولدى. يدەولوگيالىق ۆاكۋۋم جاعدايىندا بۇل قالىپتى قۇبىلىس.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يدەولوگيالىق قىزمەتى سوڭعى بەس جىل ىشىندە السىرەپ، مەملەكەتتىڭ باستى يدەولوگيالىق شتابى ستاتۋسىنان ايرىلعان بولاتىن. ونىڭ باستى سەبەبى — يدەولوگيالىق قىزمەت مەملەكەتتىك مۇددەنى قورعاۋعا قابىلەتسىزدىگىندە ەدى. ىشكى ساياساتقا جاۋاپتى بولعان جوعارعى لاۋازىمدى شەندىلەر مەملەكەتتىك مۇددەنى قورعاۋ تۇرماق، پرەزيدەنتتىڭ باياندامالارىن دايىنداۋعا شامالارى ارەڭ كەلەتىن. ول تۋرالى بىرنەشە جىل بۇرىن پرەزيدەنت اكىمشىلىگى جۇمىسى بويىنشا وتكەن جينالىستىڭ بىرىندە ەلباسى: «باياندامالار تەزيستەرى وتە ساۋاتسىز، بىرنەشە ءبولىم دايىنداۋمەن اينالىسادى. سوڭىندا بۇكىل ماتەريالمەن تانىسىپ، باياندامالاردى وزىمە جازۋعا تۋرا كەلەدى. ونداي بولسا اپپارات نە ءۇشىن قاجەت؟!» دەپ، سىنعا العانى بەلگىلى.

مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياساتىن باقىلاۋ شتابىندا قاراپايىم عانا جۇمىستى جۇرگىزە الماي، ساياسي-يدەولوگيالىق جۇمىستى وسىنداي جاۋاپسىز، شەتەلدىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتكەن شەنەۋنىكتەر اتقارعانى سوڭعى بىرنەشە جىلدا ورىن العان كوپتەگەن داۋ جانجالدارعا، ەڭ بەلگىلىسى ''جەر داۋى'' سياقتى ورەسكەل قاتەلىكتەرگە الىپ كەلگەن بولاتىن. يدەولوگيا وزىنە دەگەن نەمقۇرايلىقتى، جۇيەسىزدىكتى، تياناقسىزدىقتى كەشىرمەيتىنىن تاريح ايقىن دالەلدەدى. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ساقتالماي، ءدىني احۋال ۇشىعىپ، وپپوزيسيامەن جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ ورنىنا رەپرەسسيالىق قۇرالدار قولدانىلىپ، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالار ساياسيلانىپ كەتۋگە جاعداي جاسالدى. قازاقستاننىڭ ىشكى ساياساتى داعدارىس جاعدايىندا جاقىنداپ كەلدى. يدەولوگيالىق قىزمەت ءوزى داعدارىس جاعدايىنا نەگىز جاساپ، داعدارىستا جۇمىس ىستەدى. مەملەكەت ىشكى ساياساتىنىڭ داعدارىسى كوپتەگەن پروبلەمالارعا جول اشتى.

قوردالانىپ قالعان يدەولوگيالىق كۇردەلى ماسەلەنى شەشۋدى پرەزيدەنت ءوز قولىنا الدى. ەلباسى العا قويعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدى مارات تاجينگە جۇكتەدى. مارات مۇحانبەتقازى ۇلى مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىنىڭ ارحيتەكتورلارىنىڭ ءبىرى. مەملەكەتتىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدا الدىنا جان سالمايتىن مەملەكەتشىلدىك قاسيەتى زور تۇلعا. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ 2001 جىلى مارات ءتاجيندى ۇقك باسشى ەتىپ تاعايىنداعان كەزدە، ول تۋرالى بىلاي دەگەن بولاتىن: «بىزگە مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن جاڭا جاعدايدا قالىپتاستىرۋ كەرەك. سول ءۇشىن ءتاجيندى تاعايىندادىم. ءتاجين قازاقستاننىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىن بىلەتىن، ءبىلىمى تەرەڭ، اپپاراتتا ىستەگەن ادام. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىن رەفورمالاي الادى». "ءتاجيننىڭ رەفورماتورلىعى، قازاق تاريحىن، ادەبيەتىن، مادەنيەتىن، دالا فيلوسوفياسىن ءتۇسىنىپ وتە نازىك دۇنيەمەن جۇمىس جاساي ءبىلۋى قازىرگى كەزدە وتە سيرەك كەزدەسەتىن قاسيەت."

سالىستىرمالى قىسقا ۋاقىت اراسىندا ەلدىڭ ىشكى يدەولوگيالىق، اقپاراتتىق ساياسات سالاسىن ورىن ورىنعا قويىپ، جاڭا يدەولوگيالىق جوسپاردى قۇردى. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالى ماقالاسى نەگىزىندە تۋىنداعان مەتا يدەولوگيالىق كونسەپسيا، مەملەكەتشىلدىك باعىتتاعى سوڭعى ماڭىزدى ءارى جاعىمدى جاڭالىقتار ءتاجين مىرزانىڭ ساياسي تەحنولوگيالارىنىڭ ناتيجەسى ەكەنى جاسىرىن ەمەس. «قازاقستاننىڭ ەڭ مىقتى ساياسي تەحنولوگتارى از عانا تۇلعالاردان تۇرادى. ءبىرىنشى ورىندا پرەزيدەنت نازاربايەۆتىڭ ءوزى بولسا، ەكىنشى ورىندا ءتاجين» دەگەن تەزيس وتاندىق ساياساتتانۋشىلارىمىزدىڭ ناقىل سوزىنە اينالعان. بۇل تۇرعىدا، سوۆەت وداعىندا كپسس باس حاتشىسىنان كەيىنگى مەملەكەتتىك ساياسي بيلىكتەگى ەكىنشى ادام — يدەولوگيا بويىنشا حاتشى بولعانى كوپ نارسەنى اڭعارتادى.

مارات ءتاجين اتقارىپ جاتقان بۇگىنگى جۇمىس: پرەزيدەنت قۇرعان مەملەكەتتىك ساياساتتى مىقتاپ ۇستانىپ، كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزۋدىڭ مەحانيزمدەرىن ىسكە قوسۋ. جىل باسىندا پرەزيدەنت نازاربايەۆ ءتاجيندى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىنداعان كەزدە، كوعام دا، ساراپشىلار دا بۇل شەشىمدى قۇپتاپ، ورىندى باعاسىن بەرگەنى ەسىمىزدە. بۇگىنگى كۇنى سول ءۇمىت اقتالىپ جاتقانىنا كۋامىز. مارات ءتاجين قازاقستاننىڭ ىشكى ساياسات كۋراتورى، يدەولوگى بولىپ تاعايىندالعانىنا از ۋاقىت قانا بولسا دا، ۇلكەن جۇمىس اتقارىلىپ، جوسپارعا سايكەس جۇزەگە اسۋدا. وسى جىل پروفەسسور ءتاجيننىڭ ادىستەرى ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋ مەن مەملەكەتتىك ساياساتتى كۇشەيتۋ لوگيكاسىندا قولدانىس تابادى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.

نۇرعالي نۇرتاي