قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ، ونىڭ ىشىندە عىلىمي تەرمينولوگيانىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا، الدىمەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەسىمى ويىمىزعا ورالادى. سەبەبى – قازاقتىڭ ۇلتتىق عىلىم ءتىلىنىڭ، تەرمينولوگيالىق قورىنىڭ دامىپ، قالىپتاسۋىنىڭ تۇتاستاي ءبىر كەزەڭى عالىم ەڭبەكتەرىمەن، ونىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق، اعارتۋشىلىق جانە عىلىمي-ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتىمەن، قايراتكەرلىگىمەن تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان دا قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ تاريحى، ونىڭ دامۋ، قالىپتاسۋ كەزەڭدەرى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ عىلىمي شىعارماشىلىعى مەن قوعامدىق قىزمەتىنە جان-جاقتى توقتالۋ، ونى تەرەڭ زەرتتەۋ وتە ماڭىزدى. حح عاسىر باسىنداعى قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ دامۋى مەن الاش زيالىلارىنىڭ ۇلتتىق عىلىم ءتىلىن قالىپتاستىرۋداعى ءرولى تۋرالى ءسوزدى احمەت بايتۇرسىنۇلىنان باستايتىندىعىمىزدىڭ سەبەپتەرىن ناقتى تىلدىك-تاريحي دەرەكتەرگە نەگىزدەي وتىرىپ ايتا الساق قانا ءبىز عالىم مۇراسىنىڭ قادىرىنە جەتىپ، ونىڭ وزىق ويلارى مەن تەرمينجاسام تاجىريبەسىن قاجەتىمىزگە جاراتا الامىز. ول باستاعان جولدى جالعاستىرىپ، عىلىم ءتىلىن دامىتۋداعى ول قالىپتاستىرعان لينگۆيستيكالىق ءداستۇردى ساباقتاستىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولامىز. سول سەبەپتەن دە احاڭ مۇراسىنا اسا مۇقيات قاراپ، وعان ءار قىرىنان ءۇڭىلىپ، جان-جاقتى زەردەلەۋ – قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ كەشەگى تاريحى ءۇشىن عانا ەمەس، ونىڭ الداعى ۋاقىتتاعى دامۋى ءۇشىن دە قاجەت ءىس. ءبىز عالىمنىڭ قازاقتىڭ ۇلتتىق تەرمينولوگيالىق قورىن قالىپتاستىرۋدا ۇستانعان باعىتى، قالىپتاستىرعان قاعيداتتارى، ايتقان ويلارى مەن تەرمينجاسام تاجىريبەسى توڭىرەگىندە وي وربىتپەكشىمىز.

قازاق ءتىلىنىڭ تەرمينولوگيالىق قورىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولعان باستى كوز ۇلت ءتىلىنىڭ ءوز بايلىعى ەكەندىگى ءسوزسىز. ونىڭ باستاۋلارىن ارىدەن، تۇركى تىلدەرىنەن، ءتول ءتىلىمىزدىڭ تارماقتالىپ دەربەس دامۋ تاريحىمەن بايلانىستا قاراعان ءجون. بۇل تەرمينولوگيا تاريحىن دياحروندى زەرتتەۋ بارىسىندا زەردەلەنەتىن ماسەلەلەر. ال بۇگىنگى قولدانىستاعى ارناۋلى لەكسيكامىزدى قۇرايتىن جەكەلەگەن سوزدەردىڭ تەرميندىك ماندە جۇمسالا باستاۋىن ابايدىڭ قارا سوزدەرىنەن، XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا شىققان كىتاپتار مەن وسى كەزەڭدە باسىلىپ تۇرعان «دالا ءۋالاياتى»، «تۇركىستان ءۋالاياتى» گازەتتەرىنىڭ بەتتەرىنەن كەزدەستىرۋگە بولادى. ال ناقتى عىلىم سالالارى بويىنشا تەرمينولوگيانىڭ قالىپتاسۋى العاشقى عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ، وقۋلىقتاردىڭ، تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەردىڭ جارىق كورۋىمەن، ولاردىڭ وزگە تىلدەردەن اۋدارىلۋىمەن تىعىز بايلانىستى. بىزدە قازاق تىلىندە جازىلعان ونداي ەڭبەكتەردىڭ جارىق كورۋى اياقتالعان عاسىردىڭ ءبىرىنشى ونجىلدىعىنان باستالادى. ياعني بۇل دەگەنىمىز، قازىرگى قازاقتىڭ عىلىمي تەرمينولوگياسىنىڭ تۇتاس جۇيە رەتىندە قالىپتاسا باستاۋى دا ءدال وسى كەزەڭمەن بايلانىستى دەگەن ءسوز.

بۇل ءىستىڭ باسىندا كىمدەر تۇردى دەگەنگە كەلەر بولساق، سول كەزەڭدە قازاق تىلىندە العاشقى وقۋلىقتار، وقۋ قۇرالدارى مەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى عىلىمي جانە عىلىمي-كوپشىلىك ەڭبەكتەر جازعان ا.بايتۇرسىن ۇلى، ە.ومار ۇلى، X.دوسمۇحامەد ۇلى، م.اۋەزوۆ، ج.كۇدەرين، س.قوجان ۇلى، م.دۋلات ۇلى، م.جۇماباي ۇلى، ج.ايماۋىت ۇلى، ن.تورەقۇل ۇلى، ق.كەمەڭگەر ۇلى، ع.قاراش، ك.جالەنوۆ، ت.شونان ۇلى سياقتى قازاق زيالىلارىنىڭ ەسىمدەرى اتالۋعا ءتيىس.

وسى اتالعان اۆتورلاردىڭ ءارقايسىسىنىڭ قازاقتىڭ عىلىم ءتىلىنىڭ، سالالىق تەرمينولوگيانىڭ قالىپتاسۋىنا وزىندىك ۇلەستەرىن قوسقاندىعى داۋ تۋدىرمايدى. وعان اتتارى اتالعان زيالىلاردىڭ قازاق تىلىندە جازعان ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەتىن عىلىمي اتاۋلار كۋا بولا الادى. سوعان قاراماستان، ولاردىڭ اراسىنان ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەسىمىن ەرەكشە اتاعان ورىندى.

كەزىندە م.اۋەزوۆ، ە.ومار ۇلى، س.ءسادۋاقاس ۇلى، م.دۋلات ۇلى، س.سەيفۋللين، ت.شونان ۇلى سياقتى قازاق زيالىلارى نەگىزىن قالاعان احمەتتانۋ ءىلىمى اراعا الپىس جىلدان استام ۋاقىت سالىپ بارىپ جالعاسىن تاۋىپ وتىر. ا.بايتۇرسىن ۇلى اقتالعاننان بەرگى ون بەس-جيىرما جىل ۋاقىت ىشىندە ۇلى تۇلعانىڭ سوڭىنا قالدىرعان ەڭبەكتەرى ءارتۇرلى قىرىنان زەرتتەلە باستادى. بۇل ىستەن ءتىلشى عالىمدار دا شەت قالماي، ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى. ءا.قايدار، ر.سىزدىق، ءو.ايتبايەۆ، م.ءجۇسىپوۆ، ت.ب. عالىمداردىڭ جاريالاعان ەڭبەكتەرى سونىڭ دالەلى بولا الادى.

ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ عىلىمي تەرمينولوگيانى قالىپتاستىرۋعا قوسقان ۇلەسىن عالىمنىڭ جەكەلەگەن نەمەسە ءبىر توپ تەرميندەردىڭ عانا اۆتورى ەمەس، بىرنەشە عىلىم سالاسىنىڭ تەرميندەر جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالاعانىن اڭعارۋعا بولادى.

ەڭ الدىمەن، ا.بايتۇرسىن ۇلى – قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ تەرمينولوگياسىن جاساۋشى. كەز كەلگەن عىلىمدى وقىپ ءبىلۋ، مەڭگەرۋ نەمەسە ونى وزگەلەرگە ۇيرەتۋ سول عىلىم سالاسىندا قولداناتىن ارناۋلى ۇعىم اتاۋلارىنسىز مۇمكىن ەمەس. قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى عالىم رەتىندە ا.بايتۇرسىن ۇلى وسى عىلىم سالاسىنداعى نەگىزگى ۇعىمداردى جانە ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن انىقتاپ، ياعني قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىن كورسەتەتىن ۇعىمدار جۇيەسىن تۇزۋمەن قاتار، سول عىلىمي ۇعىمداردىڭ اتاۋلارىن دا جاساعان.

عىلىمي ۇعىمدارعا ات قويۋ وپ-وڭاي جۇمىس ەمەس. ول ۇلكەن تالعامپازدىقتى، ءتىلدى شەبەر پايدالانا ءبىلۋدى قاجەت ەتەتىن شىعارماشىلىق ۇدەرىس. ونىمەن قوسا، ارناۋلى ۇعىمدارعا ات قويۋ كەزىندە ۇعىمدار جۇيەسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋ قاجەت. اتاۋدىڭ ىقشام بولۋى، ءبىرماعىنالىلىعى جانە ۇعىم مازمۇنىن قامتۋى تاعى بار. وسىنداي تالاپتاردى مۇلتىكسىز ورىنداۋدىڭ قيىندىعى تەرميندەردى انا تىلىندە جاساۋدان گورى كوپ جاعدايدا ونى ۇعىمدار جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ جاسالعان وزگە تىلدەردەن دايىن قالپىندا الا سالۋعا (ياعني جاساۋعا ەمەس قابىلداۋعا) ءماجبۇر ەتەتىن سەبەپتەردىڭ ءبىرى.

بۇل تۇرعىدان كەلگەندە، عالىم قازاق ءتىلىن تەرمين شىعارماشىلىعىندا پايدالانۋدىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتكەن.

ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 1912 جىلى ورىنبوردا جارىق كورگەن «وقۋ قۇرالىنىڭ» (قازاقشا الىپپە) وزىنەن بۋىن، دىبىس، نۇكتە، داۋىستى دىبىستار، جارتى داۋىستى دىبىس، دايەكشى، جىڭىشكەلىك بەلگىسى، ءحارىپ (ءارىپ) سياقتى تەرميندەردى ۇشىراتۋعا بولادى. ال 1914-1915 جىلدارى جانە ودان كەيىنگى جىلدارى 1928 جىلعا دەيىن بىرنەشە دۇركىن باسىلىپ تۇرعان «ءتىل قۇرال» وقۋلىقتارىندا (قازاق ءتىلىنىڭ سارفى) ابدەن قالىپتاسىپ، بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قولدانىلىپ جۇرگەن جانە قولدانىلا بەرۋگە ءتيىس زات ەسىم، سىن ەسىم، سان ەسىم، ەسىمدىك، ەتىستىك، ۇستەۋ، قوسىمشا، جالعاۋ، جۇرناق سياقتى جۇزدەگەن تەرميندەردىڭ كەزدەسەتىنى بەلگىلى. بۇل تەرميندەردىڭ تەرمينگە قويىلاتىن تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىندىگىن دالەلدەپ جاتۋ ارتىق، ويتكەنى ولار كەزىندە ارنايى شەتتەتىلگەندىگىنە قاراماستان ۋاقىت سىنىنان ءوتىپ، تۇراقتى قولدانىلاتىن دارەجەگە جەتتى.

مۇندا ەڭ باستى اتاپ ايتاتىن نارسە – ا.بايتۇرسىن ۇلى ءبىر توپ تەرميندەردى عانا ەمەس، بۇكىل ءبىر عىلىم سالاسىنداعى ارناۋلى ۇعىمداردىڭ اتاۋلار جيىنتىعىن، دالىرەك ايتقاندا، تەرميندەر جۇيەسىن جاساعان. عىلىمنىڭ دامۋىنا وراي ۇعىمدار جۇيەسىنىڭ ۇلعايىپ وتىرۋى تابيعي قۇبىلىس. احاڭ قالىپتاستىرعان تەرميندەر جۇيەسى دە قازاق ءتىل ءبىلىمى دامىعان سايىن جاڭا ەلەمەنتتەرمەن تولىعا تۇسۋدە.

عالىمنىڭ وسىنداي تۇتاس تەرميندەر جۇيەسىن قالىپتاستىرۋى ونىڭ قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ تەرمينولوگياسىن جاساۋشى ەكەندىگىنىڭ دالەلى بولا الادى.

بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى عالىم ر.نۇرعالييەۆ ءوزىنىڭ «الاشوردينسى» اتتى كىتابىندا «كنيگا ا.بايتۋرسىنوۆا «ءتىل قۇرال» (پوسوبيا پو يازىكۋ) سودەرجيت منوجەستۆو رازدەلوۆ، پوسۆياششەننىح فونەتيكە، مورفولوگيي، سينتاكسيسۋ ي ورفوگرافيي، زامەتيم، كاجدىي يز ەتيح تەرمينوۆ دان نا كازاحسكوم يازىكە، اۆتور، كرومە توگو، ۆوسسوزدال نەسۋششەستۆوۆاۆششيە دو نەگو پونياتيا – تاكيە، كاك «گلاسنىي زۆۋك»، «سوگلاسنىي»، «پودلەجاششيە»، «سكازۋەموە» ي در. ۋچەنىي سنابجاەت تەرمينى چەتكيمي، ەمكيمي ي وبرازنىمي وپرەدەلەنيامي، ي ۆ تو جە ۆرەميا، وپرەدەلەنيا ەتي يمەيۋت ستروگو ناۋچنىي حاراكتەر» (س.19) دەپ جازادى.

ارينە، «گلاسنىي زۆۋك»، «سوگلاسنىي»، «پودلەجاششيە»، «سكازۋەموە» سىندى ۇعىمدار لينگۆيستيكادا احاڭا دەيىن دە بەلگىلى بولعان، الايدا قازاق تىلىندەگى وسى دىبىستار مەن سويلەم قۇرىلىسىنىڭ تابيعاتىن انىقتاپ، ولاردىڭ قازاقشا بالامالارى مەن انىقتامالارىن ءدال دە ايقىن بەرگەنىن اكادەميك عالىم وتە ورىندى اتاپ كورسەتىپ وتىر.

ا.بايتۇرسىن ۇلى قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ عانا ەمەس، ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ دا نەگىزىن قالاۋشى عۇلامالاردىڭ ءبىرى. 1923 جىلى عالىمنىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان ماقالاسىندا م.اۋەزوۆ «جاڭا ءوسىپ كەلە جاتقان قازاق ادەبيەتى احاڭدى ءوزىنىڭ باسشىسى دەپ سانايدى» (اۋەزوۆ م.و. اقاڭنىڭ 50 جىلدىق تويى// «اق جول» گازەتى. 1923، 4-اقپان) دەگەن بولسا، ادەبيەتشى عالىم ر.نۇرعالييەۆ ونىڭ «ادەبيەت تانىتقىشى» تۋرالى ايتا كەلىپ: «…قازاقتىڭ ۇلتتىق ادەبيەتتانۋىنىڭ عىلىمي نەگىزى، مەتودولوگيالىق ارنالارى، باستى-باستى تەرميندەرى مەن كاتەگوريالارى تۇپ-تۇگەل وسى كىتاپتا قالىپتاستىرىلعان» (نۇرعالييەۆ ر.الىپ بايتەرەك//ا.بايتۇرسىنوۆ. اق جول. الماتى، 1991. –12-13 بب.) دەپ ءادىل كورسەتەدى.

سونىمەن، ەكىنشىدەن، قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالعان، تۇڭعىش ادەبيەت تەورياسىن جازعان عالىم وسى عىلىم سالاسىنىڭ عىلىمي تەرمينولوگياسىن دا جاساعان.

تەرميندەلۋشى ۇعىمداردى ءدال بىلدىرەتىن جۇزدەگەن ادەبيەتتانۋ تەرميندەرىن جاساي وتىرىپ، عالىم ولاردىڭ عىلىمي تەرمينگە ءتان دەفينيسياسىن دا (عىلىمي انىقتاماسىن) بەرگەن. ول دەگەنىمىز – عىلىمي ۇعىمنىڭ، وزىنە عانا ءتان بەلگىلەرىن ايقىن كورسەتۋمەن قاتار، ولاردىڭ ۇعىمدار جۇيەسىندەگى الاتىن ورنىن دا كورسەتۋ دەگەن ءسوز. مىسالى، «ايشىقتىڭ ءاربىر تاقتاسى شۋماق دەپ اتالادى. جۇرتتىڭ ءبىر اۋىز ولەڭ دەيتىنى شۋماق بولادى، ءار شۋماقتا بىرنەشە تارماق بولادى. تارماق دەگەنىمىز – ولەڭنىڭ ءاربىر جولى. تارماق ىشىندە بىرنەشە بۋناق بولادى. بۋناق دەگەنىمىز ولەڭدى ايتقاندا سەزىلەتىن داۋىس تولقىنىنىڭ سوقپا-سوقپاسىنىڭ اراسى. بۋناق ىشىندە بۋىن بولادى» (بايتۇرسىنوۆ ا. ادەبيەت تانىتقىش// ا.بايتۇرسىنوۆ شىعارمالارى. –الماتى، 1989. –192-ب.)

بۇل مىسالدان بايقايتىنىمىز، عالىم بىرىنشىدەن، ولەڭنىڭ قۇرىلىم-قۇرىلىسىن (ءتۇر-تۇرپاتىن – ا. ب.) انىقتاعان، ەكىنشىدەن، ءاربىر ۇعىمنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن، باستى بەلگىسىن، ىرگەلەس وزگە ۇعىمداردان ايىرماسىن كورسەتەتىن انىقتاما بەرگەن. ياعني ءاربىر ۇعىمنىڭ مازمۇنى مەن كولەمىن انىقتاعان؛ ۇشىنشىدەن، ءار ۇعىمنىڭ عىلىمي اتاۋىن (ايشىق، شۋماق، تارماق، بۋناق، بۋىن) جاساعان؛ تورتىنشىدەن، تەرميندەردىڭ جۇيەلىلىك ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ، جالپى قولدانىستاعى ءبىر ۇلگىمەن جاسالعان (مودەل) سوزدەردى تەرمين رەتىندە پايدالانعان؛ بەسىنشىدەن، عىلىمي ۇعىمداردىڭ اراسىنداعى جۇيەلىلىك قۇرىلىمدىق بايلانىستى كورسەتكەن. دالىرەك ايتقاندا، ايشىقتىڭ – شۋماقتان، شۋماقتىڭ – تارماقتان، تارماقتىڭ – بۋناقتان، ال بۋناقتىڭ – بۋىننان قۇرالاتىندىعىن ساتىلاي كورسەتۋ ارقىلى ۇعىمنىڭ ميكروجۇيەسىنىڭ وزىندىك تابيعاتىن تانىتقان.

بۇدان عالىمنىڭ ءوزى زەرتتەپ وتىرعان عىلىم سالاسىنداعى ۇعىمدار جۇيەسىنىڭ ىشكى بايلانىسى مەن ەرەكشەلىگىن تەرەڭ بىلۋمەن بىرگە، ولاردى تاڭبالاۋدا ءتىلدى وتە شەبەر پايدالانا العاندىعى انىق كورىنىپ تۇر. «ادەبيەت تانىتقىشتان» مۇنداي مىسالداردى ءالى دە كوپتەپ كەلتىرە بەرۋگە بولادى. جەكە عىلىمداردىڭ ءوزارا بايلانىسىنان بارىپ ۇعىمدار جۇيەسى قۇرالاتىنى سياقتى سولارعا سايكەس كەلەتىن جەكەلەگەن تەرمين سوزدەردىڭ جيىنتىعى تەرميندەر جۇيەسىن، ياعني سالالىق تەرمينولوگيانى قۇرايدى.

«ادەبيەت تانىتقىشتاعى» عالىم قالامىنان تۋىنداعان ءبىرتۇتاس جۇيە قۇرايتىن تەرميندەر ونىڭ ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ عىلىمي تەرمينولوگياسىن قالىپتاستىرعانىن كورسەتەدى.

ا.بايتۇرسىن ۇلى ءتىل ءبىلىمى، ادەبيەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ عىلىمي تەرمينولوگياسىن جاساۋمەن بىرگە، قازاق ءتىلىن وقىتۋ ادىستەمەسىنىڭ دە نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە بۇل سالاعا قاتىستى كوپتەگەن تەرميندەردى جاساعان. ولاردىڭ قاتارىنا ءادىس، ءادىسقوي، ساۋاتتاۋ ءادىسى، جالقىلاۋ ءادىسى، جالپىلاۋ ءادىس، جالقىلاۋ-جالپىلاۋ ءادىس سياقتى تەرميندەردى جاتقىزۋعا بولادى.

بۇلارمەن قوسا مۇحتار اۋەزوۆ 1923 جىلى عالىمنىڭ «مادەنيەت تاريحى» اتتى كىتاپ جازىپ بىتىرگەنىن ايتقان بولاتىن.

عىلىم، ءبىلىم سالاسىندا قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىنىڭ كەڭەيۋىنە ماقساتتى تۇردە ۇلكەن ءمان بەرگەن جانە تەرمين شىعارماشىلىعىندا ۇلت ءتىلىنىڭ ءوز مۇمكىندىگىن شەبەر قولدانا بىلگەن عالىمنىڭ ءالى باسپا بەتىن كورمەگەن نەمەسە كەزىندە جاريالانىپ، ءقازىر قولعا تۇسپەي جۇرگەن ونداي ەڭبەكتەرى تابىلىپ جاتسا، ولاردىڭ ىشىندە دە كوپتەگەن تەرميندەر مەن جاڭا قولدانىستاردىڭ بولاتىندىعىنا ەش كۇماندانۋعا بولمايدى.

سونىمەن، ۇشىنشىدەن، جوعارىدا اتاپ كورسەتكەنىمىزدەي، ا.بايتۇرسىن ۇلى قازاق ءتىل ءبىلىمى، ادەبيەتتانۋ سياقتى جەكە عىلىم سالالارىنىڭ عىلىمي تەرمينولوگياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋمەن بىرگە ادىستەمە، تاريح جانە ەتنوگرافياعا، جالپى مادەنيەتكە قاتىستى كوپتەگسن تەرميندەر جاساعان عالىم.

عالىمنىڭ تەرمين شىعارماشىلىعىنداعى قىزمەتىنىڭ ءبىر عانا عىلىم سالاسىمەن شەكتەلمەيتىندىگى ونىڭ جالپى قازاق تەرمينولوگياسىن قالىپتاستىرۋداعى ورنىنىڭ ايرىقشا ەكەندىگىن كورسەتەدى. الايدا ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا قوسقان ۇلەسى بۇلارمەن عانا بىتپەيدى. ونىڭ قازاقستان عىلىمىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى عانا ەمەس، سولاردىڭ ىشىندەگى اسا ءىرىسى، بىرەگەيى ەكەندىگىن دالەلدەيتىن دەرەكتەر عالىم مۇراسىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلگەن سايىن تابىلا بەرەدى.

ەندىگى ءبىر ايرىقشا اتاپ ايتۋدى قاجەت ەتەتىن ماسەلە – عالىمنىڭ تەرمينجاسامنىڭ تاسىلدەرى مەن جولدارىن انىقتاپ بەرگەندىگى. ياعني تورتىنشىدەن، ا.بايتۇرسىن ۇلى قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزجاسام تاسىلدەرىن انىقتاپ، ولاردى ءوزىنىڭ تەرمينجاسام تاجىريبەسىندە كەڭىنەن پايدالانعان عالىم.

تەرمينجاسام تاسىلدەرىنىڭ اراجىگى اشىلىپ، ولاردىڭ تەرمين شىعارماشىلىعىندا ىسكە قوسىلۋىن قازاق ءتىلى گرامماتيكاسىنىڭ (سارفى) جازىلۋىمەن تىكەلەي بايلانىستا قاراستىرعان ءجون. بۇگىنگى تەرمينجاسام تاسىلدەرىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار ەكەندىگىنە قاراماستان، ول نەگىزىنەن قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزجاسام تاسىلدەرىنىڭ قۇرامىنا ەنەدى.

ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاق ءتىلىنىڭ ءسوزجاسام تاسىلدەرىن انىقتاۋمەن قاتار، ول تاسىلدەردى تەرمين جاساۋدا پاي­دالانۋدىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتكەندىگىن ونىڭ قالامىنان تۋىنداعان جۇزدەگەن تەرميندەرى دالەلدەيدى. ماسەلەن، عالىمنىڭ جۇرناق، جالعاۋ، بۋىن، شۋماق، تارماق، راي، مۇشە، ءادىس، ت.ب. وسىلار سياقتى تەرميندەرى سەمانتيكالىق تاسىلمەن، جاقشا، سىزىقشا، كوسەمشە، ەسىمشە، دايەكشى، بۋىنشى، باستاۋىش، بايانداۋىش، انىقتاۋىش، پىسىقتاۋىش، تولىقتاۋىش، اۋرەلەنىس، كۇلىس، الەكتەنىس، الىپتەمە، زاۋىقتاما، مازمۇنداما، ەرمەكتەمە، قورىتپا، ۇسىنبا، سۇقتانىس، ازاپتانىس، جالعاۋلىق، ەسىمدىك ءتارىزدى كوپتەگەن تەرميندەرى مورفولوگيالىق تاسىلمەن، ال داۋىسسىز دىبىس، داۋىستى دىبىس، قاتاڭ دىبىس، ۇياڭ دىبىس، ءتۇبىر ءسوز، تۋىندى ءسوز، قوس ءسوز، قاراتپا ءسوز، قىستىرما ءسوز، مەزگىل پىسىقتاۋىش، مەكەن پىسىقتاۋىش، سىن پىسىقتاۋىش، تۇرلاۋلى مۇشە، تۇرلاۋسىز مۇشە، سالالاس سويلەم، ساباقتاس سويلەم، جالاڭ سويلەم، جايىلما سويلەم، بولىمدى سويلەم، بولىمسىز سويلەم، تولىمدى سويلەم سىندى تەرميندەر توبى سينتاكسيستىك تاسىلمەن جاسالعان.

بۇل اتالعان تەرميندەردىڭ كەيبىرەۋلەرى ورىس تىلىندەگى تەرميندەردىڭ نەگىزىندە كالكالانۋ ارقىلى (داۋىستى دىبىس، داۋىسسىز دىبىس، قوس ءسوز، ت.ب.) جاسالعاندىعى اڭعارىلىپ تۇر. بۇدان عالىمنىڭ كالكا ءتاسىلىن دە ۇتىمدى پايدالانعانىن كورۋگە بولادى.

گ.س.پيۋربەيەۆ «كالكالاۋ ارقىلى تەرمين جاساۋ وتە كۇردەلى ماسەلە. اۋدارمانىڭ ءساتتى شىعۋى ءۇشىن وزگە تىلدەگى ءسوزدىڭ (ءسوز تىركەسىنىڭ) سەمانتيكاسىن، مورفولوگيالىق قۇرىلىسى مەن قولدانىلاتىن سالاسىن جاقسى ءبىلۋ كەرەك» (پيۋربەيەۆ گ.س. سوۆرەمەننايا مونگولسكايا تەرمينولوگيا. –م.، 1984. – ستر.101.) دەگەن بولاتىن.

ا.بايتۇرسىن ۇلى جوعارىداعى تەرميندەردىڭ ورىس تىلىندەگى اتالعان قاسيەتتەرىن جاقسى بىلۋمەن بىرگە، قازاق ءتىلىنىڭ ءوز ماتەريالىن ۇتىمدى پايدالانا وتىرىپ، ءساتتى تەرميندەر جاساعان. كورسەتىلگەن تەرميندەردىڭ قازاق ءتىلىنىڭ تەرمينولوگيالىق لەكسيكاسىنىڭ قاتارىنان بەرىك ورىن الىپ، كۇنى بۇگىنگە دەيىن وزگەرىسسىز قولدانىلىپ ابدەن قالىپتاسىپ كەتكەندىگى ولاردىڭ ءساتتى جاسالعاندىعىنىڭ ايقىن دالەلى بولا الادى.

عالىم ەڭبەكتەرىنەن قيمىل اتاۋ فورماسىمەن كەلەتىن اڭداۋ، اۋىستىرۋ، اسىرەلەۋ، اسەرلەۋ، بايىمداۋ، بەينەلەۋ، بۇكپەلەۋ، دامىتۋ، كەيىپتەۋ، كورىكتەۋ، مەڭزەۋ، تەڭەۋ، تۇيدەكتەۋ، ۇدەتۋ، شەندەستىرۋ سياقتى ادەبيەتتانۋ تەرميندەرى مەن دەمەۋ، جالعاۋ، ۇستەۋ، شىلاۋ ءتارىزدى ءتىل ءبىلىمى تەرميندەرىن كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. زاتتىق ۇعىم مەن پروسەستىك ۇعىمدى ۇشتاستىرىپ تۇراتىن مۇنداي تەرميندەردى جاساۋ احاڭنان باستاۋ الىپ، بۇگىنگى قازاق تەرمينولوگياسىنداعى تەرمين جاساۋدىڭ ءونىمدى ءبىر ۇلگىسىنە اينالعانىن اڭعارامىز. بۇل تەرميندەردىڭ ءقايسىبىرى (مىسالى، اۋىستىرۋ، تەڭەۋ، ت.ب.) تىلدە بۇرىننان بار سوزدەردىڭ تەرميندەنۋى ارقىلى جاسالعان بولسا، كەيبىرەۋلەرى (مىسالى، لەپتەۋ، ويلامالداۋ، ت.ب.) سول ۇلگىمەن، ياعني ەتىستىك تۇبىرىنە – ۋ جۇرناعىن جالعاۋ جولىمەن جاسالىنعان.

تەرميندەلۋشى ۇعىم مەن تەرميندەنۋشى ءسوزدى سايكەستەندىرۋ ءۇشىن ۇعىمدار جۇيەسىنە دە، تەرميندەر جۇيەسىنە دە بىردەي ءمان بەرۋ تەرمين جاساۋشىعا اسا قاجەت. ا.بايتۇرسىن ۇلى جاساعان تەرميندەردىڭ تۇگەلگە جۋىق ءساتتى شىعۋىنىڭ سىرى – ونىڭ ناعىز تەرمينشى رەتىندە تەرمينگە لەكسيكولوگيا تۇرعىسىنان دا، كونسەپتولوگيا تۇرعىسىنان دا قاراي بىلۋىندە جاتسا كەرەك.

كەزىندە ا.بايتۇرسىن ۇلى پۋريستىك باعىت ۇستادى دەپ، ول جاساعان تەرميندەردىڭ ءبىرازى قولدانىستان شەتتەتىلگەنى بەلگىلى. سوعان قاراماستان، احاڭ جاساعان تەرميندەردىڭ كوپشىلىگى ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن تانىتىپ كەلەدى. ال ارنايى شەتتەتىلگەن تەرميندەردىڭ اراسىندا بۇگىندە قايتادان قاجەتىمىزگە جارايتىندارى از ەمەس.

ادەبيەتشى عالىم ر.نۇرعالييەۆ احاڭنىڭ ەڭبەگىنە جازعان العىسوزىندە «سان الۋان فولكلورلىق شىعارمالاردى توپتاپ سارالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ساۋىقتاما، زاۋىقتاما، سارىنداما، سالتتاما، عۇرىپتاما، قالىپتاما دەگەن تەرميندەر قازىرگى ۇعىمىمىزعا ءوزى سۇرانىپ تۇر» (نۇرعالييەۆ ر. الىپ بايتەرەك//ا.بايتۇرسىنوۆ. اق جول. الماتى، 1991. -13-ب.) دەيدى.

شىندىعىندا دا ا.بايتۇرسىن ۇلى جاساعان ونداي تەرميندەردى قۇنتتاپ قولدانا بىلسەك، تالاي تەرميندەرىمىز قازاقى قالپىنا تۇسكەن بولار ەدى.

بەلگىلى ءتىلشى عالىم ر.سىزدىقوۆانىڭ: «…جالپى مادەنيەتكە، تاريحقا قاتىستى الەۋمەتتىك تەرميندەردىڭ دە كوپشىلىگى ا.بايتۇرسىن ۇلى قالامىنان تۋىپ، ءقازىر اۆتورى ۇمىتىلىپ، جالپى حالىقتىق كانىگى سوزدەر بولىپ كەتكەندىگىن دە ايتۋ كەرەك» (سىزدىقوۆا ر. احمەت بايتۇرسىنوۆ//ءتىل تاعىلىمى. –الماتى، 1992. -33-ب.) دەگەن پىكىرى نازار اۋدارادى.

ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تەرمين جاساۋدا ۇستانعان باعىتى مەن ونىڭ قالامىنان تۋعان باسى اشىق تەرميندەرى-اق احاڭنىڭ قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى جانە عاسىر باسىنداعى بۇكىل عىلىمي وي-سانانىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتە بىلگەن زور تۇلعا ەكەنىن دالەلدەي الادى. الايدا ونىڭ قالامىنان تۋعان تەرميندەر مەن سوزدەر مۇمكىندىگىنشە انىقتالىپ جاتسا، تاريحي ادىلەتتىلىك بولماق. سوندىقتان عالىم مۇراسىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ونى ەستەن شىعارماعانى ابزال.

ءوزىمىز قازاق ءتىلى باي ءتىل دەپ دالەلدەگەنىمىزبەن، ءىس جۇزىندە سول بايلىقتى ا.بايتۇرسىنۇلدارى مەن ونىڭ زامانداستارى ءتارىزدى شەبەر پايدالانا الماۋىمىزدان، تەرمين جاساۋ ىسىندە ءتىلىمىزدىڭ مۇمكىندىگىن سارقا پايدالانۋعا داعدىلانباعاندىعىمىزدان جانە ءالى دە كەشەگى كەڭەستىك تەرمينجاساۋ قاعيداتتارىنان شىعا الماي وتىرعاندىعىمىزدان دا تەرمين جاساۋ ءىسى ءوز باعىتىن انىقتاپ، جۇيەلى دامۋ جولىنا تۇسە الماي وتىر. قازىرگى عالىمدارىمىز بەن سالالىق ماماندارىمىزدىڭ ءبارى بىردەي عاسىر باسىنداعى قازاق زيالىلارى سياقتى انا ءتىلىن جەتىك بىلمەيتىندىگى، سوندىقتان دا ونى تەرمين شىعارماشىلىعىندا پايدالانۋ مۇمكىندىگىنىڭ تومەندىگى تاعى بار.

بەسىنشىدەن، ا.بايتۇرسىن ۇلى جەكەلەگەن عىلىم سالالارىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي اسەر ەتكەن ايرىقشا تۇلعا.

عالىمنىڭ تەرمينجاسام تاسىلدەرىن كورسەتىپ، ولاردى پايدالانا وتىرىپ، ءتىل ءبىلىمى، ادەبيەت عىلىمدارىنىڭ تەرمينولوگياسىن، وزگە ارناۋلى سالالارعا قاتىستى تەرميندەر جاساۋى – عاسىر باسىنداعى وزگە عىلىم سالالارى بويىنشا وقۋلىقتار مەن ءتۇرلى عىلىمي ەڭبەكتەر جازعان اۆتورلارعا تاپتىرمايتىن ۇلگى بولدى. بۇل پىكىرىمىزدىڭ نەگىزسىز ەمەس ەكەندىگىنە ا.بايتۇرسىنۇلىنان كەيىن ءارتۇرلى عىلىم سالالارى بويىنشا ەڭبەكتەر جازعان قازاق زيالىلارىنىڭ جاساعان تەرميندەرى دالەل بولا الادى. ونى تومەندەگى كەستە ارقىلى كورسەتۋگە بولادى.

بۇل كەستە ارقىلى ءبىز كەيىنگى وقۋلىقتار جازعان اۆتورلاردىڭ ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كەيبىر تەرمين جاساۋ ۇلگىلەرىن (مودەلدەرىن) قالاي پايدالانعانىن نەمەسە ۇلت تىلىندە بۇرىننان بار تۇلعالاس سوزدەردى تەرميندىك ماعىنادا جۇمساعاندىعى ارقىلى ولاردىڭ اراسىنداعى ساباقتاستىقتى كورسەتۋگە تىرىستىق.

وسى دەرەكتەردىڭ ءوزى عالىمنىڭ ءتىل ءبىلىمپازى رەتىندە قازاق تىلىندە تەرمين جاساۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتە وتىرىپ، عاسىر باسىنداعى تەرمين جاساۋ ىسىنە تىكەلەي ىقپال ەتكەن زور تۇلعا ەكەنىن انىق اڭعارتادى.

مۇنداي مىسالداردى ءالى دە كەلتىرۋگە بولادى. مىسالى، ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قالامىنان تۋىنداعان تۇرلاۋسىز مۇشە، تۇرلاۋلى مۇشە، وداعاي ءسوز، ساباقتاس سويلەم تەرميندەرى ە.ومار ۇلىنىڭ كورسەتىلگەن وقۋلىعىنداعى تۇرلاۋسىز شاما، تۇرلاۋلى شاما، وداعاي سان، ساباقتاس ءپىشىن تەرميندەرىنىڭ جاسالۋىنا سەبەپ بولعاندىعىنا دا داۋ ايتۋ قيىن عوي دەپ ويلايمىز. ال ماسەلەنىڭ ەكىنشى قىرىنان قاراعاندا، مۇنى حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە قاناتتاسىپ، قاتار قىزمەت ەتكەن قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ قوس عۇلاماسىنىڭ تەرمين جاساۋ ىسىندەگى شىعارماشىلىق ساباقتاستىعىنىڭ كورىنىسى دەپ تانۋعا دا نەگىز بار.

التىنشىدان، ا.بايتۇرسىن ۇلى XX عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق تەرمينولوگياسىن قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋدىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداۋشى، ول ە.ومار ۇلى ەكەۋى قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ تۇڭعىش عىلىمي قاعيداتتارىن بەلگىلەۋشىلەر.

1924 جىلى ماۋسىم ايىندا ورىنبوردا «قازاق عىلىمي قىزمەتكەرلەرىنىڭ 1-سەزى» بولىپ، وندا تەرمينولوگيانى قالىپتاستىرۋدىڭ قاعيداتتارى سەزد قاۋلىسىمەن رەسمي بەكىتىلدى. اراعا ەكى جىلداي ۋاقىت سالىپ، 1926 جىلى باكۋدە وتكەن «تۇرىكشىلەردىڭ 1ء-ىنشى قۇرىلتايىندا» جاساعان بايانداماسىندا ا.بايتۇرسىن ۇلى قاتىناسۋشىلارعا وسى قاعيداتتاردى تانىستىرا وتىرىپ، وزگە تۇركىلەرگە دە عىلىمي تەرمينولوگيانى قالىپتاستىرۋدا قازاق ءبىلىمپازدارى جاساعان وسى قاعيداتتاردى باسشىلىققا الۋدى ۇسىندى.

بۇل جەردە ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تەرمينولوگيانى دامىتۋداعى جەتەكشىلىك قىزمەتىنىڭ تاعى ءبىر قىرى كورىنىس بەرەدى. ول – عالىمنىڭ قازاق تەرمينولوگياسىن قالىپتاستىرۋدىڭ باعىت-باعدارىن كورسەتۋمەن شەكتەلمەگەندىگى.

سونىمەن جەتىنشىدەن، احاڭ قازاق وقىعاندارى جاساپ، رەسمي بەكىتكەن تەرمينولوگيا قاعيداتتارىن بۇكىل تۇركى حالىقتارىنا ۇسىنا وتىرىپ، ءتۇبى ءبىر تۋىستاس تىلدەردىڭ تەرمينولوگيالىق قورىنىڭ ورتاقتىق سيپاتىن ارتتىرۋدى كوزدەگەن كەڭ تىنىستى تۇركولوگ عالىم.

ول قازاق ءوز بايانداماسىندا قازاق ءبىلىمپازدارى جاساعان قاعيداتتاردى تۇركولوگيا سەزىنە قاتىسۋشىلارعا تانىستىرا كەلىپ، ءوز ويىن بىلاي تۇيىندەيدى: «ەتيم پۋتەم كاجدىي يز ناس، رازگرۋزيۆ سۆوي يازىك وت باللاستا چۋجيح سلوۆ ي وچيستيۆ ەگو وت زاسورەننوستي ۆليانيەم چۋجوگو يازىكا، سدەلالي بى دوستۋپنىمي پرويزۆەدەنيا سۆوەي پەچاتي ي سۆوەي نارودنوي ماسسە ي درۋگيم تيۋركسكيم نارودنوستيام» (بايتۇرسىنوۆ ا. شىعارمالار. – الماتى، 1989. –141-ب.).

بۇدان عۇلاما عالىمنىڭ قازاق تەرمينولوگياسىن قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋدىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداۋمەن قاتار، بۇكىل تۇركى حالىقتارى تەرمينولوگياسىنىڭ دامۋىنا كوڭىل اۋدارىپ، تەرمين جاساۋدا ورتاق قاعيداتتار ۇستانۋ ارقىلى تۋىستاس حالىقتاردىڭ ءوزارا تىلدىك، عىلىمي جانە رۋحاني-مادەني بايلانىستارىنىڭ تەرەڭدەي ءتۇسۋىن كوزدەگەنىن كورۋگە بولادى. سونىمەن قاتار قازاق وقىعاندارىنىڭ وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىنداعى عىلىمي-اعارتۋشىلىق سالاداعى جەتەكشىلىك ءرولىن، ىقپالىن، ۇلتتىق جانە تۇركىلىك تەرمينقور جاساۋ، عىلىم ءتىلىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىندە تۋىستاس حالىقتاردان ءبىرشاما وزىق تۇرعانىن دا اڭعارۋعا بولادى.

ا.بايتۇرسىن ۇلى جاساعان تەرميندەردىڭ ومىرشەڭدىك تانىتۋىنىڭ سىرى نەدە دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەسەك، ول ەڭ الدىمەن ۇعىمعا اتاۋ بەرۋگە ۇلتتىق تانىم تۇرعىسىنان كەلگەن. سوندىقتان ونى قازاق قاۋىمى العاشقىدا ازداپ جاتسىنعانمەن، تەز قابىلداپ، ساناسىنا سىڭىرە العان. ەكىنشىدەن، سول كەزدەگى احاڭنىڭ زيالىلار اراسىنداعى زور بەدەلى مەن ءتىل سالاسىنداعى بىرەگەي ءىرى وقىمىستى رەتىندە مويىندالۋى دا ونىڭ جاساعان تەرميندەرىنىڭ شىعارماشىل قاۋىم تاراپىنان تالقىسىز قابىلدانۋىنا سەبەپ بولدى. ونىمەن يىقتاس تۇرىپ، وي جارىستىرىپ، پىكىر تالاستىرىپ، ءوز تەرميندەرىن ۇسىنا قوياتىن ءتىل ماماندارى قالىپتاسا قويماپ ەدى. ونىڭ ماڭايىنداعى ءتىل ماسەلەلەرىنە جەتىك دەگەن ە.ومار ۇلى، ح.دوسمۇحامەد ۇلى، ن.تورەقۇل ۇلى سىندى الاش ءبىلىمپازدارىنىڭ دا عالىم پىكىرىنە قۇرمەتپەن قاراعانى بايقالادى. ۇشىنشىدەن، ول قازاق تىلىندەگى ءسوز تۋدىرۋشى جۇرناقتاردى، بايىرعى لەكسيكالىق قوردى، جالپى العاندا، ءسوز تۋدىرۋ تاسىلدەرىن وتە ۇتىمدى، شەبەر پايدالانا بىلگەن. تىلدىك نورمالارعا ساي، ايتۋعا ىڭعايلى، ەستۋگە جاعىمدى، كوڭىلگە قونىمدى، ءبىر سوزبەن ايتقاندا، قولدانۋعا قولايلى اتاۋلار جاساي بىلگەندىكتەن، ونىڭ قالامىنان تۋىنداعان تەرميندەرى ۋاقىت سىنىنا توتەپ بەرىپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا قىزمەت ەتىپ كەلەدى.

احاڭ باستاعان الاش زيالىلارى تاراپىنان العاش رەت تەرمينولوگيانى دامىتۋدىڭ باعدارى بەلگىلەندى. تەرمينولوگياعا قاتىستى ايتقاندا وتىز-قىرىق جىلدى دەي الماساق تا، جيىرما جىلداي ۋاقىتتى، دالىرەك كەلگەندە، 1910-1930 جىلدار ارالىعىن «قازاق تەرمينولوگياسى دامۋىنىڭ بايتۇرسىن ۇلى كەزەڭى» دەۋگە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى عاسىر باسىنان 30-جىلدارعا دەيىنگى قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ دامۋى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى. ويتكەنى ول ءوزى جۇزدەگەن تەرميندەر جاساپ، ولاردى قولدانىسقا ەنگىزىپ، ۇلت تىلىندە تەرمين جاساۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. وسى اتالعان ۋاقىت ارالىعىندا قازاقتىڭ عىلىم ءتىلىنىڭ، ۇلتتىق تەرمينولوگيالىق قورىنىڭ قالىپتاسۋىنا احاڭنىڭ ءوزى تىكەلەي باسشىلىق ەتتى. ال «بايتۇرسىنوۆ ءداۋىرى»، «بايتۇرسىنوۆ عاسىرى» دەگەنگە كەلسەك، تەرمينولوگياعا قاتىستى تۇتاس ءداۋىردى، عاسىردى ا.بايتۇرسىن ۇلى ەسىمىمەن بايلانىستىرا قاراساق، ونىمىز تاريحي شىندىقپەن قابىسا قويمايدى. سەبەبى احاڭ تەرمينولوگيا ماسەلەلەرىمەن 10-جىلداردىڭ ورتا تۇسىنان باستاپ، جيىرماسىنشى جىلداردىڭ اياعىنا دەيىن ون بەس جىلداي بەلسەندى اينالىستى. 30-جىلداردىڭ باستاپقى جىلدارىنا دەيىن ول باستاعان ءىس جالعاسىن تاۋىپ وتىردى. سول سەبەپتى ءبىز قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ حح عاسىر باسىنداعى 10-15 جىلدىق مەرزىمدى «ا.بايتۇرسىن ۇلى كەزەڭى» دەپ اتاعان ورىندى دەپ سانايمىز.

«ءتىلدىڭ مىندەتى – اقىلدىڭ اڭداۋىن اڭداعانىنشا، قيالدىڭ مەڭزەۋىن مەڭزەگەنىنشە، كوڭىلدىڭ ءتۇيۋىن تۇيگەنىنشە ايتۋعا جاراۋ. مۇنىڭ بارىنە جۇمساي بىلەتىن ادامى تابىلسا، ءتىل شاما-قادىرىنشە جارايدى. ءبىراق ءتىلدى جۇمساي بىلەتىن ادام تابىلۋى قيىن… سوندىقتان سوزدەن جاساپ، ءسوز شىعارۋ دەگەن اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى جانە شىعارعانداردىڭ دا سوزدەرى ءبارى بىردەي جاقسى بولا بەرمەيدى» (بايتۇرسىنوۆ ا. شىعارمالار. –الماتى، 1989. –141-ب.) دەپ، ءتىلدىڭ مىندەتىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ، ونى تەرمين شىعارماشىلىعىندا اسقان شەبەرلىكپەن، ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن جۇمساي بىلگەن ۇلى تۇلعانىڭ قازاقتىڭ عىلىمي تەرمينولوگياسىن قالىپتاستىرۋداعى ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز.

ورىستىڭ عىلىم ءتىلىنىڭ دامۋ تاريحىن زەرتتەۋشى عالىمدار ءبىراۋىزدان ەنسيكلوپەديست-عالىم م.ۆ.لومونوسوۆتى «ورىس عىلىمي تەرمينولوگياسىنىڭ اتاسى» (دانيلەنكو ۆ.پ.، كاندەلاكي ت.ل. رۋسسكايا تەرمينولوگيا// رازۆيتيە تەرمينولوگيي نا يازىكاح سويۋزنىح رەسپۋبليك سسسر. م.، 1986. –ستر.182.) دەيتىن بولسا، قازاقستان عىلىمىنىڭ تاريحىنداعى ونداي ورىندى ۇلتىمىزدىڭ باعىنا تۋعان پەرزەنتى اسا كورنەكتى عالىم احمەت بايتۇرسىن ۇلى يەلەنىپ تۇر.

شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور