سوڭعى بىر-ەكى جىل ىشىندە ولەڭ ولكەسىنە بالتابەك نۇرعالييەۆ دەگەن «مەگا-جاعىمپاز» اتوي سالا كەلىپ، الدىڭعى بۋىن وداشىلاردىڭ بارىنە شاڭ قاپتىرىپ كەتتى. جالعىز ۇرانى – «پرەزيدەنتتىك مونارحيانى» پاش ەتۋ. سول ءۇشىن ول ءوزىنىڭ Facebook پاراقشاسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆقا، ونىڭ اكەسى ابىشكە، اناسى ءالجانعا، قىزى داريعاعا جەكە-جەكە ولەڭ ارناپ شىقتى. تاقىرىپتارىنا دا، تۇتاس ءبىر وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە ەكپىن بەرگەن ولەڭ جولدارىنا دا قاتارىنان ءۇش لەپ بەلگىسىن قويىپ تۇرىپ سىلتەيدى ەكەن، سابازىڭ! الەۋمەتتىك جەلىگە تىركەلگەلى بەرى، وعان تەك نازاربايەۆتار اۋلەتىنە عانا ارنالعان جيىرما شاقتى، ياعني ءبىر كىتاپشا شىعارلىق ودا جۇكتەگەن. باسقا تۇك جوق. ونىسىن وقىرماندار وڭدىرماي كەلەمەجدەۋدە. ال ءبىز جاعىمپازدىقتىڭ دا شەگى بولاتىندىعىن ەسكەرىپ، وقىرماندار نازارىنا جاس اقىننىڭ «ارتىق قىلامىن دەپ تىرتىق قىلعان» ولەڭ جولدارىن ۇسىنباقپىز.
ەلباسىنىڭ ەل ءۇشىن ەتكەن ەرەن ەڭبەگىن قالامگەرلەرىمىز ادەبيەت پەن جۋرناليستيكانىڭ كەز كەلگەن جانرىنا ارقاۋ ەتىپ، حال-قادىرىنشە ناسيحاتتاي بىلسە، ولارعا ەشكىم قوي دەپ وتىرعان جوق. تەك ارامىزداعى ساياساتكەرلەردى اۋليەگە، پىرگە، پايعامبارعا، ءتىپتى، قۇدايدىڭ وزىنە تەڭەپ، اسىرا سىلتەپ جىبەرەتىن ارقالى اعايىنعا ارا-تۇرا تىزگىن تارتتىرىپ وتىرماسا بولمايدى. تاياۋدا بالتابەك نۇرعالييەۆتىڭ «ءجۇزىنشى ەسىمىندەي جاراتقاننىڭ» دەگەن ولەڭى كوپشىلىك تالقىسىنا تۇسكەندە، ءبىز وسىنى ويلادىق. سول ارناۋىنىڭ سوڭعى ەكى شۋماعىندا جاس اقىن:
«جۇلدىز بوپ الەم ءۇشىن تاعدىر جانعان،
اينالدىم، اق پاتشامنان، العىر جاننان.
اسىلى ادامزاتتىڭ نۇر-اتامىز،
مەككەگە بارعانىندا جاڭبىر جاۋعان.
ارىلتقان جاناردان جاس، قاباقتان مۇڭ،
نىعمەتىن، شاپاعاتىن تاراتقان مىڭ.
نۇرسۇلتان دەگەن ەسىم بىزدەر ءۇشىن
ءجۇزىنشى ەسىمىندەي جاراتقاننىڭ!!!»، –
دەپ بىردەن ءتورت قاتەگە ۇرىندى. بىرىنشىدەن، ول نۇرسۇلتان نازاربايەۆتى بودانىنداعى قازاقتى ۇلت رەتىندە مويىنداماي، «كيرگيز» دەگەن جانە ادام قۇرلى كورمەي، قىناداي قىرعان اق پاتشاعا تەڭەپ وتىر. ەكىنشىدەن، «ادامزاتتىڭ اسىلى» دەگەن ءسوز ءبىر دامۋشى ەلدىڭ پرەزيدەنتىنە ەمەس، سوڭعى پايعامبارىمىز مۇحاممەدكە (س.ع.س) عانا لايىقتاپ ايتىلاتىنىن اقىن بىلمەيتىنگە ۇقسايدى. ال ءبىزدىڭ ەلباسى مەككەدە جۇرگەن كۇنى جاڭبىردىڭ جاۋۋى – جاي كەزدەيسوقتىق قانا. ۇشىنشىدەن، «نۇر-اتامىز» دەپ كوپشە تۇردە ايتۋعا بالا بالتابەكتىڭ ەش حاقىسى جوق. وعان اتا بولعانمەن، نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى – 30-جىلدارى تۋعان كوزى ءتىرى اعايىنعا ءىنى، 40-جىلعىلارعا قۇرداس، زامانداس قوي. تورتىنشىدەن، اللا تاعالانىڭ 99 ەسىمى بار ەكەنى الەمگە ايان. ەگەر ادام ەسىمى جاراتقان ەسىمىنە پارا-پار كورىنە بەرسە، پۋتين، ترامپ وداشىلارى دا ءبىزدىڭ نۇرعالييەۆتىڭ «نۇرلى» جىرلارىنان ۇلگى الاتىنداي-اق ەكەن... بۇل رەتتە، اقىنعا «ون كۇنانىڭ توعىزى – تىلدەن» دەگەندى ەسكەرتە كەتكەن ءجون.
كەلەسى «اق انا» دەگەن ولەڭىنىڭ كىرىسپەسىندە بالتابەك بۇيدەيدى: «بۇل داستانىمدى اللادان كەيىنگى ارداق تۇتارىمىز، قازاق دەگەن قاسيەتتى ەلىنە قايسار ۇلان سىيلاعان، ەلباسىمىزدىڭ تاريحي تۇلعا بولۋىنا ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن ءالجان انانىڭ ءازىز رۋحى ريزا بولسىن دەگەن ىزگى نيەتپەن ارنادىم!». بۇل جەردە ول كىمدى اللادان كەيىن ارداق تۇتامىز دەپ تۇر؟ ەلباسىن با، ءالجان انانى ما؟ قوس كەيىپكەردىڭ قايسىسىن ايتسا دا، ءبىز تاعى دا اۆتوردىڭ كوپ اتىنان جازعانىنا كەلىسە المايمىز. سەبەبى، اللادان كەيىن الدىمەن پايعامبارىمىزدى (س.ع.س)، ونىڭ ساحابالارىن، سوسىن ەلباسى دۇنيەگە كەلگەنگە دەيىنگى كوپتەگەن ۇلى تۇلعا، اسىل ارىستارىمىزدى ارداق تۇتامىز. ودان ءارى اقىنىمىز:
«بار ۇرپاق جان-انادان الار ۇلگى،
سىيلاعان دۇنيەگە ادال ۇلدى.
ويىما ورالعاندا ءالجان اجە،
جاس جۋىپ كەتتى، شىركىن، جانارىمدى!»، –
دەپ تولعايدى. نەگە جىلادى دەسەك، ونىڭ سىرى مىنادا ەكەن:
«ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىك العانىن دا،
ۇلىنىڭ جاڭا استانا سالعانىن دا،
كورگەن جوق اسىل انا ءبىرىن بۇنىڭ،
جۇرەگىم تولماس قالاي زارعا-مۇڭعا؟!».
«شىن جىلاسا، سوقىر كوزدەن دە جاس تامادى». ال ەلباسىنىڭ اناسىن ويلاپ «مۇڭعا باتقان» بالتەكەڭنىڭ جۇرەگى شىنىمەن «زار جىلادى» ما، جوق پا، ول جاعىن بىلمەيمىز. ايتەۋىر،
«اناسى پايعامباردىڭ سەكىلدى ەدى،
ءامينا انامىزداي مەيىرىمدى»، –
دەپ وتىر، ءوز كوزىمەن كورگەندەي. سونداي-اق، وسى ءبىر ۇزاق-سونار تولعاۋىنىڭ ورتا تۇسىندا:
«ەل كوردى، الەم كوردى نۇر-اتامداي
عاسىردىڭ عيبراتتى عالاماتىن!»، –
دەپ سالعان. «الەمنىڭ جەتى كەرەمەتىن» بىلەتىن باسىمىزعا مىنا «عاسىردىڭ عيبراتتى عالاماتىن» سىيدىرۋ دا وڭاي ەمەس-اۋ... دە-ە-ەپ ويلانا باستاعاندا، كوز الدىمىزدا كەلەسى
«ءالجانداي اق انانىڭ تابانىندا،
جاتقانى راس ەكەن عوي جۇماق باعى!»، –
دەگەن ەكى جول جارق ەتە قالدى. «جۇماق – انانىڭ تابانىنىڭ استىندا» ەكەنىن ەستۋىمىز بار، ءبىراق، ءبىر عانا انانىڭ ەمەس... بالتابەك اقىنعا سالساق، سولاي سياقتى.
«ادامزات، ءفالسافا بار فانيىڭدە،
قۇلاق ءتۇر قاسيەتتى ۋالي-ۇنگە.
وسىنداي اسىل انا بولسا دەيمىن،
قازاقتىڭ قابىرعالى ءار ۇيىندە!»، –
دەگەنىنە قاراعاندا، مىناۋىڭ تەگىن اقىن ەمەس. فانيدەگى ءفالسافاعا تولى ءۇنى – «قاسيەتتى ءۋالي-ۇن». ال وعان قۇلاق تۇرسەك، ميلليونداعان قازاق ايەلدەرى اسىل انا بولا الماي ءجۇر ەكەن. بولسا دەپ تىلەيدى بالتابەك.
«سىڭىرگەن ۇرپاعىنا تاربيەسىن،
كورسەتكەن كۇللى جۇرتقا بار كيەسىن.
ەسكە الىپ، داستان جازدىم شىن نيەتپەن،
قازاقتىڭ ءالجان انا – اۋليەسىن».
ال كەرەك بولسا! اۆتور بىزگە وسى ولەڭگە ارقاۋ ەتكەن ءالجان انانىڭ «كيەلى»، «اۋليە» بولعانى تۋرالى تاسقا باسىلعان دەرەكتى كورسەتە الار ما ەكەن؟..
«مۇرا بوپ قالدى بىزگە جىرى ءماندى،
ءازىز رۋح ءالجان انا ءتىرى ماڭگى.
جۇماقتىڭ ەڭ جوعارعى بيىگىندە،
شالقىپ ءبىر جاتقان شىعار نۇرى ماڭگى!».
بۇعان قانداي جىر «مۇرا بوپ قالعانىن» قايدام، ايتەۋىر، وسى شۋماقتىڭ ءۇشىنشى جولىن وقىعاندا، دۇكەنباي دوسجان رومانىنىڭ «ەلباسىنىڭ ەسiمi پەرiشتە داپتەرiنiڭ ەڭ توبەسiندە تۇرۋعا لايىق» دەگەن ءبولىمى ەسكە ءتۇستى. سول داۋلى شىعارمادا: «پەرiشتە ءۇنسiز. وسى كەزدە ەلباسىمىز قالىڭ ۇيقىعا كەتەدi. الدەن ۋاقىتتا پەرiشتە قايتا ورالىپ، پرەزيدەنتكە تiل قاتادى: «پەندەم... مانا، الگiدە، ءوزiڭ ۇيىقتاپ جاتقان كەزiڭدە جازبالارىمدى جاراتقان يەگە كورسەتiپ الايىن دەپ اسىعىس اسپانعا ۇشپايمىن با؟ جاراتقان يەنiڭ الدى بوس ەمەس. ىعىسىپ، ەسەبiن تاۋىپ ءجۇرiپ، الدىنا جەتiپ، داپتەرiمدi اشىپ كورسەتپەيمiن بە؟ جاراتقان يە تiزiمگە كوز سالىپ وتىرىپ، داپتەر جيەگiندەگi سەنiڭ ەسiمiڭە نازار سالعانى... جاراتقان يە تەرەڭ ويلانىپ، وتىرىپ-وتىرىپ بىلاي دەدi: «ەندەشە، وسى پەندەمنiڭ ەسiمiن ەڭ توبەسiنە جاز...» («اق وردا» رومانىنىڭ 114-بەتى) دەپ اللانى قاعازعا شۇقشيىپ وتىراتىن ادام دەڭگەيىنە تۇسىرگەن سوزدەر بار...
سونىمەن، بالتابەك نۇرعالييەۆ الگى ارناۋىن بىلاي تۇيىندەگەن:
«جىر ەتتىم جازىلسىن دەپ جان جاراسى،
ەستىسىن بۇل قازاقتىڭ بار دالاسى.
شىرقاسىن، شابىتتانا شارىقتاسىن،
ءان قىلىپ ادامزاتتىڭ ءار بالاسى!»
بۇل رەتتە، اۆتوردىڭ جان جاراسى ءوزىنىڭ ەمەس، وزگەنىڭ اناسىن جىر ەتسە جازىلا ما؟ ال نەگە سول ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ اناسى تۋرالى قاتەگە تولى ودانى كۇللى ادامزات بالاسى ءان قىلىپ، شابىتتانا شىرقاۋى كەرەك؟
«اتتارىن اتا زاڭعا ەنگىزەيىك!!!» دەپ تۇر كەزەكتى ءبىر تاقىرىبى. كىرىسپەسى مىناۋ: «مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك سياقتى ەلىمىزدىڭ ۇمىتىلمايتىن قۇندىلىقتارى تۋرالى كونستيتۋسياداعى بەلگىلى باپتىڭ ءبىر پۋنكتىنە ەلباسىمىزدىڭ كيەلى اتا-اناسىنىڭ ەسىمدەرىن دە ەنگىزگەن ءجون دەپ سانايمىن. ءابىش اتا مەن ءالجان انانىڭ ءارۋاقتارىن ءبارىمىز ەل بولىپ اسپەتتەۋىمىز كەرەك. وسى پىكىرىمدى پاراساتتى پارلامەنت ويلانسا ەكەن». بۇنىسى ەندى... اقىل-ەسى ءتۇزۋ ادامنىڭ ءسوز ساپتاسىنا تىپتەن سايكەسپەيدى! سوسىن جامبىل جابايەۆقا ەلىكتەپ:
«مەنىڭ ءپىرىم – نازارباي،
اتى تىلگە ازانداي!»، –
دەپ الادى دا:
«جالعاسى اۋليەلەردىڭ ءالجان انا –
ۇرپاعى ۇلى بابا جاتقانبايدىڭ!!!»، –
دەپ ءالجان انانىڭ «اۋليە» ەكەنىن راستاي تۇسكىسى كەلگەندەي كەيىپ تانىتادى. وعان «كيەلى بولعان ەكەن ءابىش بابا» دەگەندى دە قوسىپ قويۋدى ۇمىتپاپتى. ءجا، ونىڭ وسىلايشا پرەزيدەنتتىڭ اتا-اناسىن «اۋليە»، «كيەلى»، «جۇماقتىڭ ەڭ جوعارى بيىگىندە شالقىپ جاتقان شىعار» دەپ اسىرە اسپەتتەۋى مەن «نۇرسۇلتان دەگەن ەسىم جاراتقاننىڭ ءجۇزىنشى ەسىمىندەي» دەگەنى اينالايىن ەكەن، مىنا «قازاقستاندىق قۇدايىم!!!» دەگەن سوراقىلىقتىڭ جانىندا! ول حالتۋرششيكتىڭ حالتۋراسى بويىنشا، ەلباسىمىز
«تاڭداپ بەرگەن تاريحىن، تاڭبالاعان تاعدىرىن،
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز جاراتۋشى يەسى!» ەكەن. الايدا، كەلەسى شۋماقتا كەيىپكەرى ول بيىگىنەن قۇلدىراي قۇلاپ، بىردەن اۋليە دەڭگەيىنە ءتۇسىپ قالادى دا، سونىڭ ءتورتىنشى جولىندا قايتادان قۇدايلىق دارەجەسىنە جەتەدى. قاراڭىز:
«رايىمبەكتەي راقىمدى بولا بىلگەن ىلايىم،
نۇر-اتامدى مەن عاجاپ اۋليە دەپ ۇعايىن.
قابىل العان حالقىنىڭ ارماندارىن، مۇراتىن،
ەرەن تۇلعا ەلباسى – قازاقستاندىق قۇدايىم!».
بۇل جولى اۆتور «كوپقۇدايلىلىق» ۇعىمىنىڭ دا شەت-شەگى بولاتىنىن ەسكەرمەي، ەلباسىن «قازاقستاندىق قۇداي» دەپ ماسقارالادى. بارىپ تۇرعان ساۋاتسىزدىڭ ناق ءوزى ەكەن! ەگەر وقۋ-توقۋى بار بولسا، «بەس كەرەمەت باستاما» دەگەن ارناۋىندا «قازاقستانداي يمپەريا – نۇر-اتامنىڭ ەڭبەگى!» دەر مە ەدى؟! قايداعى يمپەريا، اياداي عانا اياگوزدى سۋ تاسقىنى قۇرساۋىنان قۇتقارا الماي جاتىپ؟!
ەندى كەلەسى «بىرىگىپ بولاشاققا بەتتەۋ كەرەك!!!» دەگەن ولەڭىنە كەلەيىك. وندا:
«نۇر-اتام جاھانداعى قازاقستاننىڭ،
قاسىقتاپ جيناپ بەردى ابىرويىن»، –
دەپ كەلەدى دە، بىزگە «ىنتىماقتى ىدىراتپاي، ءبىرتۇتاس ەل بولۋدى ويلايىق» دەگەندەي اقىل ايتىپ الىپ:
«سوندىقتان ديناستيا ورناۋ كەرەك،
ەل بولىپ ۇسىنىستى قولداۋ كەرەك»... ويتپەۋ كەرەك، ءبۇيتۋ كەرەك سىندى «كەرەكتەردى» ءتىزىپ شىعىپ،
«تەكسىزدەر ەل تۇبىنە جەتپەۋ كەرەك،
«تاق» پەن «ءتاج» جات قولىندا كەتپەۋ كەرەك.
نۇرسۇلتان اتامىزدىڭ اۋلەتىمەن،
بىرىگىپ بولاشاققا بەتتەۋ كەرەك»، – دەپ ەلىرىپ بارىپ، ارەڭ توقتايدى. توقتايدى دەيمىز-اۋ،
«ەلباسى – دارا تۇلعا، ناعىز جالعىز،
ءبىر سوعان باعىنۋعا پارىزدارمىز»، –
دەيدى ودان ءارى. «ناعىز جالعىزى» «پارىزدارمىزىنا» ۇيقاس ءۇشىن الىنعانى بولماسا، سول ءسوزدى ءوزى دە تۇسىنبەگەن شىعار.
«ەشكىم دە «تاعىن» تارتىپ الماسىنشى،
اتامدى اياعىنان شالماسىنشى.
جاراتقان، جالبارىنىپ سۇرايتىنىم،
بيلىگىن ۇرپاقتارى جالعاسىنشى!».
وسى شۋماقتى بالتابەك نۇرعالييەۆ مۇقاعالي ماقاتايەۆتىڭ «اقىلىمدى ات تەپتى مە، ازدىم با؟..» دەگەن ءارى-سارى كۇيىن كەشىپ وتىرىپ جازعان سياقتى. ال
«ۋا، حالقىم، ەلباسى عوي – ۇلى باعىڭ،
شىعارعان كوپ جەڭىستىڭ شىڭىنا مىڭ.
نۇر-اتا قامقورلىعى بولماعاندا،
قازاقستان، شىن ايتامىن، قۇرىعانىڭ!»، –
دەگەندى «ءشوپ شەگىپ» وتىرىپ نەمەسە «سايتان سۋعا» سىلقيا تويىپ الىپ سۇيكەي سالعانداي.
«تۇگەندەپ اتام وتىر ۇپايىڭدى،
كوندىرىپ اقش، رەسەي، قىتايىڭدى.
نۇر-اتام بولماعاندا، قازاق ەلى،
كورەر ەم، كورمەگەن ءبىر قۇقايىڭدى!!!».
ايتتىم عوي، ساۋ اقىلمەن جازدى دەۋ قيىن! جىندانىپ كەتكەندەي تۇگە!
كەلەسى ودانىڭ تاقىرىبى – «اناسى بار قازاقتىڭ – سارا اپايىم!!!». تۋعان كۇنگە ارنالىپتى. العاشقى ۇيقاسى مىنە:
«كەرەمەت پايىمىڭىز – دارا پايىم،
كەرەمەت پايىمىڭىز – دانا پايىم.
تۋعان كۇن قۇتتى بولسىن دەيمىن سىزگە،
اناسى بار قازاقتىڭ – سارا اپايىم!».
ول كىسىگە «اۋليە-امبيەلىكتىڭ» شالىعى تيمەپتى، ايتەۋىر. ءبىراق، دارا شاپقان دارحان جۇرەكتى وداشىمىز: «ءوزىڭىز – ەل اناسى، ۇلت اناسى!»، – دەگەن ءسوزدى قيعان ەكەن. وسىلايشا، قازاق ەلىنىڭ عانا اناسى دەپ ويلاساق، تاعى قاتەلەسەمىز. اۆتور بىزگە:
«الەمدى اناسىنداي الديلەگەن،
مەيىرىم پاديشاسىن ءبىلسىن دەيمىن!»، –
دەيدى. ارينە، ونىمەن شەكتەلمەگەن اقىن، بىردە الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى پاراقشاسىنا «ءۇرىمى ۇزبەسىنشى ۇستەمدىگىن!!!» دەگەن تاعى ءبىر ودانى جارق ەتكىزدى.
«ۇلتىمنان ۇلى تۇلعا تاپتىم، ءتاۋبا،
نۇر تۇنعان نيەتىمەن جارقىراعان!»، –
دەپتى وندا. زار-زامان اقىندارى مەن حالىق كومپوزيتورلارى، ودان بەرگى اباي، ماحامبەت سىندى الەمدىك دەڭگەيدەگى قازاقتاردىڭ ۇلى تۇلعا ەكەنىنە كۇمانى بار-اۋ، ءسىرا؟.. وسى ولەڭىنىڭ
«ءقادىرىن ءبىلسىن ەلىم ازاماتتىڭ،
قۇيىلعان قۇداي نۇرى قالىبىنا!»، –
دەگەن جەرىنە كەلگەندە، قازىرگى قازاق وداشىلارىنىڭ «رۋحاني ۇستازى» سانالاتىن نەسىپبەك ايت ۇلىنىڭ «بايتەرەك» پوەماسىنداعى:
«بايتەرەك – ەلباسىنىڭ ءور تۇلعاسى،
اكەلىپ ءوز قولىمەن ءتاڭىر قويعان!»، –
دەگەن جولدارى ساناڭدا ەرىكسىز جاڭعىرادى ەكەن. نەسىپبەك دەمەكشى، ونىڭ استانا قالاسى اكىمدىگىمەن بىرلەسە ۇيىمداستىرعان «ەكسپو-2017 قازاقستانىم-عاجاپستانىم» اتتى ءمۇشايراسىندا وسى بالتابەك «ەل باقىتى – ەلباسى» اتتى ولەڭىمەن ىنتالاندىرۋ سىيلىعىن يەلەنگەن. سوندا جاس اقىن:
«يماننىڭ ءيسى تۇنعان يگى ازانداي،
توگىلگەن شۇعىلالى سىي عازالداي»، –
دەگەن ۇيقاسقا
«وزەگى ولەڭىمنىڭ وجەت رۋحتى –
بىرلىگىن باققان ەلدىڭ بي نازارباي!»، –
دەگەن ەكى جول جالعاپ، ساۋساعىن سورا وتىرىپ، ءبىر شۋماق قۇراستىرىپتى. تاريحتىڭ جاڭا بەتتەرىنە سول ءمۇشايراداعى قازىلار القاسى مەن بالتابەك بالا ەنگىزبەسە، ايگىلى ايتەكە، تولە، قازبەك بيلەر باستاعان تىزىمدە نازارباي ەسىمدى بي بولماعان سياقتى ەدى... ءوزى تاياۋدا عانا Qamshy.kz پورتالىنا بەرگەن «ءبىزدى نازاربايەۆتار ديناستياسى عانا بيلەۋى كەرەك» دەگەن سۇحباتىندا ەلباسىنىڭ «ادىلەتتىڭ اق جولى» دەگەن كىتابىن وقىپ شىققانىن ايتقان-دى. «ول كىسى بالالىق شاعىندا جوقشىلىق كورگەنىن، قويشىنىڭ وتباسىنان شىققانىن جاسىرماي ايتادى. ايتپەسە، كەيبىر لاۋازىمدى ادامدار وزدەرىنىڭ تەگىنەن اقسۇيەكتىك ىزدەۋگە، وزدەرىن دارىپتەۋگە قۇمار»، – دەگەن ەدى. سوندا دەيمىز-اۋ، «ەلدىڭ بىرلىگىن باققان ءبيدىڭ» ۇلى قالايشا قويشى بولعان؟!
«نۇر-اتام پاراساتپەن بايلام قىلدى،
دالانى ۇلان-بايتاق جايلاۋ قىلدى.
تانىتىپ جاسامپازدىق، قازاق ەلىن
اتاقتى يمپەرياعا اينالدىردى».
بۇل جەردەگى ءبىرىنشى قاتەلىك – كەڭەس وكىمەتى دۇرىلدەتىپ تۇرىپ قۇرىپ بەرگەن كەڭشارلار تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى قۇلدىراپ، كەڭ جايلاۋعا كيىز ءۇي تىگىپ وتىرۋ ءداستۇرى كۇرت ۇزىلگەن. مال باسى بارتەر جاساۋ ارقىلى كەمىپ، بالتابەك ايتقان ۇلان-بايتاق دالا يەسىز قالدى. ەكىنشى قاتەلىك – «يمپەرياعا اينالۋ». بۇل سوراقى ءسوز ساپتاسقا ول وسىمەن ەكىنشى رەت ۇرىنىپ وتىر. اۋىزانا ماي! قانشا دەگەنمەن، ايگىلى كوك تۇرىكتىڭ ۇرپاعىمىز عوي، كەيىن يمپەرياعا اينالىپ قالارمىز. ءبىراق، ءقازىر ەمەس...
«ەگەمەن ەلىمىزدى نۇر-اتامىز،
لايىقتى ءومىر بويى باسقارۋعا».
مىناۋىڭ ءوزىنىڭ «قۇداي» دەگەنىنە ءوزى سەنىپ وتىر. كۇپىرلىك قىلدىم-اۋ دەپ يمەنۋ دەگەنىڭىز بايقالمايدى. وزگە دە شيكى وي، شالا ۇيقاسىن ءتىزىپ قايتەمىز، قىسقاسى، بۇل «جىرى» بىلاي اياقتالعان:
«تۇسكەندەي پايعامبارعا تۇسكەن ءبىلىم،
جايناتقان قۇدىرەتتى كۇشپەن گۇلىن.
ۋا، ءتاڭىر!!!
نازاربايەۆ نۇر-اتامنىڭ،
ءۇرىمى ۇزبەسىنشى ۇستەمدىگىن!».
ەلباسىنىڭ ءوزى «دەموكراتيالىق قوعام قالىپتاستىرعانىمىزدى» تىنباي ايتىپ جۇرگەندە، بالتابەكتىڭ «نازاربايەۆ اۋلەتى ۇستەمدىك قۇرىپ وتىر» دەگەن مىنا ءسوزى بۇعان دەيىنگى جاعىنۋلارىن تۇگەلدەي جۋىپ-شايىپ كەتىپ تۇر ەمەس پە؟! بۇل از دەسەڭىز، اۆتور اللاعا:
«كەمەڭگەر كوسەم ەتىپ كەلەشەكتە،
تاڭداشى تاق ۇستىنە داريعاسىن!»،–
دەپ جالبارىنۋدا. سونداي-اق، ونىسىن:
«پرەزيدەنت بولاشاقتا بولسىن دەيدى،
جۇرەكتەن شىن تىلەرى بار قازاقتىڭ!»، –
دەپ جاپپاي ءبارىمىزدىڭ اتىمىزدان ايتا سالادى. بالتابەك نۇرعالييەۆ اتتى جاس اقىننان باسقامىز ولاي دەگەن جوق ەدىك نەگىزى.
«ورەلى، ونەگەلى داريعا اپكە،
اقىلى بەس مىڭ حاننىڭ ءبىر باسىندا»، –
دەگەنى قالاي كەتتى؟ ناقتى سانىن كىم ءبىلىپ وتىر دەيسىڭ دەپ، بۇنىسىن ءوزى «اقىلى ون مىڭ حاننىڭ ءبىر باسىندا» دەي سالسا دا بولعانداي ەكەن.
«بيلەسە تەك اۋلەتى نۇر-اتامنىڭ،
قازاقستان جويىلمايدى جەر بەتىنەن».
«بيلەسە تەك اۋلەتى نۇر-اتامنىڭ،
بولمايدى قازاقستاندا زاماناقىر».
ءماسساعان! الگى ساۋاتسىز دەگەنىمىز – بەرگى جاعى، مىناۋىڭ تازا ساناسىز ەكەن عوي! ەكى شۋماقتان كەزدەسكەن ەگىز جولدارىن ەسكەرسەك، داريعا نۇرسۇلتانقىزىن پرەزيدەنت ەتپەسە، بۇل قازاقتىڭ جەر بەتىنەن جويىلىپ كەتۋ ءقاۋپى بار ەكەن. ەندى قايتتىك؟!. وسىنداعى كەلەسى شۋماقتار:
«بىلگەنگە ءابىش اكە – دارا داستان،
قۇشاعىن قاھارمانعا عالام اشقان».
«قايتارىپ ءابىش اكە كاليماسىن،
قاراتقان قۇبىلاعا قاري باسىن.
اعايىن، ادەپپەنەن ءاز بابانىڭ،
قولدايىق بىزدەر بىرگە داريعاسىن!».
ەسكە سالا كەتسەك، باستاپقىدا بۇل بالا «ءاز بابا» – ءابىش اكەنىڭ «اۋليە»، «كيەلى» بولعانىن ايتىپ ەدى عوي. ەندى ول كىسىنى «الەم قۇشاعىن اشقان قاھارمان» دەپ وتىر. قۇددى ءبىر، داريعانى ادەپپەن ادىپتەمەسە، مۇقىم حالىقتى ونىڭ اتاسىنىڭ كيەسى ۇراتىن سياقتى.
«ءالاۋلايىم تاۋسىلسا، حالاۋلايىم تاعى بار» دەگەندەي، بالتەكەڭنىڭ «نەمەرەسى اجەنىڭ ءالجاندايىن!!!» دەگەن كەلەسى ولەڭى «پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى – عاسىر عۇلاماسى، الەمگە ايگىلى پاراساتتى ساياساتتىڭ پايعامبارى!» دەپ باستالادى دا،
«بولاشاعى بۇل ەلدىڭ جارقىن ماڭگى،
نۇر-اتاممەن، نۇر-اتا ۇرپاعىمەن!»، –
دەپ جالعاسادى. ودان كەيىنگىسى تۇسىنىكتى،
«جاراسادى سولارعا پرەزيدەنتتىك،
لايىق ەمەس بۇل تاققا بوتەن ەشكىم»، –
دەگەندەي لاققان اڭگىمەلەر. «دانا قىزى قازاقتىڭ – داريعاسى!!!» دەگەن ارناۋى دا سول، جەتىسىپ تۇرعان جوق. ونى «حالىقتىڭ قالاۋى بويىنشا وسى جىر-شاشۋىمدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆ اتانىڭ ۇلى دا ۇلاعاتتى ۇرپاعى نازاربايەۆا داريعا نۇرسۇلتانقىزىنا شىن جۇرەكتەن، ىزگى نيەتپەن ارنادىم!» دەپ باستاپتى. ءبىزدىڭ «قالاۋىمىز» بالتابەككە «جىر-شاشۋ ارناتۋ» بولسا دا، داريعا نۇرسۇلتان قىزىنىڭ «ۇلى دا ۇلاعاتتى» ەكەنىن ودان باسقامىز بىلمەپپىز. جالپى، حالىق اتىنان سويلەۋىن قويماعان بۇل كەزەكتى وداسىندا دا:
«پاتشايىم بولۋعا، شىن، ءسىز – لايىقسىز،
پاتشايىم بولعان ەدى تۇمار حانىم!!!»، –
دەگەندەي ورەسىزدىگىن ايعاقتايتىن شۋماقتار ءورىپ ءجۇر. ايتپەسە، «پاتشايىم بولعان تۇمار حانىمنان قاي جەرىڭىز كەم؟» دەگەن ەمەۋرىندى قازىرگى قازاقتارعا ءبىلدىرۋدىڭ تۇك تە قاجەتى جوق ەدى.
شىن مانىندە، بۇل بالتابەك – الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى اتىن شىعارۋعا تىراشتانىپ جۇرگەن سايات ابەنوۆ دەگەن اسابا سياقتى ناۋقاندىق اقىن. ءومىردى تەك بۇگىنگى كۇنمەن ەسەپتەيدى. ءوزىنىڭ ءدال قازىرگى ساتتەگى داقپىرتىن اسقاقتاتۋ ءۇشىن قاعاز شيمايلايدى. وعان سەبەپ – «دونالد ترامپپەن دوستاسىپ!!!» دەگەن وداسى. ەلباسىنىڭ اقش پرەزيدەنتىمەن كەزدەسۋىنە ارناعان.
«كوكتەن نۇرىڭ قۇيىلسىن، نۇرىڭا الەم سىيىنسىن»، «ۇلىسىڭ، اللانىڭ جەردەگى نۇرىسىڭ» دەپ اسىرا سىلتەپ كەلەدى دە،
«دونالد ترامپتىڭ كۇتكەنى –
دوستىق تۋىن تىككەنى.
سەن بولماساڭ، نۇر-اتا،
قازاقستاننىڭ بىتكەنى!!!»، –
دەپ، ادەتتەگىدەي ءۇش لەپ بەلگىسىمەن ءبىر-اق توقتايدى. ونى وقىعان جۇرت: «بۇگىنگى بيلىك ءۇشىن الگى ابىليازوۆتەن دە ەڭ ءقاۋىپتى دۇشپان – وسى!» سارىنىندا نارازىلىق تانىتىپ، شۋلاستى. ال كوپ پىكىرىنە پىسقىرمايتىن ءپاتشاعار «ءبىز ءبارىمىز پاتشامىزبەن بىرگەمىز!!!» دەگەن ارناۋىندا:
«پرەزيدەنتىم تۇردى ايتقان سوزىندە،
پايعامباردىڭ قۇدىرەتتى انتىنداي!».
«پايعامبارداي بەيبىت كۇندى قۇپ كورىپ،
بار الەمگە بولىپ ءجۇر عوي بىتىمگەر!».
«ادامزاتقا پايعامبار قىپ جىبەردى،
اللا ءوزى جارقىراتىپ ماڭدايىن!»، –
دەپ توقتاۋسىز سارناي بەردى. وكىنىشكە قاراي، بۇنىڭ الدىندا دا پرەزيدەنتتى پايعامبارعا تەڭەۋ ارەكەتى بىلدەي ءبىر ەلگە سىيلى اقىن-جازۋشىلار اراسىندا بولعان. ماسەلەن، شەرحان مۇرتازا: «ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ادامزاتتى توپان سۋدان امان الىپ شىققان نۇح پايعامبارعا ۇقساپ، قازاقستاندى سوناۋ 90-جىلدارى تاۋەلسiزدiك جولىندا باستالعان كۇرەستە امان الىپ شىعىپ، ەل قىلدى»، – دەدى («كوبەيمەسەك، كوسەگەمiز كوگەرمەيدi»؛ «الماتى اقشامى»، 22 قازان، 2009 ج.). ال فاريزا وڭعارسىنوۆا: «مەن نۇرسۇلتاندى ءوزiم ازامات تاريحىنداعى ەڭ ۇلى ادام دەپ باعالايتىن مۇسىلمان جۇرتىنىڭ ارداقتى پەرزەنتi مۇحاممەد پايعامبارعا ۇقساتامىن»، – دەپ انىقتاپ ايتقان («شىققان كۇندەي جارق ەتiپ...»؛ «ەگەمەن قازاقستان»، 6 شiلدە، 2010 ج.). ايتپاقشى، سول فاريزا اپامىز بۇعان 2012 جىلى وتكەن XY حالىقارالىق «شابىت» شىعارماشىل جاستار فەستيۆالىنىڭ «پوەزيا» اتالىمى بويىنشا گران-پري تابىستاپ تۇرىپ: «بالتابەك – جاقسى اقىن. بولاشاقتا ول مىقتى رەجيسسەر بولا ما، الدە، اتاقتى اقىن بولا ما، ول – ءوزىنىڭ شارۋاسى»، – دەگەن ەدى. مىندا ءبىز «رەجيسسەر بولعانى ءجون-اۋ» دەپ توپشىلادىق، «نازاربايەۆ كوشەسى نەمەسە ءبىز رۋحاني جاڭعىردىق!!!» دەگەن كەلەسى ولەڭىنە كوز جۇگىرتە وتىرىپ. ويتكەنى، 28 جاستاعى جىگىتتىڭ ولەڭ كىرىسپەسىندە «الاقاي!!! الماتى قالاسىنداعى داڭعىلعا ەلباسى ەسىمى بەرىلدى!!! تاريحي كۇنگە تولعاۋ-تاعزىم!!!»، – دەپ قۋانعانى – بالالىق ەمەس، شالالىق!
«ۇلى كوشە ۇلى دالا تورىندە،
ۇلى كوشە ۇلى قازاق جەرىندە!!!
جەر جەتكىزىپ قايسار رۋحىن قازاقتىڭ،
جاۋ وكىرىپ جاتقان شىعار كورىندە؟» –
دەيدى. ءسويتىپ، كوشەنى «ۇلى» دەپ ۇلىقتاۋدى ءبىرىنشى رەت ەستىدىك. ەگەر ءبىر كوشەگە ەسىم-سويىن بەردى ەكەن دەپ جاۋ كورىندە وكىرەتىن بولسا، كوشە تۇرماق، قالماقتى قامىسشا جاپىرعان، نەمىستى قىناشا قىرعان باھادۇرلەرىمىزدىڭ اتىنداعى ەلدى مەكەندەر دە تولىپ جاتقان جوق پا؟!
«داڭعىل اتاپ داڭقىمەنەن پاتشانىڭ،
شىنىمەنەن ءبىز رۋحاني جاڭعىردىق!!!».
«ءبىز رۋحاني جاڭعىرۋدى جالعايىق،
قىراندايىن تاۋەلسىز بوپ سامعايىق!!!
ەلباسىنىڭ ەلى سۇيگەن ەسىمىن،
ەلورداعا – استاناعا ارنايىق!!!».
ءقايتسىن-اي، ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنا «اقىن» رەتىندە وزىندىك ءۇن قوسقان ءتۇرى عوي ەندى!
«ماقالا – ماڭگىلىك ەل جاڭالىعى،
ماقالا – ۇلى دالا جاڭا نۇرى.
ماقالا – مەيىرىمنىڭ شۇعىلاسى،
ماقالا – ەلباسىنىڭ دانالىعى!»، –
دەيدى دە، شابىتتى شىراعىم «ۇلاعاتتى پارلامەنتكە ۇسىنىس» دەپ كوسىلەدى تاعى بىردە. سونداعى ايتپاعى مىناۋ:
«باستاڭىزشى ۇسىنىستى تاعى دا،
پارلامەنتتىڭ پالاتاسى – ءماجىلىس!
قازاقستاندىق جۇرتشىلىقتىڭ باعىنا،
بۇل باستاما – اسا قاجەت، ءلازىم ءىس!
ءسىزدى پانا، ءسىزدى قورعان سانايمىز،
ۋا، قازاقستان پارلامەنتى سەناتى!
«ەلورداعا بەرىلسە!» دەپ قالايمىز،
نازاربايەۆ نۇرسۇلتانداي ەر اتى!».
«بۇل باستاما بار حالىقتىڭ تىلەگى،
پاراساتتى پارلامەنتى ەلىمنىڭ!».
ايتۋىنشا، «نۇرسۇلتانسالعان – كەرەمەت كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيدە ايتىلاتىن اسىل ءسوز! ۇلى ءسوز!.. بۇل ءسوزدى ەستىگەن وزگە ەلدەر ءبىزدىڭ ەلباسىمىزعا دەگەن يگى قۇرمەتىمىزدەن يمەنەتىن بولادى... سەبەبى، استانادا وتكىزىلگەن قانداي دا بولماسىن بەرەكەلى باستامالاردىڭ، شۇعىلالى شارالاردىڭ بارلىعىنىڭ ءبىر جەبەۋشىسى، ءبىر قامقورشىسى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆ ەكەنىن ءدۇيىم دۇنيەجۇزى جاقسى بىلەدى... الەم ءۇشىن ەلباسىمىزدىڭ ەسىمى – بارىنەن بيىك برەند!..» ەكەن. قوس پالاتا وسى تىلەگىن قۇپ السا، بالتەكەڭنىڭ ساناسى «رۋحاني جاڭعىرىپ»، وزىنە ەپتەپ جان كىرىپ قالاتىن كورىنەدى... ءجا، ەندى كەلەسى «قۇداي نۇرىن قازاقستانعا قۇيىپتى» دەگەن تاقپاققا كەلسەك، ول – مارالتاي اعاسىنىڭ ەلباسىنىڭ الدىندا وقىعان تاقپاعىنا ۇقساس. ايىرماشىلىعى جوق.
«ماڭگىلىك ەل – قاراشىعى كوزىڭنىڭ،
ماڭگىلىك ەل – جەمىسىندەي ءتوزىمنىڭ...
ماڭگىلىك ەل – جارقىن جولداۋ، جان جىرى،
ماڭگىلىك ەل – دانالىقتىڭ داڭعىلى.
بار قازاقتى بەرەكەگە باستايتىن،
ماڭگىلىك ەل – ۇلتىمىزدىڭ تاعدىرى!».
(بالتابەك نۇرعالييەۆ)
«...ماڭگىلىك ەل – بەيبىت ءومىر اۋەنى.
ماڭگىلىك ەل – ەل انامداي ادەمى.
ماڭگىلىك ەل – تاۋەلسىزدىك تىرەگى.
ماڭگىلىك ەل – ۇلت پەن ۇلىس تىلەگى.
ماڭگىلىك ەل – نۇراعامنىڭ ءدىلى ەدى.
نۇراعامدى بۇكىل الەم بىلەدى!
قازاق دەگەن كوك تۇرىكتىڭ ۇلى ەلى.
نۇراعامنىڭ نۇر جولىمەن جۇرەدى!!!».
(مارالتاي رايىمبەك ۇلى)
وسى ورايدا، تاعى دا بالتابەك نۇرعالييەۆتىڭ بىزگە بەرگەن سۇحباتى ەسكە تۇسەدى. سوندا ول: «جاقىندا مارالتاي اعامەن جازۋشىلار وداعىنىڭ الدىنداعى ساياباقتا ۇشىراسىپ قالدىم. ول كىسى مەنى قاناتتاندىرىپ، «جازۋىڭ جاقسى» دەپ ءبىراز ماقتادى»، – دەگەن ەدى. ماقتاماعاندا شە...
سونىمەن، نازاربايەۆتار اۋلەتىن ابدەن ماسقارالاعان اقىن كەيىپكەرلەرىنىڭ جيىنتىق وبرازى مىناداي: نازارباي – بي، ءابىش اكە مەن ءالجان انا – كيەلى اۋليە، ءاز بابا، نۇرسۇلتان – پايعامبار، «قازاقستاندىق قۇداي»، داريعا – پاتشايىم. ءتىپتى، جازۋشى نەمات كەلىمبەتوۆكە دە «پايعامبار» اتتى پوەما ارناعان. سوعان قاراعاندا، ول بالا ءۇشىن تەڭگەڭ بولسا، پەندە ەمەسسىڭ، كيە-قاسيەتتەن كەندە ەمەسسىڭ. ەندى اتالعان كىسىلەردىڭ قاتارىن كورىپكەل، حانزادا، ت.ب. بىرەۋلەر تولىقتىرماي تۇرعاندا، شيكىلىك شەكاراسىنان شىعا الماي جۇرگەن بالتابەك نۇرعالييەۆ دەرەۋ ولەڭ جازۋدى دوعارۋى كەرەك! سول ءۇشىن وڭباي قالعان ودالارىنا تولىققاندى توقتالۋىمىزعا تۋرا كەلدى. بيىل ونىڭ وسى ارەكەتىنە بەلگىلى اقىن مەيىرحان اقدەۋلەت تە قىنجىلىس ءبىلدىردى. «بىزدە اقتوبەدە بالتابەك دەگەن جاقسى، تالانتتى جىگىت بولدى. مونارحيانى قولدادى ما، داريعا اپام دەپ ولەڭ جازدى ما، سوعان نامىستانىپ ءجۇرمىن»، – دەيدى ول كىسى.
ەلگە جەككورىنىشتى سيىقتىڭ ەلباسىنا سۇيكىمى بولا قويماس...
ەركەعالي بولات ۇلى
