وسى كۇندەرى الەم ەلدەرىنىڭ نازارى «قارا قۇرلىقتاعى» زيمبابۆە ەلىنە تىرەلىپ وتىر دەپ جازادى "جاس الاش". اسكەريلەردىڭ باستاماسىمەن ەلدى 1980 جىلدان بەرى باسقارىپ كەلگەن روبەرت گابريەل مۋگابەنى بيلىكتەن الاستاتۋ ناۋقانى تۋرالى حابارلار تەلەارنالار مەن باسىلىمداردىڭ باستى جاڭالىعىنا اينالىپ كەتتى. ونىڭ ىشىندە زيمبابۆە ەپوپەياسى اسىرەسە بارشا پوستوتارلىق، بارشا اۆتوريتارلىق مەملەكەتتەر مەن قوعامدارعا ايرىقشا قىزىق بولىپ تۇرعانى انىق. ماسەلە ءتىپتى اۆتوريتارلىق بيلىكتىڭ اۋىسۋ جولىندا عانا ەمەس، ماسەلە – ءبىزدىڭ ەل مەن قوعامنىڭ وسى ەلدىڭ تاجىريبەسىنەن ساباق الا الۋىندا. ولاي بولاتىن بولسا، زيمبابۆە دەگەن قانداي ەل، مۋگابە دەگەن قانداي باسشى بولدى دەگەن اڭگىمەلەر ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن دە قىزىقتى، ءتالىم الارلىق دۇنيە.

جالپى العاندا، افريكا قۇرلىعىندا ەڭ باقىتسىز مەملەكەتتەر رەيتينگىن جاسار بولساق، ونى وسى زيمبابۆە باسقارارى انىق. افريكا ەلدەرىنىڭ ىشىندە تاۋەلسىزدىگىنە ەڭ كەش قول جەتكىزگەن زيمبابۆە كۇنى كەشەگە دەيىن ۇلىبريتانيانىڭ وتارى بولدى، ۇزاق ۋاقىت بويى ۇلتتىق ازشىلىقتى قۇرايتىن اق ناسىلدىلەر وڭتۇستىك رودەزيا دەگەن مەملەكەتپىز دەپ داۋلەت قۇردى. اقىرى قارا ناسىلدىلەردىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى جۇرگىزگەن قارۋلى كۇرەسىنىڭ ناتيجەسىندە، الەم جۇرتشىلىعى مەن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ قىسىمىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزدى. 1980 جىلى افريكانىڭ ەڭ قۇنارلى، ەڭ باي ايماقتارىنىڭ ءبىرى سانالعان كەشەگى وڭتۇستىك رودەزيا زيمبابۆە دەپ اتالىپ، وتارسىزدانۋ ءۇردىسىن باستاپ، جەردىڭ ۇستىندەگى جانە استىنداعى بايلىعىن بارشا جەرگىلىكتى حالىق يگىلىگىنە جاراتامىز دەگەن ۇرانداردى جالاۋ ەتكەن زانۋ جانە زاپۋ اتالعان ەكى پارتيا جەڭىسكە جەتتى. وسى ەكى پارتيانىڭ اراسىنداعى ۇزاقمەرزىمدى ساياسي جانە قارۋلى قاقتىعىستان كەيىن بيلىككە شونا تايپاسىنىڭ وكىلدەرىنەن قۇرىلعان، روبەرت مۋگابە باسقارعان، قىتايلىقتارعا ارقا سۇيەگەن، ماونىڭ جولىمەن ءجۇرىپ، قىتايلىق ۇلگىدەگى سوسياليزم قۇرامىز دەگەن زانۋ بيلىكتى باسىپ الادى. بيلىككە جەتۋ ءۇشىن مۋگابە ءارتۇرلى دەرەكتەر بويىنشا كەڭەس وداعىنا ەلىكتەگەن زاپۋ پارتياسىنىڭ 50 مىڭنان 100 مىڭعا دەيىن مۇشەسى مەن جاقتاستارىن قىرىپ سالعان. قاندى جولمەن بيلىككە كەلگەن مۋگابە كەيىن دە ءوز قارسىلاستارىنىڭ قانىن توگۋدەن ەش قورىققان ەمەس. ۇزاق ۋاقىت بويى ەلدى باسقارىپ، سايلاۋدا جەڭىسكە جەتۋىنىڭ باستى سەبەبى دە، سيقىرى دا وسى.

وسىلاي 1980 جىلدان بەرى ەلدىڭ باسشىسى، بەس رەت قاتارىنان پرەزيدەنت اتانىپ، الداعى ۋاقىتتا التىنشى مارتە سايلاۋعا تۇسەمىن، ولە-ولگەنشە بيلەي بەرەمىن دەگەن 93 جاستاعى مۋگابەنى وتكەن اپتادا اسكەريلەر ءۇيقاماققا الادى. اسكەريلەر «ءبىز پرەزيدەنتكە قارسى ەمەسپىز، ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ونى ەكىنشى ايەلى، بيلىكقۇمار گرەيس گۋچچيدىڭ تەرىس ىقپالىنان قۇتقارۋ» دەگەن ۇران تاستاپ، ەلدىڭ بارشا ماڭىزدى مەكەمەلەرى مەن ۇيىمدارىن باسىپ الادى. ءۇيقاماقتا وتىرعان پرەزيدەنتكە ولار «ءوز ەركىڭىزبەن بيلىكتەن كەتەمىن دەپ مالىمدەڭىز» دەگەن تالاپ قويادى. الدىندا ابدىراپ قالعان مۋگابە از-ماز ەسىن جيىپ، «ماعان تەلەديدارعا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرىڭدەر، ءوز پارتيامنىڭ قۇرىلتايىنىڭ مىنبەرىنەن سويلەتىڭدەر» دەپ قارسى تالاپ قويادى. «ءبىتتى، ماسەلە شەشىلگەن بولار» دەپ شەشكەن زيمبابۆەلىكتەر بۇل جاڭالىقتى قۋانا قارسى الىپ، كوشەلەرگە شىعىپ، بي بيلەپ كەتتى. الايدا ولاردىڭ قۋانىشتارى ۇزاققا بارمادى. كارى باسشى، تەلەديدارعا شىققان مۋگابە «مەن بيلىكتەن باس تارتپايمىن» دەگەندەي ايبات توكتى. شۇعىل تۇردە شاقىرىلعان زانۋ پارتياسىنىڭ قۇرىلتايى ءوز كوشباسشىسى مۋگابەنى، ونىڭ ايەلى گرەيستى قاتارىنان شىعارىپ، وعان ءبىر كۇن بويى ويلانىپ، بيلىكتەن ءوز ەركىمەن كەتۋگە مۇرشا بەرىپ وتىر. ويتپەگەن جاعدايدا بيلەۋشى پارتيا ونى بيلىكتەن كۇشپەن تايدىراتىنىن مالىمدەدى. وسى اپتانىڭ اياعىندا زيمبابۆەلىك تراگەديا مەن فارستىڭ نەمەن اياقتالاتىنى بەلگىلى بولىپ قالۋى ىقتيمال.

مۋگابەنىڭ قانداي جولمەن بولسا دا بيلىكتەن كەتەتىنى بەلگىلى. حالقى مەن ءوز پارتياسىنىڭ زىعىردانىن قايناتقان قارت ديكتاتورمەن ولاردىڭ جاڭا ىمىراعا كەلۋى ەكىتالاي دەپ جاتىر ساراپشىلار. ولاي بولاتىن بولسا، مۋگابەنىڭ وتكەن ءومىر جولى مەن ساياساتىن سارالاپ، ناقتى قورىتىندىلار جاساپ، بولىپ وتىرعان جاعدايدان قاجەتتى ساباق الۋىمىز مىندەت سياقتى.

ءبىرىنشى ساباق. ديكتاتورلىق بيلىك ەلدى بىرىكتىرە المايدى.

ەۋروپالىق وتارلاۋشىلار ازيا مەن افريكا ەلدەرىنەن كەتكەنىمەن، ولاردىڭ بولاشاق دامۋى ءۇشىن اسا قاتەرلى مۇرا قالدىرىپ كەتتى. ءوز بيلىگىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وتارلاۋشىلار جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ رۋلىق، ەتنوستىق، تىلدىك، ءدىني قايشىلىقتارىن جاقسى پايدالانىپ كەلدى، بىر-بىرىنە ايداپ سالدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن كوپتەگەن ازيا مەن افريكا ەلدەرىندە ازاماتتىق سوعىستاردىڭ ورىن الۋى، بيلىككە اسكەريلەردىڭ كەلۋى، ەڭ سوراقى، ەڭ سۇمدىق اۆتوريتارلىق، ديكتاتورلىق رەجيمدەردىڭ ورناۋىنا سەبەپ بولدى. بيلىككە قول جەتكىزگەن كەشەگى ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسىپ، قارۋلى كوتەرىلىس جاساعان جاڭا باسشىلار كسرو، جۇڭگو، اقش سياقتى ەلدەردى پانالاپ، سولاردىڭ ايتاعىمەن ءجۇرىپ، ەلى مەن مەملەكەتىن الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ ويىنشىعىنا اينالدىردى. ەلدى بىرىكتىرۋ، تۇتاستاندىرۋ، شىنايى دەموكراتيالىق ۇردىستەردى جۇزەگە اسىرۋ ولاردىڭ ميىنا دا كەلمەدى. كەرىسىنشە، ولار تاريحي قايشىلىقتاردى، تىلدىك، ءدىني، رۋلىق، باسقا دا قايشىلىقتاردى ودان دا بەتەر قوزدىرىپ، ءوز بيلىگىن كۇشەيتۋ ءۇشىن مىقتاپ پايدالانىپ كەلدى. ۇلتتىق مەملەكەت قۇرىپ، ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ ورنىنا جەرگىلىكتى بيلەۋشىلەر ترايباليستىك بيلىك جۇيەلەرىن دامىتتى. بيلىكتىڭ، ساياساتتىڭ قۇرىلىمىن ارحايكالىق قاتىناستارعا نەگىزدەدى. رۋلىق-تايپالىق پارتيالاردىڭ قۇرىلۋىنا جول بەردى، بيلىك ورگاندارىن تايپا وكىلدەرىنە تاراتىپ كۆوتالادى، ۇلتتىق بايلىقتى وسىنداي ارحايكالىق ينستيتۋتتاردىڭ باسشىلارىنىڭ قولدارىنا شوعىرلاندىردى. وسى ارقىلى ءوز بيلىگىن كۇشەيتىپ، ءوز بايلىعىن ەسەلەپ ارتتىرا باستادى. ەكونوميكالىق ءوسىمى تومەندەپ، باسىنان باعى تايعاننان كەيىن وسىنداي مەملەكەتتەردىڭ الپاۋىت ەلدەردىڭ ويىنشىعىنا اينالىپ، ازامات سوعىسىن باستاپ كەتكەنى دە وسىعان بايلانىستى. سيريا، ليۆيا سياقتى مەملەكەتتەردىڭ قۇلدىراپ، ىدىراۋعا جاقىنداۋىنىڭ باستى سەبەبى، اينالىپ كەلگەندە، وسى ەلدەردىڭ ۇلتتىق مەملەكەت قۇرا الماۋىندا. الداعى جىلدارى ازيا مەن افريكاداعى ءبىراز ديكتاتورلىق مەملەكەتتەر تىلدىك، ءدىني نەمەسە رۋلىق نەگىزدەرگە ساي تاعى ءبولىنىپ، جاڭا مەملەكەتتەردىڭ پايدا بولۋى ىقتيمال دەيدى باقىلاۋشىلار مەن ساراپشىلار.

ەكىنشى ساباق. ديكتاتورلىق بيلىك ەكونوميكانى تەجەيدى.

ارحايكالىق، نارىق زاڭدارىن جوققا شىعاراتىن، جارتى الەممەن قاقتىعىسىپ، سانكسياعا تۇسكەن مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكاسى مەن ەكونوميكالىق قۇرىلىمى قۇردىمعا كەتەدى. وسىدان 50-60 جىل بۇرىن جەر جۇماعى سانالعان زيمبابۆەنىڭ ەكونوميكاسى ابدەن قۇلدىراعان. جىل وتكەن سايىن حالقى كەدەيلەنىپ، ءتىپتى وتار كەزىندەگى جاعدايىن اڭسايتىن جاعدايعا جەتىپ وتىر. ەلدى بيلەپ وتىرعان مۋگابەنىڭ جاقىندارى مەن بيلەۋشى كلاندار جەمقورلىقتى ونەر مەن ءداستۇر دارەجەسىنە دەيىن جەتكىزگەن. سانكسيالىق رەجيمدە ءومىر سۇرگەندىكتەن، بۇل ەلگە شەتەلدىك ينۆەستيسيالار مۇلدەم كەلمەيدى، ءوز تاۋارىن الەمدىك نارىقتارعا جەتكىزە المايدى. اۆتوريتارلىق بيلىك قولىنان ءىس كەلەتىن، ءبىلىمدى ەليتالاردى ەلدەن بەزۋگە يتەرمەلەدى. تۋعان-تۋىستار، پارا ارقىلى جاساقتالاتىن بيلىك جۇيەسى ەكونوميكانى مۇلدەم قۇلدىراتىپ تاستادى. زيمبابۆە – بۇگىنگى كۇنى ينفلياسيا بويىنشا الەم چەمپيونى. وسىدان 10 جىل بۇرىن ەلدەگى ينفلياسيا 231 ميلليون پايىزدى قۇراعاندىقتان، اينالىمعا «ميلليارد دوللار»، «تريلليون دوللار» دەگەن كۋپيۋرالار جۇرە باستادى. ەلدىڭ ۇلتتىق بانكى اقشانى باسىپ ۇلگەرمەگەندىكتەن، ونىڭ بىردەن، ءبىر مەزەتتە قۇنسىزدانۋى سەبەپتى بۇل مەملەكەت «ۇلتتىق ۆاليۋتا» اتاۋلىدان باس تارتىپ، اقش دوللارىنا، كورشى ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارىنا كوشىپ كەتتى. 15 ميلليونعا جەتەر-جەتپەس زيمبابۆەلىكتەر افريكا قۇرلىعىنداعى ەڭ كەدەي مەملەكەتتىڭ ءبىرى سانالادى. ادام باسىنا شاققانداعى ۇلتتىق جالپى ىشكى ءونىم بۇگىندە 500-600 اقش دوللارىنا شىعادى.

ءۇشىنشى ساباق. ديكتاتورلار ەشكىمگە سەنە المايدى.

وسى كەزگە دەيىن مۋگابە بيلىكتىڭ بارشا تارماقتارىن ءوزى جاساقتاعان. بيلەۋشى پارتياعا وزىنە سەنىمدى  ادامداردى عانا قويدى. مينيسترلىكتەر مەن ايماق باسشىلارىن تەك ءوز سەرىكتەستەرىنىڭ قاتارىنان جاساقتادى. ارميا مەن پوليسياعا تەك وزىنە سەنىمدى ادامداردى تاعايىندادى. بارشا سايلاۋدى ءوز سەنارييى بويىنشا وتكىزىپ، پارلامەنتتە ءوز پارتياسىنا كوپشىلىك ورىنداردى الىپ بەردى. زانۋ پارتياسى مۋگابە قۇرعان ساياسي-ەكونوميكالىق رەجيمنىڭ نەگىزگى بەنەفيسيارى، ياعني قىزىعىن كورۋشىسىنە اينالدى. وسىعان قاراماستان، ەلدىڭ ارمياسى، پوليسياسى، بيلەۋشى پارتياسى وزىنە قارسى شىقتى. مۋگابەنى كەتىرەمىز دەپ شەشىم قابىلداعاننان كەيىن زانۋ پارتياسى قۇرىلتايىنىڭ بارشا دەلەگاتى بي بيلەپ، ءان ايتىپ، قۋانىشتارىن جاسىرا المادى. ءومىر بويى سايلاۋدا «باسىمدىقپەن جەڭىپ كەلگەن»، ۇلت كوشباسشىسى، كوسەمى اتانعان، اۋەجايىنا ءوز اتىن بەرگەن، ەسكەرتكىش قويعان، كوشە مەن مەكتەپكە اتىن بەرگەن مۋگابەنى قاراپايىم حالىق وكىلدەرى، زيالى قاۋىمى دا قولدامادى. ولار دا بيلەۋشىنىڭ كەتكەنىن بيلەپ قابىلدادى. كۇنى كەشە عانا مۋگابەنى حالىقارالىق دارەجەدەگى بەيبىتكەر، مامىلەگەر دەپ تانىعان، قىتايلىق «نوبەل سىيلىعى» سانالاتىن «كونفۋسيي سىيلىعىنىڭ يەگەرى»، ماونىڭ جولىن جالعاستىرۋشى مۋگابەنى قورعاۋدا جۇڭگو مەملەكەتى دە اسقان بەلسەندىلىك تانىتپادى. حالىقارالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ «ىزگى نيەت ەلشىسى» دەگەن اتاعىنىڭ دا ۇزاققا بارماسى انىق. وسى ۇيىمنىڭ وكىلى كەشە عانا «مۋگابە ءوز ەلىندە بىرەۋدىڭ دەنساۋلىعى تۋرالى ۋايىمداعانى شىن بولسا، ول تەك ءوزىنىڭ دەنساۋلىعى بولاتىن» دەپ مىسقىلداپ جاتىر.

ءتورتىنشى ساباق. وتباسىن ساياساتقا ارالاستىرۋ ديكتاتورلارعا اسا ءقاۋىپتى.

جالپى العاندا، مۋگابەگە ءوز پارتياسى مەن اينالاسىنىڭ قارسى شىعۋىنىڭ باستى سەبەبى – وتباسىنىڭ ساياساتقا بەلسەندى ارالاسۋى دەپ جاتىر ساراپشىلار. ەلدىڭ ۇلتتىق بايلىعىن جەكەشەلەندىرىپ، مانساپ ساتۋ ارقىلى قور جيناعان مۋگابەنىڭ جاقىندارى سوڭعى جىلدارى ەل ساياساتى مەن ەكونوميكاسىنىڭ ەڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنە اينالا باستادى. ءبىراق وسى جىلدار ىشىندە تەك مۋگابە مەن ونىڭ وتباسىسى عانا بايىپ، كۇش، قور جيناعان جوق. مۋگابەنىڭ اينالاسىنداعىلار دا بايىپ وتىردى، قور جينادى، قايراتكەر اتاندى. پرەزيدەنتتىڭ جانىنداعىلار دا وزدەرىن كەرەمەتپىز، اقىلدىمىز، ەل باسقاراتىن جايىمىز بار دەپ ءوستى. ولاردىڭ دا ءوز اينالاسى، ءوز نوكەرلەرى مەن جاقتاستارى پايدا بولدى. وسى ورايدا، مۋگابەنىڭ ەكىنشى ايەلى، كەشە عانا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىندە قاراپايىم حاتشى بولعان گرەيس مۋگابەنىڭ ساياسي امبيسيالارى، ساياساتقا ارالاسۋى بارشا ەليتانى دا، قوعامدى دا وزىنە جاۋ قىلدى دەسە دە بولادى. كەشە عانا «ەگەر قۇداي مۋگابەنى وزىنە الىپ كەتەر بولسا، ءبىز ونىڭ ولىگىن سايلاۋعا تۇسىرەمىز، حالىق وعان داۋىس بەرەدى» دەپ ۇرانداعان گرەيس كەلىنشەك بۇگىن شەتەل بەزىپ كەتتى.

بەسىنشى ساباق. ديكتاتۋرا قوعام مەن مەملەكەتكە ءقاۋىپ.

ءوز ەلىندە «قولتىراۋىن» اتالعان مۋگابە بيلىگى ەڭ الدىمەن حالقى مەن مەملەكەتىنە ءقاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. الەمنىڭ بارشا دامىعان مەملەكەتىمەن جاۋلاسقان، نارىقتىق ەكونوميكا مەن كاپيتاليزمدى جاۋ سانايتىن ديكتاتوردىڭ ەكونوميكالىق «جەتىستىكتەرى» تۋراسىندا جوعارىدا ايتىپ وتتىك. ءوزى بيلىك قۇرعان جىلدارى مۋگابە كوپتەگەن وپپوزيسيا سەركەلەرىن ءولتىرىپ، تۇرمەگە جاپقانى، ءتىپتى جاۋلارىنىڭ ەتىن جەگەنى تۋرالى دا ايتىلىپ ءجۇر. ونداعان مىڭ ادامدى قىرۋدان تايىنباعانى دا بەلگىلى. ەلدەگى جاعدايدى جوندەيمىن، اباتتاندىرامىن دەپ جۇزدەگەن مىڭ ادامدى جەرسىز، ءۇيسىز قالدىرعانى دا بەلگىلى. ءوز ۇلتىنىڭ التىن ۋاقىتىنىڭ قىرىق جىلىن ۇرلاعان مۇنداي بيلەۋشىنىڭ ەرتە مە، كەش پە، دۇنيەدەن وتەرى بۇرىن دا بەلگىلى بولاتىن. ەندى بۇگىندە مۋگابەنىڭ كەتەتىنى تاريحي فاكتىگە اينالعان كۇنى ەلدىڭ بولاشاعى تۋرالى ويلاناتىن كەز كەلگەن سياقتى. سەبەبى ديكتاتورلار ەشبىر ماسەلەنى شەشە المايدى. ولار سول ماسەلەلەر مەن پروبلەمالاردى تۇمشالاپ، كەلەسى ۇرپاقتاردىڭ يىعىنا جۇك قىلىپ كەتەدى. سوڭعى قىرىق جىلدا قوردالانعان ماسەلەلەر ەلدى تىعىرىققا عانا تىرەپ وتىرعان جوق، ونىڭ تامىرىنا بالتا شابۋى ىقتيمال. سەبەبى ەرتەڭگى كۇنى وسى پروبلەمالاردىڭ بارلىعى شىعا باستاعاندا ەلدە جاڭا ازاماتتىق سوعىس ءورشىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل دەگەنىمىز – ادام شىعىنى عانا ەمەس، مەملەكەتتىڭ مۇلدەم جويىلىپ كەتۋى دەگەن ءقاۋىپ.

ارينە، قازاقستان الەمگە، ونىڭ ىشىندە زيمبابۆەگە اقىل ۇيرەتەتىن مەملەكەت ەمەس شىعار. ءبىراق، ءبىز، قازاق ەلى، وسى الەم تاريحىنان، زيمبابۆە تاريحىنان ساباق الىپ ۇيرەنۋىمىز كەرەك.

ايتپاقشى، بۇگىندە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ن.نازاربايەۆ الەمدەگى ەڭ ۇزاق بيلىكتە وتىرعان ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. الدىمىزدا تەك كامەرۋندى 42 جىل بيلەگەن پول بيييا، ەكۆاتورلىق گۆينەيانى 38 جىل بيلەگەن تەودورو وبيانگ نگەمو مباسوگو، انگولانى 38 جىل بيلەپ كەلە جاتقان جوزە ەدۋاردۋ دۋش سانتۋش، ۋگاندانى 32 جىل باسقارعان يوۆيري مۋسيەۆەني عانا بار ەكەن. ەگەر ەرتەڭدەرى «افريكا كوكتەمى» باستالىپ كەتسە، الەمدىك رەيتينگتى باستايتىن جايىمىز بار ەكەن…

ايدوس سارىم، ساياساتتانۋشى، ساراپشى، «جاس الاش» گازەتىنىڭ تۇراقتى اۆتورى