ميانما ۇكىمەتى مەن روحيندجا مۇسىلماندارىنىڭ اراسىنداعى قاقتىعىس 1948 جىلدان باستالىپ كەلە جاتىر، - دەپ جازادى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى.  ناقتىلايتىن بولساق، روحيندجا مۇسىلماندارى 69 جىل بويى ميانما ۇكىمەتىنەن زورلىق-زومبىلىق كورىپ كەلەدى. ميانما ۇكىمەتى العاشقىدا مۇسىلمانداردىڭ  جەرىن، ءۇيىن تارتىپ السا، كەيىننەن تۇرمەگە وتىرعىزىپ، ازاپتاپ ولتىرە باستاعان. الەمدەگى مۇسىلمانداردان بولەك وزگە ءدىن وكىلدەرى دە، ساياساتكەرلەر مەن قوعام قايراتكەرلەرى دە روحيندجا مۇسىلماندارىنىڭ زاڭعا باعىناتىن جانە شىدامدى ادامدار ەكەنىن الدەقاشان مويىنداپ قويعان. 

مىسالعا الاتىن بولساق، وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن «ءال- دجازيرا» تەلەارناسىنىڭ ءجۋرناليسى فيل ريس «سوڭعى جىلدارى مەن  كوپتەگەن سۇحباتتار مەن قۇپيا قۇجاتتاردى جيناقتادىم. مەنىڭ قولىمداعى دەرەكتەر ميانما ۇكىمەتى بۋدديستەر مەن مۇسىلماندار اراسىنا ىرىتكى سالعىسى كەلەتىنىن دالەلدەيدى»، - دەگەن.

لوندونداعى Queen Mary ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى، پروفەسسور جانە زاڭگەر پەني گرين «ەگەر 2012 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنداعى اقپاراتتارعا سۇيەنەتىن بولسام، ءبىز سول جىلدارى بيرمادا بولىپ جاتقان جاعداي تۋرالى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اراسىنداعى جاي عانا تۇرمىستىق  تۇسىنىسپەۋشىلىك  دەگەندى ءجيى ەستيتىنبىز. ءبىراق بۇل جالعان اقپارات ەدى.  بۇل جاعداي بىرنەشە جىلدان بەرى استىرتىن جوسپارلانىپ كەلە جاتىرعانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن. 2012 جىلى راكحاين شتاتىندا مۇسىلمانعا  بۋدديست قىزدى زورلاپ، كەيىن ءولتىرىپ كەتتى دەگەن ايىپ تاعىلدى.  وسى سىبىستىڭ ناقتى دالەلى جوق بولسا دا، اتالعان وقيعادان كەيىن 100- دەن استام جەرگىلىكتى مۇسىلماندار باسپاناسى مەن جەرىنەن ايىرىلدى.  ءتىپتى  اراكاندا 100 شاقتى مۇسىلماندى ازاپتاپ ولتىرگەن. بۇل اقپارات بۇۇ قۇپيا قۇجاتتارىنان الىنعان»، -  دەيدى.

ەندى وسى ماسەلەنى  تالقىلايتىن بولساق. جارايدى مۇسىلمانداردىڭ اراسىنداعى ءبىر بۇزىق ءبىر قىزدى زورلاپ، ولتىرگەنى راس اقپارات بولسىن دەلىك. الايدا ءبىر ادامدى ءولتىردى دەپ جۇزدەن استام ادامدى قىرىپ تاستاۋ ادىلەتتەن بولەك ادامدىققا جاتا ما؟ 1948 جىلدان باستاپ ازاپتى عۇمىردى باستان كەشىرگەن ادام دا ەرىكسىز، كەك الۋ ماقساتىندا زۇلىمدىق جاساعىسى كەلەتىنى بەلگىلى عوي. بۇل پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دا قالىپتى دۇنيە دەپ ويلايمىن. ءوزىنىڭ اتا-اناسىن اياۋسىز ازاپپەن ولگەنىن كورگەن ادام دا قىلمىسقا بەيىم بولادى. ناقتى ايتاتىن بولساق، مۇسىلماندار مەن بۋدديستەردىڭ اراسىنداعى قاقتىعىس پەن جاۋىزدىقتىڭ پايدا بولعاندىعىنا ميانما ۇكىمەتىنىڭ كىناسى مەن قاتار كۇناسى دە بار ەكەنى اقيقات. سەبەبى ولار جەرگىلىكتى حالىققا باسۋ ايتقاندا، بىرنەشە جىلدار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان قىلمىستى توقتاتقاندا بۇل جاعداي ءدال وسىنداي دەڭگەيگە جەتپەيتىن ەدى...

2008-2014 جىلى بۇۇ -دا ادام قۇقىعى بويىنشا ارنايى بايانداۋشى قىزمەتىن اتقارعان توماس  كينتانا دا بيرماداعى وقيعانىڭ بىرنەشە جىلدار بويى ارنايى جوسپارلانعانىن ايتتى. ونىڭ قولىندا وسىعان بايلانىستى بىرنەشە اقپارات بار ەكەن. 

جوعارىدا ايتىلعان دەرەكتەر 2012 جىلعى مۇسىلمان جىگىتتىڭ ءبىر بۋدديست قىزدى زورلاپ، ءولتىردى دەگەن سىبىسقا  تىكەلەي قاتىستى بولىپ كەلەدى. ءدال وسى جىلى ميانما ۇكىمەتى 200 شاقتى مۇسىلماندى باسپاناسىنان ايىرىپ، اياۋسىز ولتىرگەن ەدى. ءبىراق ميانما ۇكىمەتى الەمگە بۇل وقيعانى جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىك رەتىندە كورسەتىپ، الەم حالقىن سەندىرگىسى كەلگەن. الايدا 2012 جىلى جانە بىرنەشە جىلدان كەيىن دە قۇپيا قۇجاتتار پايدا بولا باستادى.

ەگەر روحيندجا مۇسىلماندارى قاقتىعىستى نەمەسە سوعىستى وزدەرى باستاعان بولسا ەڭ بولماسا ءبىر قۇپيا قۇجات جارىققا شىعاتىن ەدى. بۇۇ-نىڭ قۇپيا قۇجاتتارىنىڭ مالىمەتتەرىندە ميانماداعى ءبىر اۋداننىڭ وزىندە 86 زورلىق-زومبىلىق وقيعاسى تىركەلگەنى بەلگىلى بولدى. سونىمەن بىرگە وسى قۇجاتتاردا زارداپ شەككەن ادامداردىڭ سۋرەتتەرى مەن ۆيدەولارى دا ساقتالعان. قازىرگى كەزدەگى الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالانىپ جۇرگەن كەيبىر ۆيدەولار مەن سۋرەتتەر سول جىلداردىڭ كورىنىسى بولۋى ابدەن مۇمكىن.

وسىعان ۇقساس وقيعا 2013 جىلى مەيكتيل ەلدى-مەكەنىندە تەك قانا روحيندجا مۇسىلماندارىنا قارسى جاسالعان بولاتىن. وسى كەزدە زاڭدى سۇراق پايدا بولادى؟ نەگە ميانما ۇكىمەتى تەك قانا روحيندجا مۇسىلماندارىن اياۋسىز ازاپتاپ، جازالادى؟ نە ءۇشىن وسىنداي جايتتار اراعا بىرنەشە اي نەمەسە جىل سالىپ قايتالانىپ وتىردى؟  سۇراقتىڭ جاۋابى دا ايقىن سەكىلدى. ءدال وسى 2 سۇراق ميانما ۇكىمەتىنىڭ مۇسىلمانداردى ازاپتاۋى بىرنەشە جىلدار بويى استىرتىن جوسپارلانىپ كەلدى مt دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى ىسپەتتى. سۇراق سۇراققا جاۋاپ بەرىپ تۇر...

وسى وقيعا باستالعالى الەۋمەتتىك جەلىدەگى سۋرەتتەر مەن ۆيدەولاردى كىم جاريالاپ جاتىر دەگەن سۇراق ماعان مازا بەرمەگەن ەدى. وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن  اقش-تاعى حولوكوستا مەموريالدىق مۇراجايدىڭ قىزمەتكەرى اندرەا گيتلمەننىڭ دالەلدەرىنە سۇيەنسەك، الەۋمەتتىك جەلىدە تارالعان سۋرەتتەر مەن ۆيدەولاردى ۇكىمەت اسكەر مەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ وزدەرى تۇسىرگەن. ولار روحيندجا مۇسىلماندارىن ازاپتالىپ جاتقانىن وزگەلەرگە كورسەتىپ، ماقتانىپ، سول ارقىلى ءوز ابىرويىن جوعارىعا كوتەرگەندەي بولادى ەكەن. سونىمەن بىرگە كوپشىلىكتى جىلاتقان ۆيدەولار مەن سۋرەتتەردى انىقتاپ قارايتىن بولساق ميانما تۇرعىندارىنىڭ مۇسىلمانداردى ازاپپەن سوققىنىڭ استىنا الىپ جاتقان كەزدە ولاردىڭ قاسىندا قارۋ اسىنعان پوليسيا قىزمەتكەرلەرىن كورۋگە بولادى. ولار بولىپ جاتقان قىلمىستى توقتاتىپ، اراشا بولۋدىڭ ورنىنا، مۇسىلمانداردىڭ قالاي ازاپتالىپ جاتقانىن كورىپ راحاتتانىپ تۇرعانىن بايقاۋعا بولادى.

«ءال-دجازيرا» تەلەارناسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىنعى ميانما ۇكىمەتىنىڭ قۇپيا قۇجاتتىن قولعا تۇسىرگەن. بۇل قۇجاتتار ميانمانىڭ تۇرعىندارى مەن بيلىك وكىلدەرى روحيندجا مۇسىلماندارىن، ولاردىڭ  ءدىني جورالعىلاردى جاساعانىن جەك كورەتىنىن جانە دە بيلىك وكىلدەرى بىرنەشە جىل بويعى جوسپار بويىنشا مۇسىلمانداردى جويعىسى كەلگەنىن دالەلدەي تۇسەدى.

ەندى وسى سوراقىلىققا تىكەلەي قاتىسى بار اشين ۆيراتۋ تۋرالى بىرەر مالىمەت كەلتىرەيىن. اشين ۆيراتۋ 9 جىل تەرروريزمگە قاتىسى بولعانى ءۇشىن تۇرمەدە وتىرعان. 2012 جىلدان باستاپ پرەزيدەنتكە، مۇسىلماندارعا قارسى پىكىرىن ايتىپ، ولاردىڭ كوزىن جويۋعا بايلانىستى ءوز ۇسىنىسىن اشىق ايتقان. ءتىپتى ول ءوز ويىن وزگەلەردەن جاسىرماعان. ونىڭ مۇسىلماندار تۋرالى ۆيدەوسى Youtube الەۋمەتتىك جەلىسىنە جاريالانىپ تا وتىرعان. ياعني ميانما ۇكىمەتى دە اشين ۆيراتۋدىڭ تۇپكى ماقساتىن وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن دا بىلگەن. الايدا توقتاتپاعانى دا بايقالادى. سونىمەن بىرگە ءقازىر الەۋمەتتىك جەلىلەردە اشين ۆيراتۋدىڭ مۇسىلماندار تۋرالى پىكىرى تارالىپ، تالقىلانىپ جاتىر.

«ءبىز ءوزىمىزدىڭ بۋددامىزدىڭ جاۋى، ياعني مۇسىلمانداردىڭ كوزىن جويمايىنشا تىنىشتىق تاپپايمىز. ءبىزدىڭ جەر شارىمىزدا بىردە-بىر مۇسىلمان قالماۋى كەرەك. ءبىز ولاردىڭ مەشىت-مەدرەسەلەرىن ورتەيمىز. ولار وزدەرىن ەشكىم دە قۇتقارا المايتىنىن ءبىلۋى كەرەك. ەشقانداي جەرگىلىكتى اسكەر دە، بۋدديست تە ولاردى قۇتقارا المايدى. ءبىز ولارعا ازىق-تۇلىك ساتپايمىز، ءوز قۇدىعىمىزدان ءتىپتى ءبىر جۇتىم سۋ دا بەرمەيمىز. مەن ءوزىمنىڭ بۋدداممەن انت ەتەمىن، بۇل شايتاندار (مۇسىلماندار) ءبىزدىڭ قاسيەتتى مەكەنىمىزدە بىزگە قۇل رەتىندە ءومىر ءسۇرۋى كەرەك. ولاردىڭ بالالارى ءبىزدىڭ حرامدا ءبۋدديزمدى قابىلداپ، بىزگە قىزمەت ەتۋگە مىندەتتى. مۇسىلماندار ادام ەمەس، ولار ءۇشىن باسقا مۇسىلماندار دۇعا ەتسە دە ولاردىڭ قولىنان باسقا ەشتەڭە كەلمەيدى. ولار ەشتەڭە ىستەي المايدى، سەبەبى مۇسىلماندار ادامزاتتىڭ ەڭ جابايى، تومەن، تۇككە تۇرعىسىز جاراتىلىسى.  ولار  تورعا قامالعان، ارلى-بەرلى تاماق سۇراپ جۇرگەن مايمىلدار سەكىلدى. ايعايلاپ، ايعايلاپ قويادى. سەندەر سولاي جۇرە بەرىڭدەر، جىلاپ، ءوز قۇدايلارىڭا جالبارىنىپ، دۇعا جاساپ، ءبىراق ودان ەشتەڭە شىقپايدى. الايدا ءبىز وركەنيەتتى، مادەنيەتتى ادامدارمىز. ءبىز سەندەردىڭ دۇعالارىڭ مەن ىس-ارەكەتتەرىڭنەن ەشقانداي پايدا جوق ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. سەندەر سول تورعا قامالعان مايمىل سەكىلدى ءومىر سۇرەسىڭدەر جانە سولاي قالا بەرەدى. سول توردان تەك مەنىڭ قالاۋىم ارقىلى عانا امان شىعاسىڭدار»، - دەپ حالىقتىڭ الدىندا اشين ۆيراتۋ مۇسىلمانداردى مازاققا اينالدىرعان.

نەگە ميانما حالقى مۇسىلمانداردى جانتۇرشىگەرلىكتەي ەتىپ ازاپتاپ، ءولتىردى؟ نەگە ولار كىپ-كىشكەنتاي ءسابيدى اياۋسىز ءولتىرىپ، مازاققا اينالدىردى؟ وسىنشاما قاتىگەزدىك ءبۇتىن ءبىر حالىقتان شىعىپ جاتقانى قالاي؟

اشين ۆيراتۋ موناح رەتىندە دە، ميانماداعى تانىمال تۇلعا رەتىندە دە ءوز حالقىنا ءسوزى وتەتىنى بەلگىلى. اشين ۆيراتۋدىڭ وسى سۇحباتى الەۋمەتتىك جەلىدە كەڭىنەن تالقىلانىپ جاتىر. بۇل ۆيدەو نەگىزىنەن 2013 جىلدىڭ  15 شىلدە ايىندا Youtube الەۋمەتتىك جەلىسىنە جاريالانعان. سونىمەن بىرگە ايتا كەتەتىن بولساق، اشين ۆيراتۋ 2012 جىلى ەركىندىككە شىققان. سودان بەرى ءوزىنىڭ مۇسىلماندا تۋرالى پىكىرىن حالىققا ايتىپ، ولاردى وزىنە سەندىرە ءبىلدى. ميانما ۇكىمەتى مەن تۇرعىندارى وسىدان 1948 جىلدان بەرى مۇسىلماندارعا زورلىق-زومبىلىق جاساپ كەلگەن بولسا، بۇل كەك (جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ويىنشا) اتادان بالاعا تاپسىرما رەتىندە قالىپ وتىرۋى دا ابدەن مۇمكىن. اشين ۆيراتۋ مۇسىلمانداردى حالىقتىڭ الدىندا مايمىلعا تەڭەپ، ولاردى ادام قۇرلى كورمەۋگە شاقىرعان. اشين ۆيراتۋدىڭ ءدال وسىعان ۇقساس ۋاعىزدارى كوپ ەكەنى دە بەلگىلى. ول 2013 جىلدان بەرى ءوز حالقىنىڭ ساناسىن ۋلاپ، ءدال قازىرگىدەي قاتىگەزدىك، جاۋىزدىق جاساۋعا يتەرمەلەگەن.

ەندى ميانمانىڭ كوشباسشىسى اۋن سان سۋ چجي تۋرالى مالىمەتتەردى قاراستىرساق. اۋن سان سۋ چجي الەمگە ەشتەڭەدەن  تايسالمايتىن ساياساتكەر، وپپازيسيونەر رەتىندە تانىلعان.  بۇل ايەل تۋرالى ءتىپتى فيلم دە تۇسىرىلگەن ەكەن.  ونىڭ پىكىرىنە سۇيەنەتىن بولساق، ميانماداعى قاقتىعىس جاي عانا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىك جانە دە الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالانعان سۋرەتتەر مەن ۆيدەولار وتىرىك ەكەن. تۇرعىنداردىڭ مۇسىلماندارعا زورلىق كورسەتۋىن توقتاتقىم كەلەدى دەگەن ايەل ءقازىر ميانما ەلىنىڭ پرەمەر-مينيسترى. بۇكىل الەمنىڭ الدىندا وسىنداي شىندىققا جاناسپايتىن پىكىر ايتقان اۋن سان سۋ چجي ءوز حالقىنا باسۋ ايتا الماسا نەسىنە بيلىكتە وتىر؟

ميانمادا بولىپ جاتقان گەنوسيد شىندىق ەكەنى حاق. الايدا كىنالىلەر ءوز قىلمىستارىن جاسىرعىسى كەلەدى. الايدا ميانماداعى ۆيدەوار مەن سۋرەتتەر وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىنعى بولۋى ابدەن مۇمكىن، سەبەبى بۇل سوراقىلىق 70 جىل بويى جالعاسىپ كەلە جاتىر ەمەس پە؟

ميانماداعى گەنوسيد تۋرالى پىكىر بىلدىرگەن العاشقى پرەزيدەنت رەدجەپ ەردوعان مەن رامزان قادىروۆ. ولار قازىرگى كەزدە ءوزىنىڭ دىندەس باۋىرلارىنا كومەك كورسەتۋدە. رەدجەپ ەردوعاننىڭ ايەلى مەن تۇرىك ۇكىمەتى بيرماعا كومەكتەسۋگە بارعانى بەلگىلى. ال شەشەنستاننىڭ گروزنىي قالاسىندا ميلليوننان استام ادامنىڭ قاتىسۋىمەن ميتينگ بولعان ەدى. شەشەنستاننىڭ باسشىسى رامزان قادىروۆ ميتينگ كەزىندە ءسوز سويلەپ، ميانماداعى گەنوسيدكە قارسى ەكەنىن اشىق ايتتى. سونىمەن بىرگە اتالعان سوراقىلىققا قارسىلىعىن بىلدىرگەندەردىڭ قاتارىندا حريستيان ءدىنىن ۇستانعان ريم پاپاسى فرانسيسك تە بار ەدى. وسىنشاما بەدەلدى ادامدار جالعان اقپاراتقا سەنىپ، الدانىپ وتىر دەگەنگە ساۋ ادام سەنە قويماس...

سونىمەن بىرگە اشۋعا بۋلىققان كەيبىر مۇسىلماندار ميانماداعى باۋىرلارىن قورعاۋ ءۇشىن جيھاد جاسايمىز دەپ جاتىر. ولار وزگە مۇسىلمانداردى قورعاۋ وزدەرىنىڭ پارىزى دەپ ەسەپتەيدى. شىعىس ەلىنىڭ مۇسىلماندارىن نەگىزىنەن ءدىني تەرمين بويىنشا مۋدجاحيدتەر دەپ اتايدى. ەگەر ميانما ۇكىمەتى مۇسىلماندارعا قارسى جاسالىپ جاتقان گەنوسيدتى توقتاتپايتىن بولسا ۇلكەن ءدىنارالىق سوعىس بولادى. 

اتالعان ءدىنارالىق قاقتىعىستى ناقتى كىم جاساپ وتىرعانى ازىرگە قۇپيا. مۇمكىن ميانما ۇكىمەتى دە كىنالى ەمەس شىعار. ولاردى باسقارىپ، بيلىگىن جۇرگىزىپ وتىرعاندار دا بار بولۋى ابدەن مۇمكىن. تەك ءبىر دۇنيە اقيقات. بۇل مۇسىلماندارعا جاسالىپ وتىرعان قاستاندىق - ساياسي ويىن. اتالعان ويىنداعى بۋدديستتەر دە، مۇسىلماندار دا جاي عانا ويىنشىلاردىڭ ويىنشىعى ىسپەتتەس. 

اسەل بولات قىزى