1945 جىلدىڭ 30 اپرەلىندە، سوۆەت-گەرمان سوعىسى اياقتالۋعا توعىز كۇن قالعاندا گەولوگيالىق ەكسپەديسيانىڭ بەتپاق دالادا اداسقان ۋ2 شولعىنشى اەروپلانى جاعارمايى سارقىلىپ، شاراسى تاۋسىلعان ەڭ سوڭعى ساتتە كوز ۇشىنداگى بوزعىل ويپاڭدا ادام تۇراعى بارىن اڭدادى. يەن ەمەس، ەلدى مەكەن؛ بۇرقىراعان ءتۇتىن شىقپاسا دا، قاراۋىتقان تىرشىلىك نىشانى انىق بايقالادى، ءتىپتى، تاياۋ ماڭدا ءۇيىر جىلقى جايىلىپ ءجۇر. ادام تۇراعىنا بەت بۇراربۇرماستاناق موتوردىڭ ءۇنى ءوشتى، پروپەللەر سىر ەتىپ، بۋالدىر شەڭبەرگە اينالعان دا، ەمەسكى تارماقتانىپ، كەرى سەرپىلە بەرە قالت تىنعان. ءجۇزىپ ەمەس، جەر باۋىرلاي قالىقتاپ كەلە جاتقان ۇشاق بوز ويدىڭ جيەگىنە، بايالىش، جۋساندى سۇرعىلت دوڭەسكە لىقسي تەكىرەكتەپ بارىپ قونعاندا بۇكىل دالانى تۇمشالاعان تىنىشتىقتان قۇلاق جارىلا جازداعان. اەروپلان ىشىندەگى ۇشەۋ - الدىڭعى كابيناداعى ۇشقىش ورىس، ارتقى، ول دا ءبىر كىسىگە ارنالعان كابيناداعى بۇتتارىن ايقاستىرىپ، قاراما-قارسى وتىرعان دوڭگەلەك، جىلتىربەت قازاق پەن ەۆروپالىق ەكەنى، ازيات ەكەنى ايىرعىسىز، قوڭقاقمۇرىن، كوككوز، ءسىرا كاۆكازدىق گۇجبان قارا - "ۋھ!" دەدى مە، "اh!" دەدى مە، تەرەڭ تىنىس الىپ، ءبىر ءسات ءۇنسىز كالعان. سودان سوڭ ۇشقىش دالبايىنىڭ قۇلاعى جالبىراپ، كوتەرىلە بەرە، كەرى بۇرىلدى دا، الدە كەيىنگى ەكەۋدى، الدە بەتپاقتىڭ مەڭىرەۋ دالاسىن سىقپىرتا بالاعاتتاپ الدى، "سلاۆا بوگۋ، جيۆى!" - دەدى كوزى جىپىلىقتاپ، ىرجيا كۇلگەن كازاق؛ ىزالى ۇشقىش اياعىن سىرتقا اسقان كەزدە عانا كوتەرىلگەن. ۇشەۋى دە جەرگە ءتۇستى. تۇسكەن كەزدە عانا اڭدادى: دىمسىز، قيمىلسىز تىنعان مىنا ماڭ دالا، مەڭىرەۋ يەندە سالبىراي جەر باۋىرلاعان، سونشالىق كىشكەنتاي، سونشالىق بەيشارا كەپكە تۇسكەن كوك جاسىل ۇشاقتىڭ وڭ جاق قاپتالىندا، انادايدا، تەرىس قاراپ كۇيبەڭدەگەن جان يەسى – كادىمگى ءتىرى ادام ءوسىپ شىعىپتى. الدە جەر قازعان، الدە توپىراق ارشىعان كەيپى بار، بۇلارعا نازار اۋدارمايدى. اسپاننان تۇسكەن ۇشەۋ جايلاپ باسىپ قاسىنا كەلگەندە ءسال ىركىلىپ، قىرىنداي قارادى دا، جۇمىسىن جالعاستىرا بەردى. اسپاننان تۇسكەن ۇشەۋ تاماعىن كەنەپ مەكىرەندى، بىلش-بىلش تۇكىرىپ، قاقىرىندى:، ۇيىعان اياق، قولدارىن جازىپ وتىرىپ-تۇردى، ەسىنەپ كەرىلدى – جەردەگى جالعىز شارۋاسىن توقتاتپاعان. وسىنشاما ىستىقتا ءجۇنى سىرتىنا اينالدىرىلعان تەرى تون، توبەسى وڭىپ، پارە-پارە جىرتىلعان پۇشپاق بورىك كيگەن جامان قازاقتىڭ مۇنشاما پاڭدىعىنا، پاڭدىعى ەمەس، توپاستىعىنا قانى قايناعان، ونسىز دا جارىلعالى تۇرعان لەچيك جەر تەبىندى، جۇمىر باسىنداعى جىلتىراقتى، تۇيمەلى بىلعارى دالبايىنىڭ تەبىنگىدەي قوس قۇلاعى جالباڭ-جالباڭ ەتىپ:

– گدە جە مى ناحوديمسيا، چەرت بى تەبيا پوبرال؟! - دەپ، ىشقىنا زەكىردى. جەردەگى جىرتىق بورىكتى جالعىز جالت قارادى. تاناۋى قۋسىرىلعان ءتۇزۋ

قىر مۇرىندى، بيىك قاباق، قيعاش مۇرتتى، جاسى كىرىقتىڭ جۋان ۇستىندەگى سۇلۋ كىسى ەكەن. ءوزى ساپ-سارى، كوزى تۇزداي كوك. ورىس. ورىس بولعاندا، جالبىر تون، جىرتىق بوركىنە قاراماستان، ءوڭى سۋىق، ايبىندى ورىس. اسپاننان تۇسكەن ۇشەۋ توسىلىپ قالدى. باسقالارىنىڭ بىرەر قادام جاقىن تۇرعان قازاق كەۋدەدەن ۇرعانداي كەرى شەگىندى.

– ا؟.. كىم... بۇل قاي جەر؟..- دەگەن ساسقالاقتاپ.

جەردەگى جالعىز اسپاننان تۇسكەن ۇشەۋدىڭ ءارقايسىسىنا جىكتەي، تەكسەرە قاراپ الدى دا، جايباراقات، جەڭىل كۇرسىندى؛ اسىقپاي ءبۇرىلىپ، شارۋاسىن قايتا جالعاستىرگان. اسپاننان تۇسكەن ۇشەۋ جەردەگى جالعىزدىڭ قام-قارەكەتىن سوندا عانا پايىمدادى. كىسى كومىپ جاتىر ەكەن. جاڭا عانا كەمىپ بولعان. ەندى قولىنداعى شولتيعان كىشكەنتاي كۇرەكپەن تومپەش ۇيىك ەتەگىندەگى شاشاۋ

2

توپىراقتى جيناقتاپ، جان-جاعىن وڭداپ جاتىر. وڭداپ ءبىتتى. ءقابىردى قاسقىرجون قالىپقا ءتۇسىردى. سودان سوڭ تىزەرلەي وتىرىپ...

"اعۋ-ۋ-ۋزز بيللاھي-ي..." كۇمبىرلەتە قۇران وقۋعا كىرىسكەن. بار ماقامىن كەلتىرىپ، ۇزاق وكىدى. قانشا ۇزاق وقىسا دا اقىرى ءبىتتى. ءبىتىپ، "اللاھۋ اكبار!.." دەپ بەتىن سيپادى. بەتىن سيپاعان سوڭ ءسال ءۇنسىز وتىرىپ، جەر تايانىپ بارىپ ورنىنان تۇردى. كوكپەڭبەك كوزى مولدىرەگەن تاپ-تازا جاس ەكەن. قۋسىرىلعان تاناۋى، كۇرەڭ مۇرتى، ۇشكىل يەگىنە دەيىن. جەرگە باسى جەتكەنشە ءيىلىپ، دوڭكيگەن ءقابىردىڭ دىمقىل توپىراعىن سىلادى. قاتارىندا ءدال وسىنداي، ءبىراق باسىلعان، كەبەرسىگەن، ۇستىنە سوياۋ-سوياۋ اق سوراڭ شىققان، قۇبىلا بەتىنە ارباق-سارباق سەكسەۋىل سايعاق شانشىلعان ۇلكەندى-كىشىلى تاعى ەكى ءقابىر بار ەكەن. قارالى جالعىز ولارعا دا ءتاۋ ەتتى.

– پريميتە ناشي سوبولەزنوۆانيا... - دەدى اسپاننان تۇسكەن ۇشەۋدىڭ ورتانشىسى – ۇلتى، تەگى بەلگىسىز گۇجبان قارا باسىنداعى كەنەپ قالپاعىن الىپ.

– ا... ءيا... سوبولەزنوۆانيە... ارتىنىڭ قايىرىن بەرسىن...- دەدى قازاق مىڭگىرلەپ.

بىلعارى دالبايىنىڭ قۇلاعى جالبىراپ، ەندى ايران-اسىر بولىپ تۇرعان ۇشقىش ورىس جەرگە تۇكىردى. ەشتەڭە ەستىمەگەن، ەشتەڭە اڭداماعان كەيىپتى قارالى جالعىز شولاق اعاش كۇرەگى مەن تەمىر قايلاسىن قولتىعىنا كىستىرىپ، ويعا – قاراۋىتقان قىستاۋعا قاراي اياڭدادى. اسپاننان تۇسكەن ۇشەۋ بىرىنە-بىرى قاراپ از بوگەلدى دە، ۇشەۋى بىردەي شالبارلارىنىڭ اۋىنا قول سالدى؛ تۇيمەلەرىن اعىتىپ، نەشە ساعات بويى اسپاندا جيناقتالعان ءزارىن سول تۇرعان جەرلەرىنە بورىلداتا توكتى دە، يىقتارىن قومداپ، سىلكىنىپ الىپ، قويۋ قاپىرىقتا مالتىعانداي، سالىققان اياقتارىن سۇيرەتە باسىپ، اۋىل يەسىنىڭ سوڭىنان ەردى.

ويداعى قىستاۋ – جالعىز ءۇي ەكەن. ءۇي ەمەس، توبەسى تۇيەتايلانا جابىلعان جەركەپە. اۋدەم جەردە دوڭگەلەكتەنە تىگىلگەن سەكسەۋىل شارباق، باسى كۇرگەيلەنگەن قۇدىق كورىنەدى. ءۇي ىرگەسىندە، اق توپىر جەلىگە بايلانىپ ەكى-ۇش قۇلىن، ۇيەزدەگەن بىرنەشە بيە مەن تاي تۇر.

اسپاننان تۇسكەن ۇشەۋ كەز كەلگەن قازاق اۋلىنا بارعانداعى ادەت بويىنشا ۇيگە سۇراۋسىز كىردى. كىرگەندە، تەكشە باسپالداقپەن تومەن ءتۇستى. بىردەن سالقىن لەپ سوققان. كەپە تەرەڭ ەكەن. تەرەڭ، بيىك، كەڭ. ارباق-سارباق، جۋاندى-جىڭىشكەلى سەكسەۋىلمەن جابىلىپ، توبەسىنە ءار جەردەن تىرەۋ قويىلعان. قابىرعا قۋ بۇتالارمەن شارباقتالىپ، لايمەن سىلانىپتى. كەي جەرلەرى جارىلىپ تۇسكەن؛ اكتەلمەگەلى كوپ بولعانى بايقالادى. ەدەندە كيىز دە، تەكەمەت تە جوق. تەرى. قاتارلاستىرا، قاباتتاستىرا توسەلگەن، قابا جالى توگىلگەن، جيرەن ارالاس وڭشەڭ كوكبوز جىلقى تەرىسى. تومەندەگى بۇرىشتا تىك تارتپا مۇرجالى، بيىك قازاندىق. ءتور جاق قازاقى جال پەشپەن بولىنگەن سياقتى، ورتاسىندا ارقالىعى ۇشكىل، تاپالتاق ەسىك كورىنەدى. ەسىككە ءتۇر-تۇسى بەلگىسىز، ءار جەرى سەتىنەپ جىرتىلعان كەنەپ پەردە ءىلىپ قويىپتى. اسپاننان تۇسكەن ۇشەۋ جوعارعى بولمەگە وتۋگە باتپادى، اۋىزعى ۇيگە، تورگى كابىرعاعا ارقالارىن تىرەپ، جۇمساق تاي تۋلاق ۇستىنە وتىرا-وتىرا كەتكەن.

ءۇي يەسى ماناعىداي ەمەس، ءوڭى جىلىعان، ءبىراق سول ءۇنسىز قالپى، بوساعادا تۇرعان ۇلكەن قارا تورسىقتى تولعاي ءپىسىپ، اعاش ساپتاياققا قىمىز قۇيدى دا، گۇجبان قاراعا اكەپ ۇسىندى. گۇجبان قارا – قازاققا بەردى، قازاق – ورىسقا ۇستاتتى. كەلەسى اياق قازاققا ۇسىنىلدى – گۇجبان قارا ءىشتى. سوڭعى اياق ورىسقا تارتىلدى – قازاق ءىشتى.

– بارىمىز وسى...- دەدى ءۇي يەسى الاقانىن جايىپ. –مەيمان كۇتپەپ ەدىك. ءارى قايعى ۇستىنە كەلدىڭىزدەر...

3

قازاقشا ايتقان. تازا سويلەگەن. ۇشەۋى بىردەي، توبەدەن ۇرگانداي، تىم-تىرىس وتىرىپ قالدى.

– قايتىس بولعان... كىم، جولداسىڭىز با؟- دەپ سۇرادى سالدەن سوڭ قازاق.

– جوق ... مەندە قۇدايدان باسقا جولداس بولعان ەمەس،- دەدى ءۇي يەسى كۇرسىنىپ.- توبەدەگى الا كولەڭكە ساۋلە ءتۇسىپ تۇرعان جارعاق تەرەزەگە كارادى.

توقتادى. تۇقىرىپ، جۇدىرىعىنا تايانىپ وتىرىپ قالدى.

— بۇل قاي جەر؟- دەپ سۇرادى قازاق.

— بەتپاق...- دەدى ءۇي يەسى.

— بەتپاق بولعاندا... بەتپاقتىن قاي جەرى؟

— كوكجايلاۋ،- دەدى ءۇي يەسى.

— كوكجايلاۋ بولعاندا... قاي تۇس؟..

— قاي تۇس؟- ءۇي يەسى سوزالاڭداپ، مۇرتىن شايناپ از بوگەلدى.- سىپاتاي مىرزا كەلىپ قونىستانعان تۇسى.

قازاق قالعان ەكى سەرىگىنە قاراپ، يىعىن قيقاڭ ەتكىزدى. "مىنە، قىزىق ادام،-

دەدى ورىسشالاپ. – ە شتەڭە ۇقپايدى، ەشتەڭە بىلمەيدى..." "اۋدانىن، وبلىس، كولحوزىن سۇرا،- دەدى ۇشقىش.- قالعانن كارتادان تاۋىپ الامىز".

— قاي كولحوز، قاي اۋدانعا جاتاسىز؟- دەپ سۇرادى قازاق.

— كولحوز... قالقوز...- دەدى ءۇي يەسى اششى جىميىپ.-قالقوز ورنادى ما اقىرى؟ قۇلاماي ءالى تۇر ما؟.. مەن بىلمەيمىن قالقوز-مالقوز دەگەندى. جوق مەن ءۇشىن قالقوز-مالقوز!..

قازاق بار ەستىگەنىن جولداستارىنا اۋدارىپ جەتكىزگەن.

— سوۆەت وكىمەتىنىڭ بار-جوعىن دا بىلمەيسىڭ بە؟- دەپ سۇرادى ۇشقىش ورىسشا. قازاق: "سوۆەت وكىمەتىنە قالاي قارايسىڭ؟"- دەپ اۋداردى.

— مەن ءۇشىن اللا تاعالانىڭ وكىمەتىنەن باسقا پاتشالىق جوق،- دەدى ءۇي يەسى.

— وندا ءبىزدىڭ جەرىمىزگە تۇتقيىلدان، وپاسىزدىقپەن باسىپ كىرگەن زۇلىم جاۋمەن بۇتكىل وتانىمىز، بۇتكىل وتانىمىزداعى الپىس ۇلت ءتورت جىل بويى كەسكىلەسىپ سوعىسىپ جاتقانىن دا بىلمەيسىڭ عوي؟

— باياعى اق پەن قىزىل ما؟- دەگەن قارسى ساۋال قويدى ءۇي يەسى.

—قايداعى اق! ازامات سوعىسى، ودان سوڭعى كوللەكتيۆيزاسيا، ودان

كەيىنگى   ستاليندىكبەسجىلدىقتار   تۇگەل جەڭىسپەن اياقتالعان. ۇلى وتانسوعىسى! نەمىستەرمەن سوعىس!— نەمىستەرمەن؟— دەدى ءۇي يەسى شىنىمەن تاڭىرقاپ.— تاعى نە جەتپەيقالدى؟ —جەتپەگەنىقالاي؟—دەدى   قازاق كوزى توبەسىنە   شىعىپ.— ءبىز وتان

ءۇشىن!.. ۇلى ستالين ءۇشىن! تۇتقيىلدان باسىپ كىردى. وپاسىزدىقپەن شابۋىل جاسادى!..

—سەندەر وزدەرىڭ باستاپ جىبەرگەن جوقسىندار ما؟ ءۇي يەسىنىڭ اقىلى كەمىسى انىق بولدى.

—ءوزىڭ باستاعانى قالاي؟— دەدى قازاق سوندا دا توقتاي الماي.— ءبىز... ءبىز دەگەن...

—ءسىز دەگەن بۇكىل جيھاندىق ريەۆوليۋسيا جاساۋىڭىز كەرەك ەدى عوي. سول جەر جۇزىلىك توڭكەرىستى گەرمانيادان باستاساڭىز نەسى بار!

4

—ەندى ورناتامىز،— دەدى قازاق وزەلەنىپ.— بۇگىن-ەرتەڭ بەرليننىڭ توبەسىنە جەڭىس تۋى قادالادى. سودان سوڭ بۇكىل ەۆروپادا سوسياليزم جەڭىپ شىعادى. سودان سوڭ امەريكا...بىزدەر — ۇلى ستالين باستاعان بولشيەۆيكتەر...

—توقتات، اقىماق!— ءۇي يەسى وقىس اقىردى. —عافۋ ەتىڭىزدەر،-دەدى كەلەر ساتتە. —ءسىز...—قولىن كەۋدەسىنە باسىپ، ايران-اسىر گۇجبان قاراعا باسىن ءيدى.

—ءسىز...—تىكسىنىپ، اتىپ تۇرۋعا ىڭعايلانعان شومبال ۇشقىشقا تاعزىم جاسادى.—ءسىز دە...— دەدى قۇتى قاشىپ، قىزارا تەرشىپ، تۇقىرىپ وتىرعان قازاققا، توبەسىنەن اسا قاراپ.—مەيمانسىزدار، كىنا مەنەن. ال ەندى... كەلگەن ىزدەرى-ڭىزبەن كەرى قايتاسىزدار. امان-تۇگەل ءتۇرعاندا. مىنە ەسىك. انە دالا...

ءسوز اڭعارىن ۇقپاسا دا، ءۇي يەسىنىڭ استام سويلەپ وتىرعانىن بايقاعان، كەشىرىم سۇراعانعا، باس ۇرعانعا قاناعاتتانباي، ىزالانا باستاعان، تاپانشا قابىنا قولى ەكى-ۇش رەت بارىپ قايتقان ۇشقىش ورنىنان كوتەرىلە بەردى. اڭگىمە ءمانىسىن سۇراپ ەدى. "سۋماشەدشي!— دەدى قازاق.— نەنارمالنىي!.." ءبىراق ءۇي يەسىنە سىپايى سويلەگەن.

—وتاعاسى! مۇنىڭىز ادامشىلىققا جاتپايدى. ءبىز — جاي قىدىرىپ كەلگەن ەمەس، اپاتقا ۇشىراعان، اداسقان جولاۋشىلارمىز. ءبىز بەنزينىمىز تاۋسىلىپ قوندىق... – وتاعاسى قارق-قارق كۇلدى.

—ناعىز بالشابەك ەكەندەرىڭە سەندىم،—دەدى كۇلكىسى قالت تىيىلىپ. — ناعىز تەمىر بالشابەك-سىڭدەر. دارىلداپ، دۇرىلدەپ ۇشاسىڭدار، ءبىراق نەگە ۇشقاندارىڭدى، قايدا قوناتىندارىڭدى بىلمەي-سىڭدەر، بەنزەننىڭ از-كوبى، باعداردىڭ وڭ-سولى — ءبارىبىر، كوپ بولسا دا سارقاسىڭدار، وڭ بولسا دا اداساسىڭدار، اقىرى، ماشينا ورتەنۋگە جاقىنداعاندا بەس ءجۇز شاقىرىم توڭىرەگىندە ءبىر تامشى سۋى جوق بەتپاقتىڭ قاق ورتاسىنا كەلىپ تۇسەسىڭدەر! جانە سول قۋ مەديەن شولگە، اپتاپ پەن اپات وشاعىنا وزدەرىڭ تىقسىرىپ قۋعان، قوعامنان تىس دەپ جاريالاعان، كوزىن جويىپ، تۇقىمىن قۇرتۋدان باسقا ەشتەڭە ويلاماعان قاس دۇشپاننان — ەل اماندا تاۋىپ العان، تىنىشتىقتا تىلەپ العان دۇشپاندارىڭ-نان كومەك سۇرايسىڭدار. كومەك! ءبىر تامشى ماي! ءبىر ءتىلىم نان! جوق! مەندە جەرماي جوق. نان دا جوق. بولسا دا بەرمەس ەدىم. ءبىر جۇتىم سۋسىنعا راقمەت ايتىڭدار. كىم ەكەندەرىڭدى ءبىلدىم — ەندى ول دا جوق! تازا دۇنيەنى، كەڭ دۇنيەنى بىلعاماڭدار، تارىلتپاڭدار! اۋلاق!

شاراسىز ۇشەۋ سىرتقا شىعىپ كەڭەستى. قۋ مەديەندەگى جالعىز ءۇي الدە بەكەتشى، الدە قورىقشى. تاياۋ ماڭدا، تىم قۇرسا ەلۋ-الپىس شاقىرىمدا ەلدى قونىس بار. قاتىناس بولماۋى مۇمكىن ەمەس. ۇشەۋى ەكىگە ءبولىنىپ، جەر كەپەنى بىرەر شاقىرىم جەردەن دوڭگەلەك اينالىپ شىقتى. ەشقانداي سوقپاق، سوراپ بايقالمايدى. ەشقانداي تىرشىلىك بەلگىسى جوق. جالاڭاش توپىراعى سۋىرىلعان، ويدىم-ويدىم بولىپ، سۇرعىلتتانا شۇبارتقان دوڭەستە جۇرگەن تورت-بەس جىلقى بۇلار تاياۋ كەلگەندە وسقىرا ويقاستاپ، دەم تارتىپ ازعانا بوگەلدى دە، دۇركىرەي قاشپاعانىمەن، ىسىرىلا سىرعىپ، اۋلاعىراق بارىپ جۋسادى. تىم قۇرسا تورعاي ۇشسايشى. تىشقان جۇگىرىپ وتسەيشى. قۇلاققا ۇرعان تاناداي. بەسىنگە اۋعان كۇن بار قىزۋىن جاڭا تاپقانداي، بويىڭداعى بار دىمىڭدى سورىپ، قۋىرىپ، ورتەپ بارادى. كوز، جەتەر كوك جيەكتە كولەڭكە بولار بۇتا كورىنبەيدى. ماناعى قىمىز قاندى كەپتىرە، قارىندى اشتىرا تۇسكەندەي. ۇشەۋى سالبىراي مۇلگىپ تۇرعان اەروپلانعا ارەڭ جەتتى. جانسىز قانات كولەنكەسىندە از-ماز ەس جيعان. ءوز جاعدايلارىنىڭ قانشالىق اۋىر ەكەنىن سوندا عانا ءۇعىستى. ارينە، جاپانداعى ءۇي ۇلكەن جەرمەن بايلانىسپاي تۇرمايدى. ءبىراق قاشان؟ ولىكتى جالعىز ءوزى قويعانىنا قاراعاندا، تاياۋ ماڭدا ەل جوق. مۇمكىن، ءبىر ايدان سوڭ قاتىناسار.

5

مۇمكىن، بەس ايدان سوڭ... ەسەرسوق وتاعاسىمەن كەلىسىمگە كەلمەي بولمايدى. ەلشىلىككە، ارينە، دومالاق بەت، مىقىر قازاق تاعايىندالعان.

ەلشىنىڭ بارۋىنان قايتۋى تەز بولدى. مىناۋ!— جاي عانا جىندى ەمەس، قۇتىرعان جىندى ەكەن. سەندەر مەنىڭ تۇتقىنىمسىندار دەپتى. نە ىستەيتىنىمدى ءالى شەشكەم جوق. مۇمكىن، قاتالاپ ولۋگە شولگە ايداپ تاستايمىن. مۇمكىن، سول، اەروپلاندارىڭنىڭ تۇبىندە، اكە-شەشەمە، ايەلىمە قۇربانعا شالىپ، مالشا باۋىزدارمىن. ءوزىم دە ويلانىپ وتىرمىن دەپتى. كەشكە دەيىن ويلاندىم. كۇن باتقانشا تاعدىرلارىڭ شەشىلەدى! ءدال وسى ساتتە ورىس ۇشقىش جارىلىپ كەتتى. قولى دىرىلدەپ، قابىن ارەڭ اعى-تىپ، بەلىندەگى تاپانشاسىن العان. بالاعاتتاي تۇكىرىنىپ، ورنىنان تۇرعان. گۇجبان قارا اشۋلى ۇشقىش-تى وڭاي توقتاتتى. "ۆاسيليي ۆاسيليەۆيچ!— دەگەن.— بۇل — تەگىن ادام ەمەس. تولىق قارۋلى...

قالاي بايقامادىڭىزدار،— دەگەن سودان سوڭ.—تورگى ۇيدە، قابىرعادا ماۋزەر تۇر عوي. كادىمگى، ريەۆوليۋسيا-لىق، "توۆاريشش ماۋزەر..." ءسان ءۇشىن ىلمەگەن، ارينە. تۇرىنە، مىنەزى مەن سوزىنە قاراڭدارشى. قازاق ەمەس. ورىس تا ەمەس. مۇمكىن پولياك، مۇمكىن فرانسۋز. قايدان كەلدى؟ نە ءبىتىرىپ وتىر؟ مۇمكىن نەمىس اگەنتى شىعار...

قالاي ۇقپايسىڭدار! اقىل-ەسى ءتۇزۋ. تەك ەشتەڭەدەن قورىقپايدى. وتە ءقاۋىپتى ادام. پۋلەمەت، بومبا شىقسا دا تاڭىرقاماس ەدىم...

بۇدان سوڭ ۇشقىش ورىس جۋاسىپ قالدى، ءوز سوزىنەن ءوزى شوشىنعانداي، تاۋلىق گۇجبان قارا دا تۇتىگىپ، قۇنىسا كىشىرەيگەن. مىقىر قازاق بولسا بولماسا تاياق جەگەن يتتەي.

ءبىراق كەش باتپاي قويدى. اراعا تاعى دا ەلشى سالۋعا تۋرا كەلگەن. قورىقسا دا قايرانى جوق تىلدەس تۋىسىڭ.

جىلتىر بەت مىقىر قازاقتىڭ بارۋى تەز، قايتۋى ۇزاق بولدى. بوساتام، تولىق ەركىندىك بەرەم دەپتى. ياعني، توڭىرەكتىڭ ءتورت بۇرىشىنا جول اشىق. قالاي اشىق؟ سولاي اشىق. ەشكىم ۇستامايدى. قالاعان جاعىنىزعا كەتەسىز. راس، ءتورت ءجۇز شاقىرىم توڭىرەكتە سۋ جوق. ءبىراق ءبارىبىر قاتالاپ ولەدى — وسى كوكجايلاۋدا دا سۋ جوق. بار، ايتسە دە تامشىسىن تاتىرمايدى؛ ەگەر كەتسە عانا...

ەكى تورسىق سۋ بەرەدى. ارينە، تورسىعىمەن قوسا، تەگىن. ءبىر اپتاعا جەتەدى. ارتىعىمەن جەتەدى ون كۇنگە. جەتكىزە الماسا وبالدارى وزدەرىنە. ايتپاقشى، تاعى ءبىر شارتى بار. سۋ الاردان بۇرىن ورىس ۇشقىشتىق تاپانشاسىن اكەپ بەرۋ كەرەك، بار وعىمەن. "ەگەر بۇل شارتتى قابىلداماساڭدار،— دەپتى، تۇتاس ارسەنال

— قانشاما وعى بار ماۋزەر، ءۇش ۆينتوۆكانى قاتارىنان كورسەتىپ،— كوپ ۇزاتپاي-اق ۇشەۋىڭدى دە اتىپ تاستايمىن. قالاي؟ يتتەي قىلىپ. جالعىز-اق بەساتارمەن. اسىقپاي اياڭداپ، اناۋ تۇقىل تاپانشالارىڭنىڭ قارى-مى جەتپەس شاماعا دەيىن بارام دا، باپتانىپ، راقاتتانىپ كوزدەپ تۇرىپ، ءۇش-اق وقپەن. كۇماندارىڭ بولماسىن. ويلانۋعا وتىز مينۋت. ودان ارى... كۇن باتىپ كەتسە، اندا-مىندا قاشىپ، اۋرەگە تۇسىرەسىڭ-دەر..."

جاپاندا قالعان ۇشەۋ اقىلداسا كەلە ەسەرسوق جالعىزدىڭ بارلىق شارتىن قابىلدادى. ۇشقىش قارۋىن تاستاعان. تاۋلىق گۇجبان قارا مەن جىلتىر بەت مىقىر قازاق سۋ تولى تورسىق، ارقالاعان. وقپانى ۇڭىرەيگەن ماۋزەر استىندا اۋىلدان شىعىپ، تۋرا باتىسقا—تولقىنا بۋالدىرلانعان، تەپ-تەگىس كوكجيەككە تىرەلىپ، ءسات وزعان سايىن شەتىنەن جەمىرىلىپ بارا جاتقان مەيىرىمسىز قىزىل دوڭگەلەككە قاراي بەت تۇزەگەن.

—بالشابەكتەر المايتىن قامال جوق! بالشابەكتەر قانداي قيىندىقتى بولماسىن جەڭەدى! تروسكيي جولداسقا، ستالين مەن بۋحارين جولداستارعا جالىندى سالەم ايتا بارىندار!—دەدى مەيىربان وتاعاسى بۇلاردىڭ سوڭىنان

6

ايقايلاپ.—ماركسيزم—ادامزاتتى باقىتقا، نۇرلى بولا-شاققا باستايتىن ەڭ داڭعىل جول! العا، جولداستار، العا!

ارادا ءسۇت ءپىسىرىم ۋاقىت وتكەندە ەكى اياگى سالانداپ، سوڭدارىنان قۋىپ جەتتى.

—ەسىرىك ۇران استىندا ميلارىڭ اشىپ كەتكەن ەكەن، جولداس ەمەس جولداستار!—دەگەن، جايداق ات ۇستىندە مىقىنىن تايانىپ.—باتىس جاق—قالىن قۇم، ەلسىز يەن. ونتۇستىككە قاراي جۇرىندەر. تۋرا ونتۇستىككە. سەگىز-توعىز كۇندە، ارى كەتسە ەكى اپتادا نە ەل شەتىنە، نە سۋ شەتىنە جەتەسىڭدەر. اداستىرعانىم ەمەس. قاندارىڭا ورتاعىم جوق. ەندىگىسى وزدەرىڭە بايلانىستى. ايتپاقشى،— دەدى اتىنىڭ باسىن بۇرا بەرە،— مىناۋ — سەندەرگە... بۇگىن جامباسى جەرگە تيگەن اكەمنەن سالەمدەمە...

تۇكتى تەرى دوربا ىشىندە ەكى-ۇش كەسەك پىسكەن ەت بار ەكەن. ىستالىپ سۇرلەنگەن، مايلى، قىرتىستى، ءوڭدى ەت. جانە ۇشقىشتىڭ بىلعارى قاپتى تاپانشاسى. بارلىق وعىمەن.

—دياۆول! — دەدى ۇشقىش تىستەنىپ. ايرىقشا كۇشتى تاعى بىرنەشە ءسوز ايتتى.

—دەزەرتير! — دەدى گۇجبان قارا.— سوعىستان قاشقان.ءبىراق ءوزىنىڭ ەسى ءتۇزۋ ەمەس سياقتى.

—شپيون!— دەدى جىلتىر بەت قازاق.— مىنا تورسىقتاعى سۋدى ۋلاپ بەرگەن جوق پا ەكەن؟

—ءوزىڭ قۇيىپ الدىڭ عوي،— دەستى قالعان ەكەۋى.— تۋرا قۇدىقتان.

—ءيا، سولاي ەكەن عوي. قۇدىعى بىرەۋ-اق سياقتى، ءوزى دە ءىشىپ وتىر، ۋلاي قويماعان شىعار. وندا ەتىن ۋلاپ اكەلدى...

—الدىمەن ساعان جەگىزىپ تەكسەرەمىز،—دەدى ۇشقىش ورىس جەرگس تۇكىرىپ.— ينجەنەريشكو! قانشا وقىتساق تا، مال كۇيلەرىڭدە قالاسىڭدار! وزىڭە كوك تيىن پايداسى جوق كەندى نەمەنەگە ىزدەيسىڭ؟ جۇرمەيسىڭ بە، مال سوڭىندا باياعىداي...

—ۆاسيليي ۆاسيليەۆيچ! ءسىز اسكاربلايت ەتپەڭىز، پاجالىستا، —دەدى

جىلتىر بەت مىقىر قازاق ورىسشا مانەرلەپ،دامدەپ،بىراقيمەنشەكتەيسويلەپ.— سوۆەت   وكىمەتىنىڭ ءارقاسىندابىز دە   جەتىلدىك.     باياعى قايىرشىتۇرمىستاعى نادان قازاق   جوق ءقازىر... باستاۋشىمىز   ء ۇلى ستالين،اعا حالىق—ۇلى   ورىس   حالقىنىڭ   ارقاسىندا...اكەلىك قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا،

تاعىلىقتان، فەوداليزمنەن اتتاپ ءوتىپ، سوسياليزم ورناتىپ، ادامزاتتىڭ نۇرلى بولاشاعى — كوممۋنيزمگە قاراي...

—يديوت!—دەدى ۆاسيليي ۆاسيليەۆيچ ايقايلاپ. —مىنە،سەنىڭ جەتكەن كوممۋنيزمىڭ!— قاراۋىتا شوگىپ بارا جاتقان تۇلدىرسىز توڭىرەكتى كورسەتتى.— ەششە شپيون ىزدەيسىڭ! مەن تاپتىم. سەنسىڭ ناعىز شپيون! ديكيي دالاڭدا ءبىزدى ادەيى اداستىرعان. اتىپ تاستايمىن، سۋكين سىن! سوندا ەكى بۋرديۋك ەفەندي مۋستافايەۆيچ ەكەۋمىزگس ءبىر ايعا جەتەدى. سۆولوچ تى ەتاكيي! سويلەيسىڭ ەششە!..

تاۋلىق گۇجبان قارا اشۋلى ورىس پەن كىنالى قازاقتى سابىرعا شاقىردى. پودوپىتنىي كروليك-تەرىڭ مەن بولايىن دەپ، ەتتىڭ شەتىنەن تارامداي ءۇزىپ، اۋزىنا سالعان. سودان سوڭ ۇشەۋى ءتۇرعان جەرلە-رىندە قاراما-قارسى وتىرا قالىپ، تۇزدالماعان، قۇرعاق كەپسە دە قاتپاعان، مايلى ەتتەن شوكىمدەي ءۇزىپ، ازعانا جەدى، ءبىر جۇتىمنان سۋ ءىشتى. بىرەۋى اللاعا، بىرەۋى ايساعا سىيىنىپ، ورىندارىنان تۇردى.

—ەرتەڭ بارلىق ەلدەردىڭ ەڭبەكشىلەرىنىڭ ءبىرىنشى ماي مەرەكەسى!—دەدى قۇدايسىز قازاق.

—ۋرا!— دەدى كۇرجيگەن تاۋلىق. —ال، جىلجيىق...

7

—پوسلۋشايتە، ۆاسيل ۆاسيليەۆيچ،— دەدى قازاق. ارتىنىپ، قومدانىپ قاتىپ. —ءبىزدىڭ قازاقتاردى ايتام، ينتەرەسنىي نارود. قالادا عوي، سالتاناتتى جيىن، ميتينگ،دەمونستراسيا. ال مۇندا — كولحوزدا، تويعا دەپ ارنايى مال بوساتادى. ايتپەسە توي دەپ ساناماس ەدى. ءوزىم كۋا بولدىم.سويىپ جەپ، وزدەرىنشە كادىمگىدەي مارە-سارە بولادى...

—ءبىز ەرتەڭ سەنى سويىپ جەيمىز،— دەدى ورىس.

—جەي المايسىڭ، ۆاسكا،— دەدى تاۋلىق. —سۋ جوق.اقىماقسىڭ سەن، ۆاسكا. جانە،— دەدى العا تۇسە بەرە،— وتە ناشار ادامسىڭ... زيانكەس...

—جولداستار!— دەدى قازاق.— ارازداسار جەر بۇل ەمەس.بىرلىگىمىزدى بۇزبايىق. ۇلى سوۆەت حالقى ينتەرناسيونالدىق دوستىعىنىڭ ارقاسىندا عانا جەڭىسكە جەتىپ وتىر!..

—يديوت!— دەدى ۆاسيليي ۆسايليەۆيچ جەرگە تۇكىرىپ.—باران تى پارشيۆىي!..

ۇشەۋى جارقىراپ جاڭا شىققان تۇل قاتىن جۇلدىزىن وڭ يىققا سالىپ، تۇستىككە بەت قويدى.

ارادا ون ءۇش كۇن وتكەندە نەمىس شپيونىن ۇستاۋ ماقساتىندا تاشكەنت تۇبىندەگى اسكەر بولىمىنەن ارنايى شىققان ەكى سامولەت بەتپاقتىڭ قاق ورتاسىنداعى، ەشبىر كارتادا جوق، جاسىرىن پۋنكتكە جيىرما ءتورت كىسىلىك ءپاراشيۋتتى دەسانت ءتۇسىردى. ازعانا اڭىستاڭ سوڭ، سىرتقى ەسىگى ءدال لاقتىرىلگان قوسار گراناتپەن تالقاندالعان جەرتولە ۇرىسسىز ءھام شىعىنسىز الىنعان. ءۇش بولمە ەكەن. اۋىز ۇيدە توڭكەرىلىپ جينالگان قازان-وشاق، اياق-تاباق، ءارتۇرلى تۇرمىستىق بۇيىمدار مەن ەدەنگە توسەلگەن، قابىرعاعا ىلىنگەن جىلقى تەرىلەرىنەن باسقا ەشتەڭە جوق، تورگى ۇيلەردە سەكسەۋىل بۇتالارىنان بۋىپ جاسالعان ەكى توسەككە مۇقيات جينالعان بىرنەشە ەسكى تەكەمەت، الاشا، كەي جەرى تىقىرلانىپ، تۇگى تۇسسە دە ءوڭى تايماعان قالى كىلەم، كەزىندە ءتاۋىر ماتادان قابىلگان، ءقازىر وڭىپ، سەتىنەپ، ابدەن توزعان ەكى-ۇش كورپە عانا بار ەكەن. راسيا نەمەسە باسقاداي بايلانىس اپپاراتۋراسى، قارۋ-جاراق قويماسى تابىلمادى. تاياۋ ماننان جايىلعان مال ءيا شەتىن تىرشىلىك ءىزى بايقالماعان. شاڭ-توپىراق باسپاي، ءالى قوپسىپ جاتقان كۇل، جىلكشىڭ توبارسىعان تەزەگىنە قاراعاندا، نەمىس شپيونى وسىدان ەكى-ۇش كۇن بۇرىن عانا بوي تاسالاعان سياقتى. ۇزاپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. ءقاۋىپتى دۇشپاندى ىزدەۋگە جاڭا كۇشتەر قوسىلدى. بەتپاقتىڭ مەديەن ءشولىن وڭدى-سولدى شارلاعان، باتىستا سارىسۋدى ساعالاپ، جەتىقوڭىردى سۇزگەن، تۇستىكتە مويىنقۇمدى حانتاۋعا دەيىن تۇگەل تەكسەرىپ، تەرىستىك شىعىستا ارقاعا اسىپ، جەلتاۋ مەن ورتاۋعا دەيىن بارىپ قايتقان، مەملەكەتتىك-اسكەري ءمانى زور ۇلكەن وپەراسيا كەزىندە ەكى سامولەت اپاتقا ۇشىرادى، بەس ادام ديزەنتەريادان، جەتى ادام ءشولدسن ءولدى. تەرەڭنەن ويلاپ، مۇقيات جۇرگىزىلگەن وسىنشاما جۇمىسقا قاراماستان، نەمىس شپيونى سۋعا باتقان تاستاي ءىز-تۇزسىز جوعالدى.

ءبىراق ءبىزدىڭ قىراعى چەكيستەر ىزدەستىرۋ شارالارىن توقتاتپاعان. اقىرى، تالماي جۇرگىزىلگەن تاباندى جۇمىس ناتيجەسىندە، بەت پەردەسىن وزگەرتكەن، جاۋلىقتىڭ جاڭا ءبىر تاسىلىنە كەشكەن قاسكوي دۇشپان قۇرىققا ءتۇستى. ارادا بەس-التى اي وتەر وتپەستە، قىس كوزى قىراۋدا، شۋدىڭ جايىلما ەتەگىندەگى جۋانتوبە اۋلىندا، اشىق اۋىز، نەمەسە ول دا جات پيعىلدى باسقارما مەن فەرما مەڭگەرۋشىسىنىڭ سەنىمىنە كىرىپ، كادىمگى سوۆەت كولحوزشىسى كەبىندە جىلقى باعىپ جۇرگەن جەرىندە تۇتقيىلدان ۇستالدى. قاتەرلى جاۋ ارنايى كۇزەتپەن قاجەتتى جەرگە جەتكىزىلىپ، ءتيىستى جاۋاپقا تار-تىلعان.

نەمىس شپيونى، نەمىسشەسى تۇرىپتى عوي، اعىلشىنشا دا، فرانسۋزشا دا جاقسى بىلەدى ەكەن. ال ورىسشا، قازاقشاعا بىردەي. جانە ءبىر عاجابى،

8

قازاقشا ەركىن، ءتىپتى شەشەن سويلەگەنىمەن، جازا المايدى؛ كەرىسىنشە، ورىسشا بىلە تۇرا سويلەگىسى كەلمەيدى، تەك جازادى. جازعاندا،"ءبىر بەت، ەكى بەت ەمەس، تۇتاس ءبىر داپتەر. كىتاپ دەسە بولعانداي. كولحوزدىڭ باققان مالى، ەككەن ەگىنى، جۇمساعان قارجىسى تىركەلەتىن، ءۇستى جىپىرلاگان تاڭبا، ەتەگى ايداق-سويداق سىزىقتى، ارنايى تۇپتەلگەن، مۇقابالى، تاباقتاي سارى كىتاپ. توبەسىن استىنا ءتۇسىرىپ، اياعىن ۇستىنە كەلتىرىپ، تەرىس جاعىنان باستاپ جازىپتى. سونىڭ وزىنەن-اق جاۋدىڭ جات پيعىلى تانىلعان. ەڭ سوراقىسى بۇل – قازىرگىشە ەمەس، ەسكىشە جازۋ ەدى، ياعني، پاتشالىق ءتارتىپ كەزىندەگى "يات" دەي مە، بۇعاناسى شىعىپ، بەلىنەن بۋىلعان "س" مە، سول باياعى زامان كىتاپتارىنداي. بۋرجۋيلاردىڭ كوڭىلگە توق، كوزگە الدامشى، يرەك-يرەك حۇسني-حاتى. شپيون اۋەلدە ەشتەڭەنى مويىنداماعان، ءتىپتى، قازاقشا عانا سويلەدى. ءبىراق ءبىزدىڭ چەكيستەردىڭ قولىنداعى دەرەكتى ايعاق

— سىرتتاي قاراعاندا بەيكۇنا كورىنگسن، مۇقاباسىندا "كنيگا ۋچەتا" دەيتىن جاپسىرما-سى بار قيساپ كىتابى مويىن بۇرعىزبادى. ال سونشا بەينەتتەنىپ، نەگە تۇتاس ءبىر كىتاپتى تولتىرىپ شىقتى دەسەك، ول دا اپ-ايقىن: شپيون ءورىسى تارىلعانىن، قايدا بارسا قۇتىلمايتىنىن اڭداعان، اڭداعان دا، ءوزىن اقتايتىن، اقتايتىن ەمەس، باسقا بىرەۋ ەتىپ كورسەتەتىن دەرەكتەر جيناستىرا باستاعان. مىنە، گاپ قايدا! ءبىراق وسى جازۋ ءوزىنىڭ تۇبىنە جەتتى. شالاقازاقپىن، تاتارمىن، قازاق اراسىنا بۇرىننان سىڭگەن تاعى بىردەڭەمىن دەپ تابانداپ وتىرىپ السا، تەرگەۋ ءىسى تىعىرىققا تىرەلمەگەنىمەن، ءبىرتالاي قوسىمشا قيىندىققا ۇشىرايتىن ەدى. شپيوننىڭ ورىسشا ساۋاتى، قاسكۇنەمدىك ىسكە تىم ارىدەن — ريەۆوليۋسيا كەزەڭىنەن باستاپ ارنايى دايىندالعانى بەلگىلى بولعان سوڭ، نەمىس، فرانسۋز، اعىلشىن تىلدەرىنە دە جەتىكتىگى وڭاي انىقتالعان. ءسويتىپ، ءتۇيىن شەشىلىپ، شىعىرشىق تارقاتىلا كەلە، ءبىزدىڭ قىراعى دا قايراتتى، اقىلدى دا پاراساتتى چەكيستەر قاسكوي دۇشپاننىڭ تاعى ءبىر ورداسىن تالقاندادى. ءيا. ءبىز جاۋدى اشكەرەلەۋگە كولحوزدىڭ باسى اياعىنا قايرىلىپ توڭكەرىلگەن قيساپ كىنەگەسى سەبەپ بولدى دەدىك. سەبەپ بولدى، وزىنەن ءوزى اشىپ بەرگەن جوق. ونى ايتاسىز، وسى دۇكىمەت دۇرىس وقىلماعاندا، ماسەلەنىڭ مۇلدە باسقا باعىتقا كوشىپ كەتۋى دە ىقتيمال ەدى. ياعني، سەپتەسۋ ءۇشىن اسا كۇردەلى جۇمباقتى شەشۋ كەرەك بولدى. وسى شارۋاعا قاتىستى، بىزگە تىلەكتەس، اعايىنداس ازاماتتار،— بۇل تاراپتا قىزمەت اتقاراتىن جۇرت ىشىندە اقىلدى، پاراساتتى جىگىتتەر ءالى دە كوپ،—سولار ارقىلى جارتىلاي رەسمي، جارتىلاي جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ دەگەندەي، الگى اتالمىش "كنيگا ۋچەتامەن" مۇقيات تانىسىپ ششىققان سوڭ، ءبىزدىڭ چەكيستەردىڭ، شىنىندا دا اسا كۇردەلى ماسەلەگە جولىققانىنا كوزىم جەتتى. مۇمكىن، شپيوننىڭ قاعازعا تۇسىرگەنى — ءوز ءومىرى، نەمەسە ويدان قۇرىلعان اقتالۋ حيقاياتى ەمەس، كادىمگى كوركەم تۋىندى شىعار دەگەن پىكىر تۋعان. "ادەبيەتكە اركىمنىڭ بار تالاسى"،— دەپ ەدى، مەن وسىدان ءبىراز بۇرىن، باسپادا ءتاۋىر ورىندا وتىرعاندا الدىما كەلگەن، قىرىق ءۇش جىل بويى جوعارى پارتيالىق باسشىلىق قىزمەتتە بولىپ، دەربەس پەنسياعا شىققان سوڭ ءسوز ونەرىنە بسيىمدىگىن اڭداگان، "جالىنداعان جاستىق شاق"، "كەمەل زامانداعى كەرەمەت ىستەر" دەيتىن، قوس كىتاپتان تۇراتىن ەستەلىك رومان جازىپ اكەلگەن سوۆەتتىك ءبىر قاريا. ءوزىنىڭ باستان كەشكەن نەمەسە كەشپەگەن ءومىرى تۋرالى شپيوننىڭ دا رومان جازعىسى كەلۋى ىقتيمال عوي، شىتىرمان حيكاياسى، كەسەك وقيعا، كەلىستى سۋرەتتەرى بولماسا دا، اۋەستەنە، قىزىعا وقىدىم. جارىققا شىقپاعى ءلازىم دەگەن ويعا بەكىدىم. ءبىراق... وڭدەسە، وزگەرتسە...

تۇرپاتى بۇزىلماق. وقيعاعا قوسپاي، ويىن ۇستەمەلەمەي، سۋرەتتەرىن قويۋلاتپاي، سول جازىلعان قالپىندا ۇسىنعاندى ءجون كوردىك. الايدا، جازبانى تۇتاسىمەن ورىس تىلىندە بەرۋ ىڭعايسىز، بىرەۋدىڭ ەڭبەگىن ناقپا-ناق يەلەنە سالۋ ابەس، جانە ءبىزدىڭ وقىرمانىمىز قازاق قوي. ونىڭ ۇستىنە، جات كوزقاراستاعى ادام، ەپتەپ

9

تىگىسىن جاتقىزباساق، بۇل زامان دەگەن اۋمالى-توكپەلى، قاتەلەسىپ كەتۋىمىز عاجاپ ەمەس. سونىمەن، نەمىس شپيونى جازعان ءومىرباياندىق (نەمەسە ويدان قيىستىرىلعان) حيكايات، ەركىن اۋدارىپ، دولبارلاپ كوشىرگەندە تومەندەگىدەي بولىپ شىقتى.

* * *

اكەم ءولدى. عۇمىر بويى تازا جۇرگەن، ادال تۇرعان، قۇلدىققا دا، قورلىققا دا كونبەگەن، ءتىرى پەندەگە جاقسىلىقتان باسقا جاساماعان سىپاتاي مىرزا ۇجماقتىن تورىنە ساپار شەكتى. ارمانسىز كەتتى. ارمانىم جوق دەدى. كوڭىلىندە جالعىز-اق تۇيتكىل بار — ۇلكەن ۇلىنىڭ ولى-تىرىسىنەن حابار الا الماي بارادى. و دۇنيەدە تابىسارى ءسوزسىز، ءبىراق اكەم سوناۋ 1907 جىلى كاتورعاعا كەتكەن بەيباقتىڭ توڭكەرىس جىلدارىندا يتجەككەننەن امان شىققانىنا سەنەدى. ودان سوڭعى جەردە بۇرىنعىدان دا اسقان قىرعىندار بولدى، ىبىراي مىرزا سونىڭ بارىنەن دە وتكەن سياقتى. وتىز ەكى جىل بويى ايتپاعان ءسوزى. كوكىرەگىندە تۇنعان قايعى-زار ءتاسىلىم ساتىندە قايتا قوزدادى. باسىندا مۇلگي ەلبىرەپ، تۋماسا دا تۋعاننان ارتىق بولعان بەل بالاسى مەن وتىرمىن، ءبىراق سىپاتاي مىرزا قىسىلىپ، سان-دىراقتاعان كەزىندە دە تۇڭعىشى ىبىرايدى عانا اۋىزعا الدى. اتاپ شاقىردى، ايمالاپ قۇشاقتادى. مەنى. ءيا. مەن — ىبىرايمىن دەدىم. قاسىڭدامىن. ەشقايدا كەتكەم جوق. اكەم تىنشىدى. مەنىن بەتىمە جانارى جاساۋراي، تىكە قاراپ تۇرىپ، جىميىپ كۇلدى. ريزامىن دەگەن. اقتادىڭ اتا قارىزىن. اللا جولىڭدى وڭعارسىن. ءجونىڭدى تاپ. جاپاندا قالدىڭ. ەندى قايتەسىڭ... جالعىزىم-م... دەپ بارىپ سىلق ءتۇستى. جالعىزى كىم؟ بۇدان قىرىق جىل بۇرىن سىبىردە سۇيەگى قۋراعان ىبىراي مىرزا ما؟ وندا ەكىنشى بالاسى سىلامبەك قايدا قالادى؟ جوق. مەن ەدىم. جالعىزى مەن ەدىم. مەن — ستامبەك سىپاتاي ۇلى!..

اكەم ءولدى. جانى جانناتتا. مەن جالعىز قالدىم. جالعىزدىققا — كوكىرەگىم شەرگە تولىپ، جاپاندا كۇن كەشۋگە اۋەلدەن-اق جازعان ەكەن. راس، باسىندا بارار جەرىم بولمادى. ودان سوڭ كارى اكە-شەشەمدى تاستاپ كەتە المادىم. كەيىننەن ولار مەنى تاستاي المادى. ەندى مىنە... تۋرا ەلۋ جاسقا تولعاندا ءتورت تارابىم بىردەي اشىلدى. ءبىراق دۇنيە تار ەدى. قازاقتار ايتاتىنداي، بارار جەر، باسار تاۋىم جوق. ەڭ ءدۇرىسى وسى — بەتپاقتىڭ قاق ورتاسىنداعى مەديەن ەكەن. نەگە مەديەن. مەديەن ەمەس. اسپاندا كۇن، جەردە قۇرت-قۇمىرسقا. قىسقا قاراي كوز كورىم توڭىرەك قاپتاي ورگەن اقبوكەننەن كورىنبەي كەتەدى، ال اۋىلدا — ءوزىمىزدىڭ شارباق قورادا، جەركەپە تونىرەگىندە ايعىر ءۇيىر جىلقى بار. تىرشىلىككە قاجەتىم تۇگەل. مەن ادام بەتىن كورمەگەلى — ءوز شاڭىراعىمنان تىسقارى ءتىرى جانمەن ءتىل قاتىسپاعالى قانشاما جىل بولدى. ومىرىمدەگى باقىتتى كۇندەر. جالعىزسىراپ كورگەم جوق. ەندى شىن جالعىز قالعاندا، ۇزاق اۋىرعان، قۋاتتى اعزاسى دەرتكە بوي بەرمەگەن قايران اكەم ازاپپەن كوز جۇمعاندا، كۇنا بولسا دا ايتايىن، ءبىر ءسات بويىم جەڭىلەيىپ، ازاتتىققا جاڭا شىققانداي سەزىمگە بەرىلدىم. ءبىر ءسات قانا. سودان سوڭ اۋىر قايعى ءوزىنىڭ تۇڭعيىعىنا تارتقان. مەن ەكى-اق كۇن ءومىر ءسۇرىپ، كوككە ۇشقان ءسابيىم جانسەرىكتىڭ، قۇداي قوسقان قوساعىم زاعيرانىڭ، ۇستەرىنە سوراڭ شىققان، باسىلعان، جەر بولۋعا تاقاعان ەسكى قابىرلەرىنىڭ قاتارىنان قايران اكەم، ءبىر كەزدەگى قۇرمەتتى اقساقال، مىڭعىرعان باي، قارتايعان شاعىندا ءوز ەل، ءوز جەرىندە قاشقىن كەبىن كيگەن سىپاتاي مارقۇمنىڭ جەر بەسىگىن قازىپ جاتىپ، نىق شەشىمگە كەلدىم. مەنىڭ دە ارمانىم جوق ەكەن. شىن زۇلمات زاماندا نەبارى جەتى-سەگىز-اق اي بۇعاۋدا بولدىم، ەلۋ جىل بويى ەركىن تىرلىك كەشتىم. مەنەن ءتاۋىر تالاي ازاماتتىڭ سۇيەگى سىبىردە قالدى. مەنەن اقىلدى، مەنەن قايراتتى مىڭ سان جىگىت اشتان ءولدى، وققا ۇشتى. بار كەرەگىمدى وسى بەتپاقتان

10

تاۋىپپىن. ەندى ەشقايدا كەتپەيمىن. بەس كۇن بە، بەس اي ما، بەس-ون جىل ما — وسى قۇت مەكەندە تۇرا بەرەم.

اكەم ەرتەگىشى، اڭگىمەشى ەدى. كول-كوسىر، ۇشى-قيىرسىز اڭىزدار. سول ايتقانداي، مەن توقتامعا كەلەر-كەلمەستەن، مارحۇمنىڭ ءازىز توپىراعى ءۇيىلىپ بىتپەستسن، جەل عانا جەتەتىن قيان شولگە كوكتەن شايتاننىڭ ارباسى ءتۇستى. ىشىندە ءۇش ادام. ەكەۋى — ءبىرى ورىس، ءبىرى قازاق — مەنىڭ قانداس تۋىستارىم؛ ءۇشىنشىسى — تاۋلىق الدە گۇرجى، الدە لەزگين؛ مۇمكىن داعىستاندىق. اەروپلاننىڭ تاپا-تال تۇستە اداسىپ، ارنايى ىزدەسە دە تابىلماس ءبىزدىڭ مەكەننىڭ ۇستىنەن شىعۋى — ءتاڭىرىنىڭ ماعان ارناعان تاعى ءبىر تالقىسى ەكەنىن بىردەن اڭدادىم. ەن وڭايى — ۇشەۋىن بىردەي كەكىلىكتەي قىلىپ اتىپ تاستاۋ ەدى. اعىلشىننىڭ. ۆينچەستەرىمەن، انتانتانىڭ ۆينتوۆكاسىمەن ەمەس، ءالى دە جەتى وعى ساقتالعان ريەۆوليۋسيالىق ماۋزەرمەن. مەنىڭ قانداس تۋىستارىم — وزبىر مەن دۇڭگەنە اجالگا وزدەرى سۇرانىپ تۇردى. جازىقسىز جاپا شەككەن، وركەندى عۇمىرىن جويعان بارلىق تۋىستارىمنىڭ قانى ءۇشىن، اسىل اكەمنىڭ نامىسى ءۇشىن قۇربانعا شالىپ جىبەرگسن جاقسى-اق ەدى. ءبىراق مەن كۇنا ارقالاعىم كەلمەدى. ءۇشىنشى — داعىستاندىق جىگىت اقكونىل، مەيىربان ادام ەكەن. ارينە، ايەلى بار، بالالارى بار، مۇمكىن، اتا-اناسى دا بار—ءقۇداي الدىندا ناقاق قان ارقالاۋعا باتپادىم. ءبىراق بۇلاردى جىبەرۋگە دە بولمايتىن ەدى. قايتا اينالىپ كەلەدى، مەنىڭ بەيبىت ءومىرىم بۇزىلادى. امال نە، جىبەردىم. اداسسا وبالدارى وزىنە. ءبىراق تاعى دا ءداتىم شىدامادى، مۇمكىن، ەڭ ۇلكەن قاتەلىگىم دە وسى بولار — جول نۇسقادىم. ايتسە دە ءىستىڭ انىعىن بىلمەك ءۇشىن الىستان قارا شالىپ ءتورت كۇن باقتىم. جاندايشاپ قازاق جەرشىل ءارى يتتەي ءتوزىمدى بولىپ شىقتى. ەل شەتىنە ىلىنەرى انىق بايقالدى. ءالى دە كەش ەمەس ەدى. ءبىراق مەن بوگەت جاسامادىم. مۇمكىن، ۇيام اشىلعانىن سىلتاۋ ەتىپ، جالعىزدىقتان قۇتىلعىم كەلگەن شىعار. بىلمەيمىن... قۇتتى ورداما قايتا ورالعان ساتتە، ارينە، قاتتى وكىندىم. ءبىراق كەش ەدى. ءوزىم سىلتەگەن جوبامەن شولدەن وتكەن ۇشەۋدى قۋىپ جەتە المايتىن ەدىم. اسىعىس قامدانىپ، كەتۋگە ىنعايلاندىم. سوندا عانا ەسىمە تۇسكەن. بار جىلقىنى شولگە تاستاپ، باس ساۋعالاپ بارامىن. ولار قانداي قيىندىقتا بولسا دا مەنى ساتپاس ەدى. مەن ساتتىم. ءتىرى مالدى عانا ەمەس، ءولى ارۋاقتى دا. ءبىراق كەزەڭى ءوتىپ كەتكەن، امال جوق. ابدەن ەسىم شىققانى عوي. مالدىڭ — ءبىزدى اسىراپ-ساقتاعان، سەرىك بولعان، ەس بولعان جىلقىنىڭ نە جازىعى بار! كەسىرتكەدەن باسقا تۇگى جوق بەتپاقتا قاسقىر جەمەس، ءبىراق قۇدىقتان كىم سۋ الىپ بەرمەك — مىنا اڭىزاق اپتاپتا قاتالاپ ولمەي مە. شىڭىراۋدان قاۋعا تارتىپ، جىلقىلاردى تەگىس سۋعاردىم. ءۇش ءقابىردى كەزەك-كەزەك قۇشاقتاپ، شەر تارقاتتىم دا، بار قارۋىمدى ارتىنىپ، جەكە اتقا قوس تورسىق سۋ تەڭدەپ، بار مالدى العا سالىپ، كەشكى سالقىنمەن تۋرا وڭتۇستىك شىعىسقا قاراي اتتاندىم. ەكى قوناعا جەردە، جان باسپاس يەندە، جارلاۋىت قاباق استىنان جىلىپ شىعاتىن مول سۋلى بۇلاق بار ەدى. اۋەلگى توقتاعان، ءبىر قىستاعان جەرىمىز. اتتاردى اۋىستىرىپ ءمىنىپ، كوپ ءجۇرىپ، از ايالداپ، سوقتىرتىپ وتىرىپ كۇن جارىمدا كەلىپ جەتتىم. ارينە، جان جوق. مەن كۇتكەندەي، شاشىلگان سۇيەكتەر دە كورىنبەيدى. ودان بەرى قانشا زامان. توزبايتىن — توپىراق قانا. بۇلاقتىڭ كوزى بىتەلگەنمەن، تىرشىلىك ءنارى ۇزىلمەپتى. ارشىپ، تازارتىپ، مەيلىنشە سۋلادىق. جەرسىنسىن، قارا ىزدەمەسىن دەپ، ەكى كۇن ايالدادىم. سودان سوڭ مالدى قامبار-اتاعا، ءوزىمدى قىزىر اۋليەگە تاپسىرىپ، ارتىما قاراي-قاراي كەتتىم. قۇداي كولدەنەڭ پالە-جالادان قاقسا، سۋاتتان ۇزامايدى، العاشقى قارمەن ورالارمىن، ال ءقازىر، ءوزىم پانا تاپپاي تۇرعاندا مۇنشاما جىلقىنى ەشقايدا سىيعىزا الماس ەدىم.

11

بار ءۇمىت قارىنداسىم ايسالقامدا. سودان سوڭ... جانسالقام… تۇلىمى جەلبىرەگەن قۇلىنشا-عىم ءۇشىن بەزگەن شىعارمىن قاپاستان. تەك... ايتۋدىڭ وزىنە قورقام — بار ما... ءتىرى مە؟.. بۇعاناسى بەكىمەگەن بالا تۇرعاي ۇلكەندەردىڭ ءوزى قايدا قالدى... جانسالقام امان بولسا، ءبارى ورنىنا كەلەر ەدى.

قۇداي وڭعاردى. وڭاي تابىلدى. جالعىز قارىنداسىم سول باياعى جۋانتوبەدە، وتىر ەكەن. كۇيەۋى سوعىستا ولگەن. بالالارى جاس. ءبىر زامانداعى ۋىلجىعان باي قىزى بەينەت باسقان، بەتى جارىلىپ، ماڭدايى اجىمدەنگسن، ءسويداقتىس كارى كولحوزشى بولىپتى دا شىعىپتى. ءتۇنى بويى جىلادى. مەنىڭ بارلىعىما، تىرىلىگىمە. باياعىدا ءۇمىتىن ۇزسە دە، ولگەنىن جاڭا عانا ەستىگەن اكەسىنە. مەزگىلسىز وتكەن جەڭگەسىنە. ءوزىنىڭ تالايسىز تاعدىرىنا. قورقىنىش تا بار. مەن ءۇشىن. قايدا بارام، كىمگە سيام؟.. مەنىڭ الدىمدا كىنالى سەزىنەدى. جالعىز تۋىسى — جالعىز ءسىڭلىسىنىڭ وقي الماي قالعانىنا. ءبىراق بۇل — مەن ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش ەدى. وقىماعانى ەمەس، بوي جەتىپ. ادام قاتارىنا قوسىلۋى. كورگسن جان سۇقتانارداي سۇلۋ بولىپ ءوستى دەيدى ايسالقام، ءبىر جىلاپ، ءبىر جۇبانعان ارالىقتا. جيرەن شاشى ارقاسىن جاپقان، ۇزىن بويلى، اقماڭداي، مويىل كوز. قىرىنداماعان جىگىت جوق. فەرما باستىقتىڭ اياعىنىڭ كەمىسىنەن اسكەردەن قالعان، ستۋدەنت ۇلىنىڭ دا ويى بولعان ءتارىزدى. ءسوز بايلاسىپتى دەسىپ ءجۇرۋشى ەدى، وقىمىسقا بۇيىرمادى. سارىسۋدان وسى اۋىلعا جوق قاراپ كەلگەن بالۋان جىگىت الىپ كەتتى، ءبىر قولى شولاق ەكەن، اسكەردەن بىلتىر قايتقان تۇيەشى. ءقازىر تەلىكولدە وتىر ما، ارقا جايلاپ كەتتى مە، قۇداي ءبىلسىن، ءبىراق ىزدەسە تابىلادى، ءوزى دە حابارلاسسا كەرەك... بۇدان ارتىق قانداي باقىت بولۋى مۇمكىن! قىزىم جەتكەن، تۇرمىسقا شىققان، قارىنداسىم امان، بالالى-شاعالى.

ءبىراق ەرتەڭىنە مەن ءوزىمنىڭ وسى اۋىلعا بوتەندىگىمدى سەزىنە باستادىم. كوزىمنىڭ كوك، شاشىمنىڭ سارعىش، بەتىمنىڭ قۋشىق ەكەنىن جاڭا عانا بىلگەندەيمىن. كورشىلەر كىرىپ شىقتى، اۋىل تۇگەل حابارلانعان سياقتى. قاراپايىم جۇرت ارامدىقتان ادا، ءبىراق وتە اۋەسقوي كەلەدى. مەنى قازاق دەگەنگە كىم سەنەر. ەڭ ۇلكەن كۋالىگىم — جانسالقامنىڭ اكەسى دەگەن ءسوز. "تۋعان اعام. اكەمىز قىزىلجاردان العان ءبىر شەشەمىز نوعاي ەدى، سودان تۋگان"،—دەپ قويىپتى. اقىلىڭنان اينالدىم. مۇنىسى قيسىنعا جۋىق. "قالادا تۇرادى. دەمالىسقا كەلدى"،—دەدى تاعى ءبىر سوزىندە. بۇعان ەشكىم سەنبەسە كەرەك. ارينە، جەر استىنان ءوندى نەمەسە ىرگەدەگى بەتپاقتىڭ قاق ورتاسىنان شىقتى دەپ تە ەشكىم ويلامايدى. ايتەۋىر ءبىر جاقتان كەلدى. قايدان؟ ارينە، تۇرمەدەن. ەندەشە ءوز ادامىمىز. قازاق تۇرمەدەن وتكەن كىسىگە كۇمانمەن ەمەس، جاناشىرلىقپەن، سەنىممەن قارايتىن حالگە جەتىپتى. ەشكىم قازبالامادى. تەك فەرما باستىق قانا، سالەمدەسە كىرگەن بولىپ سىر تارتقان. مەنىڭ بەتپاق جايىنان، سارىسۋ بويى، ءتىپتى، ارىداعى ۇلىتاۋ، كوكشەتاۋ، قىزىلجار تارابىنان دا جاكسى حاباردار ەكەنىمدى اڭداعان سوڭ كوڭىلى ورنىقتى. "ايسالقامنىڭ تۋىسى ەكەنى راس، ءبىراق تۇرمەدەن كەلدى’’دەپ شەشكەن سياقتى. "ەندى وسى اۋىلدا قالاتىن شىعارسىز، بالاڭىز تۇرمىسقا كەتتى، قارىنداسىڭىز جالعىز... قيىن عوي"،—دەگەن. سودان سوڭ اۋىلدا بايى سوعىستا ولگەن جاس كەلىنشەكتەردىڭ كوپتىگىن، ەركەكتىڭ ءقادىرى زورلىعىن ايتىپ، ويقاستاپ وتىرىپ، مەنىڭ بويداقتىعىمدى انىقتاعان. قاۋىپتەنە باستاپ ەدىم — فەرما باستىقتىڭ ءوز ەسەبى بار ەكەن — بۇل اۋىلدا مالشى جەتىسپەيدى، اسىرسسە جىلقى مەن تۇيەنىڭ جايى قيىن بولىپ تۇر... قوي دەگەن، سيىر دەگەن سىزدەي ازاماتقا قول ەمەس... مەن قۋانىپ كەتتىم. ءبىراق سىر بەرمەدىم. قارىنداسىمنىڭ شيتتەي بالا-شاعاسىن جەتكىزۋگە كومەك كەرەگىن ءوزىم دە اڭداپ وتىرمىن، ايتسە دە ويلانايىن دەگەم. وتىز جىلعى اۋىر ەڭبەكتەن شارشاپپىن، از-ماز تىنىعايىن دەگەم. وسىعان توقتادىق.

12