بەرەكەت كارىبايەۆ:
قۇرمەتتى، «قامشى» اقپاراتتىق پورتالىنىڭ وقىرماندارى! جاڭا جىل مەرەكەسىنەن كەيىن وقىرمانمەن، كورەرمەنمەن تۇڭعىش رەت جۇزدەسىپ وتىرمىن. قوي جىلى قۇت-بەرەكەلى جىل بولسىن! ارنايى ينتەرنەت-كونفەرەنسياسىنا شاقىرعان ەكەنسىزدەر، راحمەت! سۇراقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا» ارنالىپتى. ول زاڭدى دا. ەستەرىڭىزدە بولسا وسى تاقىرىپقا بايلانىستى مەنىڭ «قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى» اتتى مونوگرافيام جارىق كوردى. بۇل ەڭبەكتىڭ جازىلۋ تاريحى وسىدان 20 جىلدان بۇرىن باستالعان. ەڭبەككە قالاي كەلگەنىم جايلى كىتاپتان وقي جاتارسىزدار. ەندى سۇراقتارعا كەزەك بەرەيىك.
حازىرەت:
«قازاقستان تاريحىنا» قاتىستى كەيبىر ەڭبەكتەردەن قازاق حاندىعى 1456 جىلى قۇرىلعان دەپ وقىعان ەدىك. ال، مىنە 1465 جىلعا توقتادىق. بۇعان نە دەيسىز؟
بەرەكەت كارىبايەۆ:
قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان جىلى تۋرالى تالاس-تارتىس ماسەلەسى، جالپى – بۇكىل قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنداعى كىشكەنتاي عانا ەپيزوتتىق ماسەلە. كەي كەزدە ءبىز وسى ۋاقىتتىڭ مەرەكەلىك جاعىن، ناقتىلىعىن ويلاپ، ماسەلەنى كەڭەيتىپ جىبەردىك. اينالىپ كەلگەندە ونىڭ ءبىر، ەكى، ءتىپتى بەس جىلعا دەيىن ناقتى قولمەن قويعانداي دەرەگى جوق. تەك مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ شامالاپ بەرگەن ۋاقىتى بار. ال، قالعاندارىنىڭ ءبارى سول توڭىرەكتە. ءبىرىنشى بولىپ قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا قالام سىلتەگەن عالىم ءحىح عاسىرداعى ورىستىڭ اتاقتى شىعىستانۋشى عالىمى ۆ.ۆ ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ. وعان دەيىن شوقان ءۋاليحانوۆ كىرىسكەن ەكەن. ول ناقتى زەرتتەگەن جوق. تەك قاشقارعا ساپارىندا دۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگىنىڭ قاشقارلىق نۇسقاسىن اكەلگەن. ونى ءوزىن جىبەرگەن ازيا دەپارتامەنتىنە تاپسىرعان. كەيبىر عالىمدارىمىز بۇل سالادا شوقان ءبىرىنشى تۇرۋى كەرەك دەگەن پىكىر ايتادى، ءبىراق، مەن ءۋاليحانوۆتىڭ حاندىقتىڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى ناقتى ەڭبەگىن ءالى تاپقام جوق. رەسەيدە قاسىموۆ دەگەن قالا بار. قاسىموۆ قالاسىندا وداق كەزىندەگى ەڭ ءىرى التىن ءوندىرۋ ورتالىعى بولعان. بۇل قالاعا تاۋكە حاننىڭ نەمەرە ءىنىسى، شىعاي حاننىڭ نەمەرەسى، وندان سۇلتاننىڭ ۇلى ورازمۇحاممەد حان بولعان. ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ سول قالا مەن قالاداعى حان-حانزادالارعا ارنالعان ەڭبەگىنىڭ ەكىنشى تومىن ورازمۇحاممەدكە ارنايدى. ورازمۇحاممەدتىڭ تەگىن زەرتتەۋ بارىسىندا ۆەليامينوۆ-زەرنوۆ 10-نان اسا عىلىمعا بەلگىسىز، تىڭ شىعىس دەرەكتەرىن تابادى جانە ونى ورىس تىلىنە اۋدارىپ عىلىمي اينالىمعا ەنگىزەدى. بۇل 1864 جىل ەدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ءبىر دەرەك – ورازمۇحاممەدتىڭ جەتى اتاسىنىڭ دەرەگى. ول – ورىس حان، قويىرشىق حان، باراق سۇلتان، جانىبەك حان، جادىك حان، شىعاي حان، وندان سۇلتان. وسى دەرەكتەر اينالىپ كەلگەندە مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگى بولاتىن. 1890 جىلدارى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلىپ شىقتى. ءبىراق، ول ءماتىندى اۋدارۋ بارىسىندا قاتەلىك دەۋگە بولماس، ءسال دالسىزدىك جىبەرگەن. ءتۇپنۇسقا دۋلاتيدا: «ول كەزدە دەشتى-قىپشاقتا ءابىلقايىر حان بولاتىن. ول جوشى ۇلىسىنان تاراعان كوپتەگەن سۇلتاندارعا قىسىم كورسەتتى. وعان شىداماعان كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار باسقا جاققا كوشەدى...» دەپ كەلەدى. ال، اۋدارمادا ءدال وسى «ول كەزدە» دەپ باستالعان جەرگە «ول كەزدە(حيجرا 860 - - ول شامامەن 1456 جىل)» دەپ جازعان. «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگىندە «قازاق حاندارىنىڭ بيلىك ەتە باستاۋى حيجرانىڭ 870 جىلدارىنا تۋرا كەلەدى» دەلىنگەن. كەلەسى جىلىندا رەسەي اۋماعىنداعى حالىقتارعا بايلانىستى اسكەري ەنسيكلوپەديا شىعادى. سوندا ۇمىتپاسام «قازاقتار» دەيتىن ماقالا بار. وتە كەرەمەت. سول ءبىر جارىم بەتتىك ماقالاعا ءتورت اكادەميك ارالاسقان. سول ەنسيكولپەديادا مىناۋ جاقشا جوق، حيجرا جىلى دا جوق. بىلاي دەلىنگەن: «ءابىلقايىردان كەرەي مەن جانىبەك 1456 جىلى ءبولىنىپ كەتتى. قازاقتار جەكە ەل بولا باستادى». ولار ءماتىندى ەمەس، ماتىندەگى مازمۇندى بەرىپ وتىر. قازاق حاندىعى 1456 جىلى قۇرىلدى دەگەن ۋاقىتتىڭ شىعۋى وسىدان. جانە بۇل ۋاقىت كورسەتكىشى ءجۇز جىل بويى بارلىق وقۋلىققا، ەنسيكلوپەديالارعا، شاكارىم دا، تىنىشبايەۆتا وسى جىل دەپ قابىلدادى. ءتىپتى 1943 جىلى جارىق كورگەن «قازاق سسر تاريحىنىڭ» اكادەميالىق باسىلىمىندا ءدال وسى جىلدى كورسەتتى. ءسويتىپ، ابدەن ساناعا ءسىڭىپ كەتتى. مۇنى العاش رەت جوققا شىعارعان سوعىستان كەيىنگى جىلدارى شاحماتوۆ، يبراگيموۆ دەگەن تاريحشىلار بولدى. يبراگيموۆ «تاريح-ي ابۋلحاير-حاني» اتتى ەڭبەكتى پارسى تىلىنەن اۋداردى. XVI عاسىردىڭ 40-شى جىلدارىنا دەيىن اكەلەدى. ونىڭ پىكىرى بويىنشا قازاق حاندىعى قۇرىلماي تۇرىپ، قازاق ۇلىستارى قۇرىلعان. بۇل تەزيستەر 1957 جىلى «قازاق سسر تاريحىنىڭ» ەكى تومدىق اكادەميالىق باسلىمىنا ەندى. ءبىراق، مۇنى قازاق قوعامى، قازاق زيالىلارى قابىلداعان جوق. ءسويتىپ، 1977 جىلى پيششۋلينانىڭ جەتىسۋ تاريحىنا ارنالعان مونوگرافياسى شىقتى. سول ەڭبەگىندە عالىم قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا ءبىر تاراۋىن ارناپ، 1456 جىلدىڭ قاتە ەكەنىن، دۋلاتيدىڭ ەڭبەگىندە قالاي جازىلدى، سولاي قالۋى كەرەك دەگەن پىكىر ايتادى. ول 1465/66 جىل ەدى. نەگە 66؟ سەبەبى، مۇسىلمان كۇنتىزبەسى مەن حريستيان كۇنتىزبەسى بىر-بىرىنە سايكەس كەلمەيدى. كەيىننەن 1979-83 جىلدارى بەس تومدىق ەنسيكلوپەديالارعا وسى جازبا ەندى. وسى ۋاقىتتان باستاپ بارلىق جەردە 1465 اتاۋلى ۋاقىتى قولدانىلا باستادى. وسىدان كەيىن دە ءبىراز پىكىرتالاستار بولدى. مەن مونوگرافيامدا وسى ۋاقىتتارعا بايلانىستى ارنايى ءبىر تاراۋ ارناپ، ءبارىن تالداپ جازدىم.
ەلەۋ:قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تويلاۋ كەيبىر ادامداردىڭ كوڭىلىنەن شىقپايدى. تاريحىمىز تىم ارىدە جاتىر دەيدى. سوندا تۇرىك قاعاناتىن نەمەسە التىن وردانى تويلايمىز با؟ الدە قازاق دەپ اتالاتىن مەملەكەتتىڭ قۇرىلعاندىعىن وسى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ تويلاعانىمىز ءجون بە؟ كاسىبي تاريحشى رەتىندە وسىعان وي قوسساڭىز.
بەرەكەت كارىبايەۆ:
العاشىندا مەندە دە وسىنداي تۇسىنبەستىك ويلار بولدى. كەي گازەتتەر «قازاق مەملەكەتتىلىگىنە 550 جىل» دەپ جازىپ جىبەرىپتى. ەگەر قازاق مەملەكەتىنىڭ تاريحىن كەرەي مەن جانىبەكتەن باستاساق وعان دەيىنگى تاريح قايدا قالادى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. بۇل جەردە اتاۋدى دۇرىس قولدانۋ كەرەك. قازاق مەملەكەتىنە ەمەس، قازاق حاندىعىنا 550 جىل بولۋى كەرەك. جالپى، مەملەكەت دەگەن ۇعىمعا رەسپۋبليكا، مونارحيا، قاعانات، يمپەريا، حاندىق، امىرلىكتىڭ ءبارى جاتادى. قازاقستان جەرىندەگى مەملەكەتتىلىكتىڭ تاريحىنا 3000 جىلدان اسا ۋاقىت بولعان. سوناۋ سكيف تايپالارى، ساقتار، عۇن، ءۇيسىن، قاڭلى وسى ۇلىستاردىڭ بارىندە مەملەكەت بولدى. بۇل ءداۋىردىڭ دەرەكتەرى جۇڭگو جازبالارىندا انىق كەزدەسەدى. سولاردا ەتنيكالىق پروسەس پەن مەمەلەكەتتىك دامۋ قاتار ءجۇرىپ وتىردى، ءبىرىن-بىرى تولىقتىرىپ وتىردى. مەملەكەتتىلىكتىڭ ەڭ شىرقاۋ شەگى - تۇرىك قاعاناتى. قاعانات دەگەن ءسوز يمپەريا. ءقازىر دۇنيە جۇزىندە مويىندالعان اقيقاتتىڭ ءبىرى، ول تۇرىك قاعاناتى ەۋرازيا ايماعىنداعى ەڭ العاشقى مىقتى يمپەريا. ودان كەيىنگى التىن وردا يمپەرياسى، ال التىن وردا ىدىراعاننان كەيىن عانا 7-8 مەملەكەت پايدا بولدى. قىرىم حاندىعى، قازان حاندىعى، استىراحان حاندىعى، ءسىبىر حاندىعى، نوعاي ورداسى جانە اق وردا، ودان كەيىن ءابىلقايىر حاندىعى، سولاردان تۋرا شىعىپ قازاق حاندىعى. نەگە قازاق حاندىعىنا ءبىز ەرەكشە نازار اۋدارىپ جاتىرمىز؟ 1996 جىلى نازاربايەۆتىڭ «تاريح تولقىنىندا» اتتى ەڭبەگى جارىق كوردى. سوندا مىناداي ءبىر جاقسى وي ايتىلادى: «XV عاسىردىڭ ورتاسىندا قۇرىلعان قازاق حاندىعى بۇكىل ورتالىق ازياداعى العاشقى ۇلتتىق سيپاتتاعى مەملەكەت». وسىعان نازار اۋدارىپ كورەيىك. ءدال وسى جىلدارى ماۋرەنناحىر جەرىندە دە مەملەكەتتەر بولدى. ءبىراق، ولار ۇلتتىق سيپات الا المادى. ال، بىزدە قۇرىلعان مەملەكەت قازاق حاندىعى دەپ اتالدى، ەلى قازاق حالقى دەپ اتالدى جانە تەرريتوريامىز سول كەزدىڭ وزىندە قازاقيا دەگەن اتاۋعا يە بولدى. وسى اتاۋلار كۇنى بۇگىنگە دەيىن قولدانىلىپ كەلە جاتىر. قازاق حاندىعىنان باستالعان تەرمين، اتاۋ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى جانە ول ءۇش جارىم عاسىر ءومىر ءسۇرىپ، بۇكىل حالىقتىڭ مەنتاليتەتىن، بولمىسىن، دۇنيەتانىمىن قالىپتاستىرىپ كەتكەن.
تۇردىبەك قۇرمەتحان:
قازاق حاندىعى قۇرىلاردا كەرەي مەن جانىبەك سياقتى سۇلتانداردان باسقا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا سەبەپشى بولعان، ياعني قازاق رۋلارىنىڭ باسىن قوسا بىلگەن قارا حالىقتان شىققان بابالارىمىزدان كىمدەر بار؟
بەرەكەت كارىبايەۆ:
قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى قارساڭىندا جەتىسۋ موعولستان، وزبەكستان اۋماقتارىندا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ەسىمدەرى اتالادى. مىسالى، ءابىلقايىر حان. ول دەشتى-قىپشاقتاعى شايبانيلىق اۋلەتتىڭ وكىلى. ءابىلقايىر حاننىڭ باتىرلارى باقتيار سۇلتان، حامزا سۇلتاندار كوپ ايتىلادى. ال، نوعاي ورداسى جاعىنان وقاس بي، وقاس ءبيدىڭ ۇلدارى مۇسا، جاڭبىرشى، حورەزمي، ابباس بەك. قازاقتار جاعىنان كەرەي مەن جانىبەك ايتىلادى، بۇرىندىق سۇلتان دا كەزدەسىپ قالادى. ال موعولستاننان ەسەنبۇعا حان، ونىڭ بالاسى دوسمۇحامبەت حان، ءجۇنىس حان. ماۋرەنناحىرداعى بيلەۋشىلەردىڭ ىشىنەن ابۋسەيىت مىرزا.
«تاريح-ي ابۋلحاير-حاني» ەڭبەگىندە ءابىلقايىر حاندى حان سايلاعاندا 71 ۇلىستىڭ كوسەمدەرىنىڭ ەسىم، اتاۋلارى كەزدەسەدى. ءبىر عانا نايمان ۇلىسىنىڭ 9 وكىلى ايتىلادى. سول 9-دىڭ 3-ەۋى وكىرەش نايمان. ال، ءقازىر شەجىرەگە قاراپ وتىرساق نايمان ەلىندە ونداي رۋ بار.
پىكىر قالدىرۋشى:
«قازاق» دەگەن اتاۋدىڭ تۋۋى تۋرالى كوپتەگەن مالىمەتتەر بار. وسى كۇنگە دەيىن كوزىمدى جەتكىزە الماي كەلە جاتىرمىن. وسى تۋرالى بىلگىم كەلەدى.
بەرەكەت كارىبايەۆ:
قازاق دەگەن ۇعىم، تەرمين، ەتنونيم، ءسوزدىڭ پايدا بولۋى جايلى عىلىمدا كوپ داۋ-داماي تۋعان. ءقازىر ول باسىلدى. ويتكەنى، شىنايى، دۇرىس، وبەكتيۆتى باعاسى بەرلدى. مەنىڭ ەڭبەگىمنىڭ ءبىر تاراۋى قازاق ەتنونيمىنە ارنالعان. قازاق ءسوزىنىڭ شىعۋىن تۇسىندىرۋدە ادەبيەتشىلەر، جازۋشىلار، جۋرناليستەر، ەتنوگرفتار كوپ زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. ءبىر قىزىعى، وسى ادامداردىڭ ءبارى قازاق ءسوزىنىڭ شىعۋ تەگىن حالىقتان ەمەس، سوزدەن ىزدەيدى. ءسوزدىڭ تۇپ-توركىنىن ىزدەۋدە كۇلكىلى اڭىزدار مەن ميفتەر، بولجام، جورامالدار كەزدەسەدى.
«قازاق» - تۇرىك ءسوزى. دەشتى-قىپشاق اۋماعىندا پايدا بولعان. العاش بۇل ءسوزدىڭ الەۋمەتتىك ءمانى بولعان. ءمانى الەۋمەتتىك بولسا، مازمۇنى قانداي؟ ءوز ۇلىسىنان، ءوز رۋىنان، ءوز تايپاسىنان ءار-تۇرلى سەبەپتەرمەن ءبولىنىپ، ەشكىمگە باعىنباي، ءوز الدىنا دارا، ەركىن جۇرگەن ادامدار توبىن قازاق دەپ اتاعان. بۇل ءۇردىس رەسەيدە دە بولدى. بۇل XIII عاسىرعا دەيىن الەۋمەتتىك مانگە يە بولىپ كەلگەن. ال وسىدان كەيىنگى تاققا، بيلىككە تالاسۋ بارىسىنداعى قاقتىعىستارعا بايلانىستى جەڭىلىپ، ىعىسقان بيلىك وكىلدەرىنىڭ توپتارى ۋاقىتشا ساياسي الەۋمەتتىك ءمان الىپ، «قازاقتاش» دەگەن ۇعىم كەلىپ شىققان. ول اينالىپ كەلگەندە قازاقتىڭ اۋىلداس، جەرلەس، پارتالاس، سىنىپتاس دەگەن سوزدەرى سياقتى بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا ادامنىڭ بەلگىلى ءبىر ادامدارمەن بىرگە بولعانىن بىلدىرەتىن سوزگە اينالعان. ولاردىڭ قازاقتاشتىعى وزدەرى بيلىككە نەمەسە كوزدەگەن ماقساتتارىنا جەتكەنگە دەيىن بولعان. ال، كەرەي مەن جانىبەك بولىنگەن كەزدە ولار از عانا توپپەن، ءوز نوكەرلەرىمەن ەمەس، قول استىنداعى ەلىمەن بولىنەدى. قازاق ءسوزى ءدال وسى تۇستا ساياسي-ەتنيكالىق مانگە يە بولادى. ەتنيكالىق بولعان سوڭ ول جەردە حالىق بولادى. سول كەزدە ولاردى «وزبەك-قازاقتار» دەپ اتاعان. ونىسى وزبەك ۇلىسىنان ءبولىنىپ كەتكەن قازاقتار دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. ءابىلقايىر حان ولگەننەن كەيىن دەشتى-قىپشاققا شايبانيلىق اۋلەتتىڭ ورنىنا وردا-ەجەندىك اۋلەت، ياعني كەرەي مەن جانىبەكتىڭ بيلىگى كەلدى. ناتيجەسىندە قازاق حاندىعىنىڭ ورنىعۋىمەن ونىڭ قۇرامىنا كوپتەگەن حالىقتار كىرىپ، ولار قازاقتار دەپ اتالا باستايدى.
بۇل – ەتنيكالىق ءمان. وسى ەتنيكالىق ءماندى ءبىز الگى كۇنگە دەيىن قولدانىپ كەلە جاتىرمىز.
قازاق 86:
قازاق حاندىعىنىڭ قۇلاۋىنا بىردەن ءبىر سەبەپ ءابىلقايىر حاننىڭ ورىستار مەن وداق قۇرامىن دەپ قازاقتى بوداندىققا كىرگىزۋىنەن بولسا كەرەك، وسى تۋرالى باسىن اشا ايتا كەتسەڭىز، ءابىلقايىر حان ورىسپەن ابىلايدان بيلىكتى قىزعانعاندىقتان وداق قۇرىپ ورىسقا ارقا سۇيەگىسى كەلدىمە، الدە شىنىمەندە قازاقتى ويلاپ وداقتاسۋدى ويلادىما؟
بەرەكەت كارىبايەۆ:
قازاق حاندىعىن مەن ەكى كەزەڭە ءبولىپ قارايمىن. ءبىرىنشىسى، ءبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن ءبىرتۇتاس قازاق حاندىعى ءداۋىرى. بۇل ءداۋىر كەرەيدەن باستالادى، تاۋكەمەن اياقتالادى. تاۋكە حان 1715 جىلى قايتىس بولدى. مەملەكەت قالدى، حالىق قالدى، ءبىراق ساياسي جۇيەدە – باتىستى ءابىلقايىر حان بيلەدى، جەتىسۋدا جولبارىس حان وتىردى، ورتالىق بيلىك ورتا جۇزدە قايىپ حاندا قالدى. حالىق ءبىر، ءتىل ءبىر، ءبىراق اكىمشىلىك بىرلىك ءبولىندى. ورتالىق بيلىك ءالسىز بولعان كەزدە، جەر-جەر ءوز الدىنا كەتەدى. قايىپ حاننان كەيىن بولات حان، بولاتتان كەيىن سامەكە حان، سامەكەدەن كەيىن ابىلمامبەت، ابىلمامبەتتەن كەيىن ابىلاي حان.
ءدال وسى تۇستا شىعىستاعى جوڭعار مەن ەدىل قالماقتارىنىڭ بىرىگۋ ءۇردىسى ءجۇرىپ، كۇشەيىپ، قازاق ەلىنىڭ جويىلىپ كەتۋ ءقاۋپى تۋىندايدى. مۇنداي ءقاۋىپتىڭ كەزىندە ءابىلقايىر ورىسپەن وداقتاسىپ قازاق مەملەكەتىن ساقتاپ قالۋعا تىرىستى. كەيىننەن ءابىلقايىردى ولتىرگەن باراق قازىبەك بيگە بارادى. ءدال قازىبەك ءبيدىڭ بەرگەن جاۋابىن تولە بي دە قايتالايدى. وسى جاۋاپتان-اق ءابىلقايىردىڭ ورىسقا بودان بولۋىنا سول كەزدە باعا بەرىلگەنىن اڭعارۋعا بولادى.
باراق تا، ءابىلقايىر دا ءوز زامانىنىڭ تۇلعالارى. باراق – اڭعال، باتىر. ءابىلقايىر – بالاسىن ورىسقا بەرىپ، ورىسقا بودان بولدىم دەگەنمەن دە، ورىس اكىمشىلىگى وعان سەنگەن جوق. ءتىپتى ورىنبور اكىمشىلىگى ءابىلقايىردى ولتىرۋگە پەتەربوردان ءۇش رەت رۇقسات سۇراعان. بۇل ادام بىزگە قىزمەت ەتىپ جارىتپايدى دەگەن سىڭايدا. ويتكەنى، ءابىلقايىردىڭ ءبىر ۇلى تۇرىكمەندەردى باسقارىپ وتىر، ءبىر ۇلى حيۋادا، بۇكىل قازاققا تانىلعان سۇلتان ابىلايعا دا قۇدا بولعان ءقاۋىپتى ادام بولدى. بىلايشا ايتقاندا، تاۋكە حاننان كەيىنگى بەدەلى ەڭ زور حان ءابىلقايىر بولعان. ەڭ ءقاۋىپتىسى 1745 جىلى جوڭعار قونتايشىسى عالدان سەرەن قايتىس بولدى. ونىڭ ورنىنا كەلگەن لاما دورجىعا ءابىلقايىر قىز بەرىپ قۇدا بولادى. قالداننىڭ تۇسىندا بۇل قۇدالىققا كونبەگەن ەدى. دالا زاڭىندا قۇدالىق بولعاننان كەيىن كىم ءالسىز بولسا، مىقتى جاق سول ەلگە ۇستەمدىك جۇرگىزە باستايدى. ەندى، ءابىلقايىر لاما دورجىعا ءوز ىقپالىن جۇرگىزە باستايتىنى انىق ەدى. بۇل ءىستى ورىنبور اكىمشىلىگى ءبىلدى. سودان كەيىن تۇركىستان جاقتاعى باراققا ماداق قاعازىن بەردى، شەن بەردى، وعان ىڭعاي تانىتتى. ول ورىنبوردىڭ قولشوقپارىنا اينالىپ شىعا كەلدى. ءسويتىپ، ۇساق-تۇيەككە بولا ءابىلقايىردى ءولتىردى. ءابىلقايىردىڭ ۇلدارى ءنۇرالى، ايشۋاقتار باراقتان كەك الماق بولدى. ءدال وسى تۇستا باراق قازىبەك بيگە بارعاندا بي وعان: «ءابىلقايىر ورىسپەن جاقىنداسىپ، ەلىن باقىتتى ءومىر سۇرگىزىپ جاتىر ەدى. سەن سول باقىتتى بۇزدىڭ» دەدى. ال، باراق: «ءابىلقايىر ورىسقا ساتىلدى، مەن ساتقىندى ءولتىردىم. ەندى مەنى حان كوتەرىڭدەر» دەگەن سىڭاي ءبىلدىردى. باسىندا ايتقانىمىزداي تولە بي دە قازىبەكپەن ۇقساس جاۋاپ قايتارعان. جوڭعاردان دا قولداۋ تاپپاعان باراق دالا زاڭى بويىنشا حالىقتىق بيلەر سوتىنا تۇسەدى. ءبيدى ءوزى تاڭدايتىن زاڭ بويىنشا ءابىلقايىرعا قارسى بيلەردى تاڭداعان باراق سوتتا جەڭىپ شىعادى. بۇل داۋعا ريزا بولماعان ءابىلقايىر بالالارىنا تولە ءبيدىڭ: "ءبىر قويدان ەكى تەرى سىپىرماس بولار" دەگەن ءسوزى توسقاۋىل بولادى. ءبىراق، كەيىننەن باراق سۇلتان ءنۇرالى مەن ايشۋاق سۇلتانداردىڭ قولىنان قازا تابادى.
(جالعاسى بار)
