بۇگىندە گرۋزيانىڭ بۇرىنعى پرەزدەنتى ميحايل سااكاشۆيليدى بىلمەيتىن ادام كەمدە-كەم شىعار: ونىڭ ءاربىر قادامى تۋرالى اقپارات الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى ءباسپاسوزى ارقىلى تاراپ جاتادى، ءوزى دە تىنىش وتىرمايدى، باتىل، وعاش تا وقىستاۋ كورىنەتىن قيمىل-ارەكەتتەرىمەن ەلدى اندا-ساندا ءبىر شۋلاتىپ قويادى.

سوندىقتان دا ەلگە سىيماي، باسقا ەلدى دۇرلىكتىرىپ جۇرگەن ونىڭ قازىرگى زامانعى ساياساتتاعى ورنى بولەك. شالعايدا جۇرگەن قايراتكەر فەنومەنىنىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارىن جانە دە ونداي فاكتوردىڭ ءبىزدىڭ ەلدەگى احۋالعا قانشالىقتى اسەرى بولادى – سول تۋرالى ايتىپ كورەيىن.

ساياساتكەر رەتىندە ميحايلدىڭ جولى كەدىر-بۇدىر ءارى بۇرالاڭ.

الدىمەن پرەزيدەنت ەدۋارد شيەۆاردنادزەنى قولداعان ساياسي كۇش قاتارىندا پارلامەنتكە كىردى. كەيىن وعان قارسى شىعىپ، وپپوزيسيا قاتارىنا كوشىپ، 2003 جىلى قولدارىنا راۋشان گۇل ۇستاپ، پارلامەنتتىڭ عيماراتىن باسىپ العان كۇشتەرمەن بىرگە، باسقا ۇيىمدار مەن تۇلعالارمەن كواليسيا قۇرىپ، بيلىككە كەلدى (كەيىن ول ارىپتەستەرىمەن دە سوزگە كەلىپ، ات قۇيرىعىن كەسىستى).

ونىڭ ءوز وتانىنداعى پرەزيدەنتتىگى تۋرالى دا پىكىر ەكىۇداي.

ونى قۇلاي سۇيگەن جانە ءسوزى مەن وزىنە شاڭ جۋىتپاي، ءپىر تۇتاتىن فاناتتارى سول تۇستا اسا ءتيىمدى ەكونوميكالىق رەفورمالار جۇرگىزىلىپ، جەمقورلىققا قارسى اياۋسىز كۇرەس جۇرگىزىلگەنىن ايتىپ، ونى ماقتان ەتەدى. ەكىنشىلەر مۇلدەم باسقا پىكىردە. ولاردىڭ ويىنشا، ءبىر كلان بيلىكتەن كەتىپ، ورنىنا باسقا، ءدال سونداي جەمقور ءارى قارسىلاستارىن جەرمەن-جەكسەن ەتۋگە دايىن كلان كەلدى دە، ەشتەڭە وزگەرگەن جوق.

مەنىڭشە، اقيقات وسى ەكى، بىر-بىرىنە كەرەعار باعانىڭ قاق ورتاسىندا جاتىر.

شىنىمەن دە، سااكاشۆيلي بيلىككە كەلگەلى سوۆەت داۋىرىنەن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار مەن «زاڭداستىرىلعان ۇرىلار» ينستيتۋتىنىڭ ءبىر پلاسدارمىنا اينالعان گرۋزيادا قىلمىس دەڭگەيى مەن جەمقورلىق ءبىرشاما ازايعانى راس. پوليسيا جانە باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قاتىستى راديكالدى رەفورما جۇرگىزىلدى، ول كۇرەستىڭ ناتيجەسى دە بولدى. ەكونوميكادا دا ءبىرشاما وڭ وزگەرىستەر ورىن الدى. ول زاڭدى دا، ويتكەنى بيزنەستىڭ ەڭ باستى جاۋى مەن كەدەرگىسى ناق سول جەمقورلىق ەمەس پە؟!

ءبىراق ميحايلدىڭ پرەزيدەنتتىك ەكى مەرزىمى ىشىندە جىلدار بويىنا قوردالانىپ قالعان پروبلەمالاردىڭ ءبارى ءوز شەشىمىن تاپتى دەۋ ارتىقتاۋ: ول باسقارعان جۇيەنىڭ دە ءوز كەمشىلىكتەرى بولدى.

وسى قاتەلىكتەردى ونىڭ ساياسي قارسىلاستارى تىلگە تيەك ەتىپ، اقىر سوڭىندا پرەزيدەنت سااكاشۆيليدىڭ ءوز ەلىنەن بەزۋىنە تۋرا كەلدى.

مىنە، ەندى باسقا ەلدىڭ ازاماتى ۋكراينا سياقتى تاۋەلسىز ءارى تۇعىرلى مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ باستى تۇلعاسىنا اينالىپ كەتتى. ارينە، سااكاشۆيلدىڭ ءوز ەلىندە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن، گرۋزيا قوعامىن ءبىر قادام بولسا دا، باتىستىق دەموكراتيا ستاندارتتارىنا جاقىنداستىرا تۇسكەن باتىلدىعىن قۇپتايمىن. ءبىراق ونى يدەال سانايتىن ادامدار ءتۇتىپ جەپ قويسا دا، ونىڭ ءوز وتانىندا ەمەس، باسقا ەلدە «سۇلتان بولعىسى» كەلىپ، سول ەلدىڭ ىشكى ىستەرىنە سونشالىقتى بەلسەندى تۇردە، سونىڭ ىشىندە بيلىككە تالاسۋى سياقتى وعاشتاۋ قادامدارىن قابىلداي المايمىن. ماسەلەن، قازاقستانعا كەلىپ، باسقا ءبىر ەلدىڭ سۋپەردەموكراتى وزگەرىس اكەلەمىن دەپ جاتسا، ءبىز، تاۋەلسىز ەل ازاماتتارى، نە ىستەۋىمىز كەرەك؟! ودان دا ءوز ارامىزداعى حالىق پەن قوعامنىڭ ءسوزىن سويلەپ، ناقتى ارەكەت جاساپ جۇرگەن قانداستارىمىزدى قولداپ، ءوز ەلىمىزدى وزگەرتۋدى ءوزىمىز قولىمىزعا المايمىز با؟

سونىمەن بىرگە ءوز ىشىمىزدە دە «قازاققا ءوز سااكاشۆيليى (نەمەسە ناۆالنىيى) كەرەك» دەپ ايتاتىن ازاماتتاردىڭ ۋاجىندە ءجون بار. جىلدار بويىنا قوردالانىپ، ءوز شەشىمىن تاپپاي جاتقان پروبلەمالاردان زارەزاپ بولعان جۇرت سونداي ءبىر كوزسىز باتىردى اڭسايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، قوعام مەن بيلىكتى ءدۇر سىلكىندىرە الاتىن سونداي ءبىر كۇشكە («جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاس، جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپاس»، بۇل گرۋزيالىق جانە رەسەيلىك قوس ساياساتكەردىڭ دە ارتىندا مىقتى قوعامدىق ۇيىمدار تۇر) نەمەسە جەكە تۇلعاعا زامان دا، جۇرتشىلىق تا ءزارۋ. سونداي سۇراۋ بار!

ايتپەسە ءبىزدى شەتەل اسىپ كەتكەن قازاقتار جارىلقاي ما؟

ماسەلەن، 90-جىلداردىڭ سوڭىندا ساياسي ەميگراسياعا كەتكەن ەكس-پرەمەر اكەجان قاجىگەلدين بار. كەزىندە رنپك اتتى مىقتى پارتيا قۇردى، تالاي تاۋەلسىز اقپارات قۇرالىن اشىپ، قازاقستاندا دەموكراتيالىق قۇندىلىقتار ەنۋىنە وراسان زور ۇلەس قوستى. ءقازىردىڭ وزىندە ول شەتەل اسىپ كەتكەن قازاقستاندىق قارجىنى ەلگە قايتارۋ جولىندا تەر توگىپ، ەڭبەكتەنىپ ءجۇر. كەزىندە سوتتالسا دا، ونىڭ ايىپتى ەكەنىنە كوپ ادام سەنە قويعان جوق. وسىنداي تاجىريبەلى ءارى ءبىلىمدى ازامات ەلگە كەلىپ، ەكونوميكا مەن قوعامنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسسا، قۇبا-قۇپ بولار ەدى. ويتكەنى وعان قارسى تاعىلعان قىلمىستىق ايىپتار ءتىپتى نەگىزسىز، بار قۇنى بەستيىن ەكەنىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر.

نەمەسە سوڭعى كەزدە شەتەلدە ءجۇرىپ، ەكىنشى دۆك (قدت) قۇرعان ەكس-بانكير مۇحتار ءابليازوۆتى الايىق. ارينە، قازىردە وعان قارسى ءۋاج ايتساڭ بولدى، بازبىرەۋلەر «اقوردانىڭ سويىلىن سوعىپ جاتىر» دەپ كىنالاي باستايدى. ءبىراق «دوس جىلاتىپ ايتادى» ءارى «الاجاعىم كەتسە دە، ايتاجاعىم كەتپەسىن». ونىڭ ۇستىنە بۇرىنعى ارىپتەستەرىن قارالاپ، كۇيەلەپ، وسى اڭگىمەنى باستاعان مۇحتاردىڭ ءوزى!

شىنىن ايتۋ كەرەك، ول 2001 جىلى باسقا ارىپتەستەرىمەن بىرگە العاشقى دۆك قۇرعاندا ءبىز، ەسكى وپپوزيسيا، ولاردى اشىق قولدادىق. ويتكەنى دەموكراتيالىق كۇشتەر قاتارىنا جاڭا، قاۋقارلى دا قارجىلى توپ، جاس لەپ كەلدى. مۇنىڭ ءوزى تاماشا باستاما بولاتىن. سودان كەيىن ءابليازوۆ باسقالارمەن بىرگە قۋدالاۋعا ۇشىرادى. ونىڭ العاشقى سوتىنا بارىپ، اقش-تان ادۆوكات اكەلىپ، ءبىر ادامداي قورعاشتادىق.

تۇرمەدەن شىققاننان كەيىن ول بتا بانكتى باسقارىپ، بيزنەسكە كەتتى. كەيىن ەلدەن كەتىپ، تاعى دا اشىق وپپوزيسيا الاڭىنا ورالدى.

ول جاعىن دا قولدادىق، ويتكەنى وپپوزيسيا قاتارىندا جۇرگەن كەز كەلگەن ادام قۇرمەتكە لايىق.

ءبىراق فرانسۋز تۇرمەسىنەن شىققان سوڭ ءابليازوۆ ەكى ورەسكەل قاتەلىك جاسادى.

بىرىنشىدەن، ول پاريجدە وتىرىپ، ەل ىشىندە وپپوزيسيالىق ءومىردىڭ سۋىعىنا توڭىپ، ىستىعىنا كۇيىپ كەلە جاتقان، رەجيمنىڭ بار وكتەمدىگى مەن تەپەرىشىنە شىداپ، باسقا ەلگە قاشىپ كەتپەگەن ءبىراز ادامدى تالاعى تارس ايىرىلىپ، قارالاي باستادى. مەنىڭشە، بىرىككىسى كەلەتىن ساياساتكەر ولاي جاسامايدى. ال بىرىكپەي، ءبىز ەشنارسە دە ىستەي المايمىز. قۇددى ءبىر ءوز تاعدىرىن شەشەتىن باتىس سوتتارىنا «قازاقستانداعى جالعىز وپپوزيسيونەر – مەن عانامىن!» دەپ سيگنال بەرىپ جاتقان سياقتى. مەنىڭ ويىم باسقاشا: ەگەر دە ورتاق – دەموكراتيا مەن ادىلەتتىك جولىندا كۇرەس – ماقسات بولسا، وندا ءوز ارىپتەستەرىنە كۇيە جاقپاي، كەرىسىنشە، جاقسىلىعىن اسىرىپ، بىر-بىرىمىزگە جاقىنداي ءتۇسۋىمىز كەرەك. ءابليازوۆتان ونداي وڭ نيەت كورگەن جوقپىن. ءوزىنىڭ وسى كوزقاراسى ارقىلى ول 20 جىلدان استام بيلىككە قارسى شىعىپ، باسىن نارتاۋەكەلگە تىگىپ، حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەپ جۇرگەن بارشا قاۋىمنىڭ ەڭبەگىن جوققا شىعارىپ جاتىر دەپ ويلايمىن. كەيدە ۇيىپ تۇرعان وتاعا جىك سالۋ، وزىنەن باسقا ەشكىمدى مويىنداماۋ كەيبىر كوسەمدەردىڭ «سۇتپەن ەنىپ، سۇيەككە سىڭگەن ادەتى مە» دەپ قالاسىڭ. وندايدىڭ تالايىن كورگەنبىز ەرتەرەكتە.

ەكىنشىدەن، وزىنە قاتىستى وتكەن سوت پروسەسىندە وزىنە تاعىلعان بارلىق ايىپقا ءار بابى بويىنشا جاۋاپ بەرۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىسىما ول جاۋاپ قاتپادى. ارينە، ونىڭ سوتىنىڭ ساياسي استارى بولعانى دا راس، ءبىراق شىنىمەن دە بتا بانكتىڭ ميللياردتاعان قارجىسىن وزىمەن بىرگە شەتەلگە الىپ كەتپەسە، ءوزىن ايىپتاعان پروكۋرورلاردىڭ ءاربىر ءسوزىن جوققا شىعارىپ، ناقتى فاكتىلەر كەلتىرىپ، ءوز ابىرويىن اراشالاپ الۋى قاجەت ەدى. ولاي ەتپەۋىنىڭ ءوزى ءبىراز ويعا جەتەلەيدى.

ول بيلىككە قاتىستى قاتتى سوزدەر ايتىپ ءجۇر. ول دا دۇرىس. ويتكەنى ول بيلىك باسىنداعىلارمەن، وليگارحتارمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاستى، ولاردىڭ قىر-سىرىن ءبىر ادامداي بىلەدى. ءبىراق ونىڭ بارلىق ۇرانى مەن ۇسىنىستارىنىڭ ارتىندا ساياسي پوزيسيادان گورى جەكە باسىنىڭ كەكشىلدىگى تۇرعان سياقتى. نە بولسا دا ەسەسىن قايتارىپ العىسى كەلەتىن سەكىلدى. ال ونداي سۋبەكتيۆيزم جاقسىلىققا اپارمايدى. ماسەلەن، بيلىك قاتارىنداعى كەيبىرەۋلەردى اشكەرەلەيتىن جاريالانىمدارىندا دا بىرەۋلەردى قارالايدى، ال باسقا بىرەۋلەرگە تيىسپەيدى. ول دا قىزىق...

وسى ورايدا، وسى ادامداردىڭ ساياسي ارىپتەستەرى تۋرالى ايتۋعا تۋرا كەلەدى.

ماسەلەن، ءبىزدىڭ اڭگىمەگە ارقاۋ بولىپ وتىرعان سااكاشۆيلي العاشىندا قازىرگى پرەزيدەنت پوروشەنكومەن ساياسي اليانس قۇردى. ءتىپتى ودەسسا وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى بولدى. ونىسى ۇزاققا سوزىلمادى، بۇگىندە ەكەۋى ءبىر-بىرىنىڭ اكەسىن ولتىرگەندەي قاس جاۋ، ىمىراعا كەلمەس دۇشپان، تاق ءۇشىن كۇرەستەگى باقتالاس. مىنە، «ساۋدا مەن ساياساتتا دوستىق جوق» دەگەن ماتەلدىڭ تاماشا يلليۋستراسياسى.

ءابليازوۆ «ەكىنشى دۆك» قۇرعاندا دا، ەل ىشىندە جۇرگەن بۇرىنعى دۆك-لىق ارىپتەستەرى ونى قولداي قويمادى. وعان نە سەبەپ بولعانىن وزدەرى بىلەر.

شەتەل فاكتورىنىڭ تاعى ءبىر قىزىق كورىنىسى بار. قيت ەتسە بولدى، «اقش گوسدەپىنە» كىنا ارتاتىندار دا تابىلىپ جاتادى. ۇمىتپاساڭىزدار، وتكەن جىلعى جەر تولقۋى كەزىندە رەسەيلىك تەلەارنانىڭ بىزدەگى ءبىر فيليالى «جەر ميتينگىلەرىنە ءار ادامعا 100-150 دوللاردان تاراتىلدى» دەگەن اقپارات تاراتتى. قىزىق، وسىلار شىنىمەن دە قازاق دەگەن حالىق ءوز جەرى ءۇشىن تەك اقشاعا بولا الاڭعا شىعادى دەپ ويلاي ما ەكەن؟!

توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى مىناۋ.

ءقازىر جىلعا قورىتىندى جاسار ماقالالار جاريالانىپ جاتىر.

مەنىڭشە، قازاقستانداعى ساياسي جىلدىڭ اتاۋلى ەكى وقيعاسى بار، ونىڭ ەكەۋى دە زاڭعا قاتىستى.

ءبىرى – ەندىگى جەردە قازاقستان ازاماتى ءوزىن-وزى پرەزيدەنتتىككە ۇسىنا المايدى (بۇل باپ كونستيتۋسياعا قايشى كەلەتىنىنە قاراماستان، پارلامەنت ونى قابىلداپ تاستادى). ياعني بۇدان كەيىن مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىندا كەمىندە 5 جىل ەڭبەك وتىلىنە يە سونداي ۇمىتكەردى تەك ساياسي پارتيا مەن رەسپۋبليكالىق مارتەبەسى بار قوعامدىق ۇيىمدار عانا ۇسىنا الادى. ال ۇيىمدار مەن پارتيالاردىڭ قانداي جاعدايدا ەكەنىن ەسكەرسەك، ەرتەڭگى پرەزيدەنت سايلاۋىنا كىم ءتۇسىپ، كىم جەڭەتىنىن ءىشىمىز سەزىپ وتىر عوي. مۇنىڭ ءوزى بولاشاق مۇراگەردىڭ ساياسي، قۇقىقتىق جانە مورالدىق جاعىنان لەگيتيمدى بولۋىنا ءوز كەسىرىن تيگىزەدى.

ەكىنشىسى – ەندىگى جەردە كەز كەلگەن اقپارات قۇرالى كوررۋپسيونەر تۋرالى جەكە اقپارات جاريالاۋ ءۇشىن سول جەمقوردىڭ جازباشا رۇقساتىن الۋى ءتيىس. بۇل دەگەنىڭىز – وسىدان كەيىن ەشبىر اقپارات قۇرالى ەشبىر كوررۋپسيونەر تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتا المايدى دەگەن ءسوز.

بۇل ەكى وزگەرىس – بيلىكتىڭ الدا كۇتىپ تۇرعان ترانزيتتىك كەزەڭگە وزىندىك دايىندىعىنىڭ اپوگەيى، ولاردىڭ بالاما كۇشتەر مەن بالاما اقپارات الدىنداعى ۇرەيى مەن قورقىنىشىنىڭ جارقىن كورىنىسى.

ءبىراق كەز كەلگەن قوعام دامۋىنىڭ ءوز لوگيكاسى مەن زاڭدىلىقتارى بار. ۋاقىت كەلىپ، وسى ەكەۋى (جانە دە باسقا، دەموكراتياعا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن زاڭنامالىق وزگەرىستەر) ءبىر ساتتە وزگەرىپ شىعا كەلەدى.

سوندىقتان دا قازاقستاندا دەموكراتيا ورناتۋ – ول قازاقستان حالقىنىڭ ءوزىنىڭ ءتول ءىسى. اي ورتاق، كۇن ورتاق، جاقسى ورتاق – ماقسات ورتاق. سول سەبەپتى ەل ىشىندە جۇرگەن دەموكراتيالىق كۇشتەر بىرگە بولۋى شارت. سوندا عانا ءبىز ناقتى جەتىستىكتەرگە جەتە الامىز.

كەلە جاتقان جاڭا – 2018 جىل قۇتتى بولسىن!

ءامىرجان قوسانوۆ