15 جىل بۇرىن 2002 جىلى 23ء-شى قازاندا شەشەنستاننىڭ ءبىر توپ سەپاراتيستى "نورد-وست" ميۋزيكلى قويىلىپ جاتقاندا تەاترعا باسا كوكتەپ كىرىپ، 800 ادامدى تۇتقىنعا الدى. سودىرلاردىڭ ماقساتى شەشەنستاننان فەدەرالدى اسكەردى شىعارۋدى تالاپ ەتۋ ەدى. 

ءۇش كۇننەن كەيىن رەسەي بيلىگى سودىرلارمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ ءبىر مامىلەگە كەلە الماعاندىقتان اسكەرگە تەاترعا كىرۋ تۋرالى بۇيرىق بەرىلدى. الدىمەن قۇبىر ارقىلى زالعا ۇيىقتاتاتىن گاز جىبەرىلدى.   ونىڭ قۇرامىندا نە بولعانى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز. سەبەبى گازبەن ۋلانىپ كوز جۇمعاندار دا بولدى. سونىمەن قاتار، ادامداردى ەۆاكۋاسيالاۋدىڭ ناشار ۇيىمداستىرىلۋى مەن مەديسينالىق كومەكتىڭ ساپاسىزدىعى سالدارىنان 130 ادام كوز جۇمدى.

قازاقستاندىق سۆەتلانا گۋباريەۆادا تۇتقىنداردىڭ اراسىندا بولدى. ول ءتىرى قالدى، الايدا قىزى مەن امەريكالىق جىگىتىنەن ايىرىلدى.

BBC ءجۋرناليسى قازاقستاندىق سۆەتلانا گۋباريەۆامەن سۇحباتتاستى.

—تەاترعا مەن، قىزىم جانە امەريكالىق جىگىتىم ۇشەۋىمىز كەلدىك. جان-جاعىما قاراسام اسكەري كيىم كيگەن ءبىر توپ ادام كەلە جاتىر ەكەن. الدا ەر ادامدار ونىڭ ارتىندا ايەلدەر كەلە جاتتى. ايەلدەر توقتادى دا ەر ادامداردان قالىپ قويدى. وڭ جاعىما قاراسام ءدال سول كورىنىس. باستاپقى كەزدە قويىلىمدا سولاي بولۋ كەرەك دەپ ويلادىم. سودىرلار ساحناعا شىعىپ ءبىزدى تۇتقىنعا العانىن ايتقاننىڭ وزىندە سەنگىم كەلمەدى. ادامداردىڭ رەاكسياسى ءارتۇرلى بولدى.

ءبىرى قاتتى قورىقسا، ەندى ءبىرى ەسەڭگىرەپ قالدى. قىزىم ءۇشىن بارلىعى كينوداعىداي كورىنگەندىكتەن ودان قورقىنىشتى كورمەدىم.  

سودىرلار ادامدارعا قاجەتتى زاتتى ءبىر بىرىنە قول جالعاپ بەرىپ وتىردى. ەشقايسىسى ورىندارىنان قوزعالمادى. سودىرلار بارلىعىن الدىن الا ۇيىمداستىرعانىمەن حالىقتىڭ تاماقتاناتىنىن، دارەتحاناعا شىعاتىنىن مۇلدە ەسكەرمەگەن سەكىلدى.

سودىرلار ءدامحاناداعى بارلىق زاتتى الىپ كەلدى دە ءبىر جەرگە ءۇيىپ قويدى. ءبىزدى سول تاتتىلەر مەن سۋسىندارمەن تاماقتاندىردى. ءبىر ۋاقىتتا سۋسىن ءبىتىپ قالدى. زالدىڭ ءىشى ىستىق ەدى. ادامدار قاتتى شولدەي باستادى. سودىرلار راديو تىڭداپ جاڭالىقتارمەن تانىسىپ وتىردى. جاڭالىقتاردا قان سۋشا اعىپ جاتقانىن جانە تەاتر مايىتكە تولعانىن ايتىپ جاتتى. سول ۋاقىتتا بارايەۆ «كوردىڭدەر مە وتىرىك اقپاراتتى قالاي جەتكىزەتىنىن. قاي جەردەن ءمايىت پەن قان كورىپ وتىرسىڭدار؟!» دەدى. راديودا ايتىلعان جاڭالىقتارعا بايلانىستى ولار دا وزگەرىپ وتىردى. جالعان اقپارات تاراتسا ولار قاتالدانا ءتۇستى. جالپى سودىرلاردىڭ ىشىندە ەلگە جاقسى قارىم-قاتىناس جاساعاندارى دا، قاتىگەزدەرى دە بولدى. ولاردىڭ اراسىندا 15 جاستاعى جەتكىنشەكتە ءجۇردى. ودان اينالاداعى بولىپ جاتقاننىڭ بارلىعى قىزىق ءارى تاڭسىق كورىنىپ تۇرعانى ايقىن ءبىلىنىپ تۇردى.

بي-بي-سي: وسى وقيعانىڭ سالدارى ءالى دە سەزىلە مە؟

ارينە. مەن وستەوپاتقا قارالدىم. دارىگەر ناعىز سوعىس قايناپ تۇرعان جەرلەردە بولعان. ول ەڭبەك قىزمەتىن گوسپيتال باسشىسى قىزمەتىمەن اياقتاعان. سول دارىگەر بەيبىت زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامنىڭ بۇلشىق ەتتەرى مەن بۋىندارى حيميالىق شابۋىلدانعانداي كۇيدە بولعانىنا قاتتى تاڭقالدى.

مەنى ءبىر اۋرۋحانادان ەكىنشىسىنە اۋىستىرا بەردى. دارىگەرلەر ماعان «دەنى ساۋ» دەپ جازىپ بەرۋگە قورىقتى. ولار ونداي جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاعىسى كەلمەدى.

مەنى  اۋرۋحانادان شىعارعاندا اپكەم باس دارىگەردىڭ كابينەتىنىڭ جانىندا كۇتىپ تۇرعان. سول ۋاقىتتا مەدبيكە مەنىڭ دياگنوزىمدى ءبىلۋ ءۇشىن باس دارىگەردىڭ كابينەتىنە كىرگەن. اپكەم دارىگەردىڭ «ەگەر ناعىز دياگنوزىن جازاتىن بولساق ءبىزدى تۇرمەگە وتىرعىزادى» دەگەن ءسوزىن ەستىگەن. سول ۋاقىتتا دياگنوزدىڭ وتىرىك جازىلعانى تۋرالى قاۋەسەت تاراعان. مەن اۋرۋحانادان شىقتىم. ەمدى جالعاستىرۋ ءۇشىن اۋرۋىم تۋرالى اقپارات ماڭىزدى ەكەنى انىق. مەن جەكە مەديسينالىق كىتاپشامدى سۇرادىم، ءبىراق ماعان ونى بەرمەدى. ءوزىمدى ناشار سەزىنگەندىكتەن ماعان توموگرامما جاسادى. مەنىڭ ينسۋلت العانىم انىقتالدى. گاز ميدىڭ بولشەكتەرىنە اسەر ەتكەن دە سونىڭ سالدارىنان ينسۋلت بولعان.

قۇتقارۋ وپەراسياسىن جاقسىلاپ ۇيىمداستىرۋ كەرەك ەدى. ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى، بىرنەشە ميلليون حالقى بار قالاعا مىڭ ادام دەگەن نە؟! كولدەگى ءبىر تامشى سەكىلدى. ءبىزدى ۋلاعان ەكەن ساپالى مەديسينالىق كومەك كورسەتۋدى قولعا الۋ كەرەك ەدى. وكىنىشكە قاراي، ونداي مەديسينالىق كومەكتى كورمەدىك. ادامداردى قالاي تاسىمالداعانىن ايتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. زارداپ شەككەن ادامداردى اپاراتىن ناقتى اۋرۋحانالارى جوق. 80-دەي جەدەل جاردەم كولىگى تۇردى، ءبىراق ولاردى پايدالانعان دا جوق. ادامداردىڭ بارلىعىن اۆتوبۋسقا وتىرعىزدى. وندا تەك ماسكەۋلىك اۆتوبۋستار عانا ەمەس، شەت اۋدانداردان الىپ كەلىنگەن اۆتوبۋستاردا بولدى. ولاردىڭ جۇرگىزۋشىلەرى اۋرۋحانالاردىڭ قاي جەردە ورنالاسقانىن بىلمەيدى، ناقتى قاي اۋرۋحاناعا اپارۋ قاجەت ەكەنىنەن حابارسىز بولدى.  

27ء-سى كۇنى راديودان ساشانىڭ كوز جۇمعانىن ەستىدىم. ونىڭ قايتىس بولعانى 26-سى ساعات 10-دا بەلگىلى بولعان. ونى نەلىكتەن ءبىر كۇن وتكەننەن كەيىن عانا حابارلاعانى تۇسىنىكسىز. ال سەنديدىڭ قايتىس بولعانىن اقش ەلشىلىگىنەن ءبىلدىم. سەندي زالدا تۇتقىندا وتىرعاندا قولىنا «دەبرا، مەن سەنى جاقسى كورەمىن» دەپ جازدى. سەنديدىڭ ءبىرىنشى نەكەدەگى ايەلىنەن دەبرا ەسىمدى قىزى بار ەدى.

ساشانىڭ قالاي قايتىس بولعانىن بىلگىم كەلدى.  نەمسوۆ ۇيىمداستىرعان تەكسەرۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە، كوميسسيا مۇشەسى، دارىگەر ايەل اۆتوبۋستارعا ادامداردا تولعانشا وتىرعىزعان. سونىڭ سالدارىنان ءبىر قىزدى جانشىپ كەتكەن. وسىنى ەستىگەننەن كەيىن سول قىز ساشا ەمەس پە ەكەن دەگەن وي مازالادى.

ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن گازەتتە 12 ادامعا ارنالعان كولىككە 32 تۇتقىندى كىرگىزگەنى تۋرالى ماقالا شىقتى. ءۇيىندىنىڭ ەڭ استىندا مەنىڭ قىزىم جاتتى. سول كولىكتە جۋرناليستەر مەن اسكەري ادامدار دا بولدى.

ەلەستەتىپ كورىڭىزدەرشى، اۆتوبۋس تۇر. مەنىڭ قىزىمدى الىپ كەلدى دە جەرگە لاقتىرا سالدى. ودان كەيىن ەكىنشىسىن، ءۇشىنشىسىن سولاي لاقتىرىپ جاتتى. ەشقايسىسى قىزىمدى سول ۇيىندىدەن الىپ شىعۋ تۋرالى ويلامادى دا. مەن ول ادامداردى تانىمايمىن. سول كولىك جۇرگىزۋشىسىن، اسكەري ادامداردىڭ تەگىن بىلمەيمىن. ءبىراق ولاردى جەك كورەمىن. ولار مەنىڭ جاۋلارىم.

 ال سەنديگە ەشقانداي مەديسينالىق كومەك كورسەتىلمەگەن. ساشانى دارىگەرلەر قۇتقارىپ الماقشى بولعان، ءبىراق ونىڭ جۇرەگى توقتاپ قالدى. ال سەنديگە مۇلدە كومەك كورسەتىلمەدى. وسىدان كەيىن «قولىمىزدان كەلگەنىن بارلىعىن جاسادىق» دەپ قالاي ايتتى ەكەن؟

مەنىڭ ويىمشا، 15 جىل وتكەننەن كەيىن وسى ماسەلە قايتا كوتەرىلىپ جاتقانى جاقسى. سەبەبى قايتىس بولعانداردى ەسكە الۋ ارقىلى بىرەۋدىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا بولادى. مەن مۇنى ناقتى بىلەمىن.

2006 جىلى دوستارىمنىڭ كومەگىمەن سايت جاسادىم. بىرنەشە ۋاقىت وتكەننەن كەيىن شەشەن قىزىنان حات كەلدى. ول ءبىرىنشى لاگەردە بولسا، مەن ەكىنشى لاگەردە بولدىم. ول ءۇشىن بارايەۆ قاھارمان بولدى. سول ۋاقىتتا قوعام  ەكىگە ءبولىندى. ءبىرى بارايەۆتى قاھارمان دەسە، ەندى ءبىرى ءۇشىن ول قانىشەر ەدى. قىز بارايەۆ تۋرالى اقپاراتتى ىزدەگەندە سايتتى كورگەنىن جازدى. وسىدان كەيىن بارايەۆ قاھارمان ەمەس ەكەنىن ءتۇسىندى. بۇل سايت مەنىڭ قىزىم تۋرالى ەستەلىك، سول شەشەن قىزىنا كومەكتەسكەن عوي.

2006 جىلى اقش-تان كەلگەننەن كەيىن دوستارىما تەاتردا كوز جۇمعانداردىڭ قۇرمەتىنە كىتاپ شىعارۋ تۋرالى ويىمدى ايتقاندا ولار مۇنى سالقىن قابىلداعان ەدى. الايدا مەنى قولداعاندار تابىلدى. 2011 جىلى كىتاپ جارىق كوردى. ول «ءبىز ولمەيمىز» دەپ اتالادى. كىتاپتىڭ اتاۋىن ۇزاق ويلاندىق. كوز جۇمعانداردىڭ اراسىندا داشا فرولوۆا دەگەن 13 جاستاعى قىز بار. ول قولىنا «ءبىز ولمەيمىز، تەك ەشقاشان سوعىس بولماسىن» دەپ جازعان ەدى. داشانىڭ وسى سويلەمى كىتاپتىڭ اتاۋى بولىپ بەكىتىلدى.

كوز جۇمعانداردىڭ ىشىندە تەك ورىس تىلدىلەر عانا ەمەس شەتەلدىكتەر بولعاندىقتان كىتاپ ەكى تىلدە شىقتى، ياعني كىتاپ ەكى بولىمنەن تۇرادى. ءبىرى ورىس تىلىندە، ەكىنشىسى اعىلشىنشا جازىلعان. ارينە كىتاپتا قاتە كەتۋى مۇمكىن، ءبىراق كىتاپتا كوز جۇمعاندار رۋحى مەن ەستەلىكتەرى ماڭگى قالادى.