سوڭعى كەزدەسۋ. بەلگەردىڭ باتاسى

وتكەن جىلدىڭ 8 جەلتوقسانى كۇنى گەر-اعانى 80-جاسقا تولعان كۇنىمەن قۇتتىقتاپ شىعۋ ءۇشىن، الماتىعا جولىم ءتۇستى. «دات»-تىڭ باس وقىرمانى ەرمۇرات اعادان تەلەفون ءنومىرىن العام، ەكىنشى ۆوكزالدان ۇيىنە قوڭىراۋ شالدىم.

– اسسالاۋماعالايكۋم، گەر-اعا، تۋعان كۇنىڭىز قۇتتى بولسىن!

– راحمەت! بۇل قاي بالا؟ – دەدى گەرەكەم قارلىعىڭقى داۋىسپەن.

– مەن عوي، اعا… استانادان ارنايى كەلگەن جۇمامۇرات ءشامشى دەگەن باۋىرىڭىزبىن… وسىدان ءتورت جىل بۇرىن سىزدەن سۇحبات الىپ ەدىم، كەشكە دەيىن ۋاقىتىڭىز بولسا، تاعى ءبىر كىرىپ شىقسام بولا ما؟ – دەدىم ءسوزىمنىڭ سوڭىندا باتىلدانىپ.

اعاتايىم ويلانباستان:

– ە-ە، استانانىڭ ارنايى قوناعى بولساڭ، جارايدى، كەلە قال! – دەدى قاداي سويلەپ.

– راحمەت، اعا! ءقازىر جەتەم…

– باۋىرىم، كىم ەدىڭ… الگى؟

– جۇمامۇراتپىن، اعا…

– ءاي، جۇماش، تۋرا ءقازىر كەلمەسەڭ، كەيىن ۋاقىتىم بولمايدى… ءقازىر كەلەم دەپ، ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا كەلەتىن قازاقتار سياقتى بولما!

– جوعا، اعا، ءقازىر جەتەم، قۇستاي ۇشىپ… مىنە، شىقتىم! – دەپ، تۇتقانى تاستاي سالا سىرتقا اتىلدىم. الماتىنىڭ كوپ تاكسيىنىڭ ءبىرىن ۇستاپ، 15 مينۋتتا گەرولد اعانىڭ ۇيىنە كەلدىم. ەسىكتى ءوزى اشتى. ۇيدە جالعىز ەكەن. كابينەتىنە كىرىپ، جايعاسىپ وتىرعان سوڭ، بلوكنوتىن اشىپ:

– 140-شى-ى-ى – جۇمامۇرات... – دەپ جازا باستادى.

مەن تەگىمدى ۇمىتىپ قالعان شىعار دەپ:

– ءشامشى... ءشامشىمىن، اعا... – دەدىم اسىعىس-ۇسىگىس.

– ءپالى، اتاقتى ءشامشىنى كىم ۇمىتادى؟! – دەپ، گەر-اعام ماعان كۇلە قارادى. ونداعى ءشامشىسى – مەن ەمەس، قالداياقوۆ ەكەنىن سەزىپ تۇرمىن.

– اعا، «140-شى» دەگەنىڭىز نە؟

گەرەكەم تاعى دا جىميىپ الدى دا:

– سەن مەنى قۇتتىقتاعان 140-شى ادامسىڭ... سەن دە، مەن دە بىلە جۇرەيىك دەگەنىم عوي... – گەرەكەم ءسويتتى دە، بلوكنوتىن ديۆاننىڭ جاقتاۋىنا سىرىپ قويدى. مەن بولسام گەر-اعانى قۇتتىقتاعان حالىقتىڭ الدىڭعى ەكى جۇزدىگىنە ەنگەنىمە قۋانىپ قالدىم. ماقتان بولماعاندا شە: 10 ميلليوننان استام قازاقتىڭ ىشىندە 140-شى بولسام؟!

سودان سوڭ گەر-اعام ىرگەلەس سورەنىڭ جوعارى جاعىندا قاز-قاتار ءتىزىلىپ تۇرعان كىتاپتىڭ ەكەۋىن الدى. سوڭعى شىققان كىتابى ەكەن. گەر-اعا كىتاپتىڭ العاشقى بەتىنىڭ استارىنا «جۇمامۇراتقا. مەنىڭ شىعارماشىلىق ەسەبىم – قابىل ال. 08.12.2014 جىل» دەپ جازىپ، قولىما بەردى. راحمەتىمدى ايتتىم.

– راحمەتتى قويا تۇر! وسى سەن ءابىش كەكىلبايەۆ دەگەن اعاڭدى تانيسىڭ با؟ – دەدى بەتىمە بارلاي قاراپ.

– تانىعاندا قانداي!.. – دەدىم مەن جۇلىپ العانداي.

– ەندەشە ول بالانى تانىساڭ، سەن ارقىلى ءبىر كىتابىمدى بەرەيىن، استاناعا بارعاندا، قولىنا تابىس ەتە الاسىڭ با؟ – دەدى.

– ءيا، ارينە! – دەپ، باسىمدى يزەدىم.

گەر-اعا تاعى سول سورەدەن «ۆبليزي ي ريادوم» دەگەن كىتابىن الدى دا، ونىڭ استار بەتىنە: «ءابىش، سەن دە ۇندەمەي ءجۇرىپ، مىسىقتابانداپ، 75-كە كەلىپسىڭ، 80-گە كەلگەن بەلگەردەن جالىندى سالەم!» دەپ جازىپ بەردى.

سودان سوڭ گەرولد-اعا ەكەۋىمىزدىڭ ارامىزداعى اڭگىمە باستالدى. قىزىعى – مەن جازۋشى اعادان سۇحبات الام دەپ كەلىپ ەدىم، كەرىسىنشە، ول كىسى مەنەن سۇحبات العان جۋرناليست سياقتى بولدى.

– ال، جۇمامۇرات، – دەدى گەر-اعام ديۆانعا جانتايا سويلەپ، – سەن ءوزىڭ جوعارى وقۋ ورنىن قاي جەردە ءبىتىردىڭ؟

– تاشكەنتتە...

– و-و، تاشكەنت مەن ءۇشىن بوتەن قالا ەمەس، مەنىڭ اكە-شەشەم ءومىرىنىڭ 31 جىلىن سول قالادا وتكىزدى. اكەم كارل فريدريحوۆيچ بەلگەر 2002 جىلدىڭ 1 قاراشاسىندا ينسۋلتتان 94 جاسىندا دۇنيە سالدى. دومراباد دەگەن جەرگە انامنىڭ قاسىنا جەرلەدىك، اپكەم روزا دا سول جەردە جاتىر... ال قازاقستانعا قاشان كوشىپ كەلدىڭ؟

– استاناعا 2005 جىلى قونىس اۋداردىم... – دەدىم، ءبىر كۇرسىنىپ الىپ.

– ە، نەگە كۇرسىنەسىڭ؟! وكىنىپ وتىرسىڭ با؟ – دەدى گەر-اعا مەنىڭ كۇرسىنىسىمنەن استار ىزدەپ.

– جوق، اعا، كەشىگىپ كەلگەنىمە جانە سوڭعى كەلىپ جاتقاندارعا جانىم اشىعاننان كۇرسىنەم عوي... ورالمان دەگەن ەلگە جاعداي جاسالماي كەتكەنى جانعا باتادى...

– ە-ە، «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەگەن قازاقتىڭ سوزىنە دەس بەرىپ ءجۇرمىز عوي، شىداي تۇرايىق، – دەدى گەر-اعا ماعان باسۋ ايتقانداي بولىپ. وسىدان كەيىن قايران اعام ماعان ءبىرقىدىرۋ مونولوگ-اڭگىمە ايتتى. مەن گەر-اعانىڭ سول ايتقانىن ديكتوفوننان اينا-قاتەسىز بىلاي كوشىرىپ الدىم.

«كەش بولسا دا، كەلگەنىڭ دۇرىس بولعان ەكەن، جۇمامۇرات. قازاقستانعا تەز ارادا شەتەلدەگى قازاقتاردى جيناۋ كەرەك، ول كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. ويتكەنى ولار – قازاق ۇلتىنىڭ كۇش-قۋاتى. ولاي ەتپەگەن جاعدايدا ۇلتتىق رۋح قۇلدىراعان ۇستىنە قۇلدىراپ، رۋح قۇردىمعا كەتەدى، جەلگە ۇشادى، شاڭ-توزاڭعا اينالادى، قازاقتاردىڭ بولاشاعى تىعىرىققا تىرەلەدى. ۋاقىت وزعان سايىن، كوش كەشىگىپ بارادى. قارجى جاعى ءبىزدىڭ ەلدە جەتكىلىكتى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى ءبىرىنشى كەزەككە قويۋ شارت. ايتپەسە وسى بىزدە سوعان جەتەتىن كۇش-جىگەردەن گورى، شىنايى جاناشىرلىق، بولاشاقتى بولجاۋ، وڭ قاباق كەمشىن بە دەپ قورقامىن. بۇل نارسەگە رياسىز ىقىلاستى ۇكىمەتتەن دە، قازاقتاردىڭ وزدەرىنەن دە بايقامايمىن.

وسىعان قاتتى تاڭ قالامىن. ونىڭ ۇستىنە سانا-سەزىمى ءالى اۋىل-ايماق شەڭبەرىنەن شىعا الماي جۇرگەن قازاقتاردىڭ شەتەلدەردەن كوشىپ كەلگەن ءوز قانداستارىن «وزبەك»، «جۇڭگو»، «موڭعول»، «قالپاق»، ت. ب. دەپ كەمسىتەتىنى نەسى؟! ەگەر الداعى تاياۋ جىلدار ىشىندە الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى بۇكىل قازاق تاريحي وتانىنا ورالماسا، ولاردىڭ ورنىن بىرتە-بىرتە وتىرىك جىميىپ، تىم-تىرىس قانا بۇقپانتايلاپ جۇرەتىن قىتايلار باسادى. باياعى تاز كەپەشىن قايتا كيەتىن قازاقتار قالايشا شەتكە ىعىسقانىن وزدەرى دە بىلمەي قالادى. قورلىقتىڭ ۇلكەنى سوندا بولادى. كەزىندە وسپان باتىردىڭ: «ورىسقا بودان بولۋ – اعاش نوقتا، سىندىرىپ وتسە بولادى، قىتايعا بودان بولۋ – تەمىر نوقتا: ونى ومىردە ءۇزىپ وتە المايسىڭ»، – دەگەنى ەسكە تۇسەدى. ەجەلدەن ىرگەلى، قابىرعالى قالىڭ قازاق تاريح توزاڭىنا اينالىپ، جوعالماۋى لازىم! بيلىك باسىنداعىلاردان باستاپ، ءاربىر پارتيا، كوكىرەگىندە ساڭىلاۋى بار ءاربىر سانالى قازاق كۇنى-تۇنى سونى ويلاپ، جاتسا-تۇرسا سول جايىندا تولعانۋى ءتيىس. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن، دابىل قاققان ۇستىنە قاعىپ، جار سالۋدان جالىقپاۋ قاجەت. ونسىز بارىڭنان اجىراپ، شەرمەندەگە اينالاسىڭ. مۇنداي جاعدايدا جۇردىم-باردىممەن ەشتەڭە بىتپەسىن تۇسىنەمىن. ول ءۇشىن ەكونوميكالىق ەسەپ-قيساپ، ساياسي ەرىك-جىگەر، ديپلوماتيالىق تەگەۋرىن، ستراتەگيالىق ۇمتىلىس، زاڭدىق نەگىز-تۇتقا، تاعىسىن تاعىلاردىڭ ءبارى قاجەت. سونداي-اق مەن نەگىزگى ماسەلەنى كورەر كوزگە ساباقتاپ، جايباراقاتتىق جاساۋدىڭ قازاق ۇلتى ءۇشىن ءوزىن-وزى ولىمگە قيۋمەن بىردەي ەكەنىن دە قاپىسىز ۇعامىن. حوش، مەن سوندا نەگە شەتەلدىك قازاقتاردى تاريحي وتانى – قازاقستانعا تەزىرەك قايتارۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. مەنى مۇنداي يدەياعا جەتەلەگەن وزگە حالىقتاردىڭ تاريحى ەكەنىن جاسىرا المايمىن.

گيتلەردىڭ 12 جىلدىق سويقانىنان كەيىن، بۇرىن گەرمانيادان قۋىلعان نەمىستەر (اسىرەسە شىعارماشىلىق جانە ساياسي سالاداعى زيالىلار) وتانىنا ورالعاندا (بىرەۋى – باتىس، بىرەۋى – شىعىس بولىككە)، ولاردى بوتەنسي قابىلداعان جەرگىلىكتى نەمىستەر سالقىن قاباق تانىتتى، قوقيلانىپ تۇلداندى، مەنسىنبەستىك، سەنىمسىزدىك ءبىلدىردى. «بىزدەر قينالعان كەزدە بۇلار دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا شاشىلىپ كەتە باردى، باس ساۋعالاپ، جان ساقتادى، ەندى تۇك بولماعانداي، قايتا كەلدى جانە بەتتەرى بۇلك ەتپەي اقىل ۇيرەتكىسى كەلەدى» دەپ كۇستانالادى. ءيا، مۇنداي دا بولعان. ول از دەسەڭىز، كارىستەردى الساق، قازىرگى قازاقستان مەن ورتاازيالىق كارىستەر (دۇرىسى – ولاردىڭ اتا-بابالارى) كورەي تۇبەگىنەن رەسەيدىڭ قيىر شىعىسىنا سوناۋ XIX عاسىردا قونىس اۋدارعان. كەيىن قازاقستانعا كۇشتەپ اكەلىندى. ءبىزدىڭ كارىستەر «كورە سارام» دەپ اتالادى. وڭتۇستىكتەگى كارىستەر – «حانچۋك سارام»، سولتۇستىكتەگىلەرى – «چاسون سارام» دەلىنەدى. ياعني، «ءبىزدىڭ» كارىستەردىڭ بىرنەشە ۇرپاعى مەن نەگىزگى كارىستەردىڭ اراسىندا ەداۋىر وزگەشەلىك پايدا بولىپ، ارا جىكتەرى اجىرادى. ءقازىر «ءبىزدىڭ» كارىستەردە ءبارى باسقاشا. ەجەلگى قانداستارىمەن گەنەتيكالىق، ەتنومادەني جانە تاريحي تۇرعىدان عانا جالعاستىق بار. ونىڭ وزىندە دە بولار-بولماس.

«ءبىزدىڭ» كارىستەردى ءقازىر وڭتۇستىكتىڭ دە، سولتۇستىكتىڭ دە كارىستەرى مويىندامايدى. ءتىپتى كەرەك تە قىلمايدى. وزدەرىنە جات، قاجەتسىز، ەشقانداي دا باسەكەگە جارامايتىن «ءبىزدىڭ» كارىستەردىڭ دە ول جاققا اڭسارى اۋمايدى، اتاجۇرتىنا بارعىلارى كەلىپ، قۇلشىنبايدى. ويتكەنى بۇلارعا ول كارىستەر ءزارۋ ەمەس. توق ەتەرىن ايتقاندا، «ءبىزدىڭ» كارىستەر ول جاقتا بايىرعى اتا-بابالارى سەكىلدى ءومىر سۇرە المايدى. ويتكەنى بايىرعى اتامەكەنىنەن بارىنشا الىستاعان، ۇرپاق الماسۋ كەزىندە ۇلتتىق بەينەدەن جۇرناق تا قالماعان. و باستاعى اتا قونىسىمىز دەپ، رەسەيگە كوشىپ جاتقان «ءبىزدىڭ» ورىستار دا ءدال سونداي احۋالعا ۇشىراۋدا. وندا ولار مۇلدە بوتەن، قۇشاق جايىپ جاقسىلاپ قارسى الىپ جاتقاندار جوققا ءتان، كەي ايماقتاردا ءتىپتى «وتىرسا وپاق، تۇرسا سوپاق» ەتىپ، «قازاق»، «وزبەك»، «ازيات»، «كۋلاك» دەپ كەمسىتەدى. انىعىندا «ءبىزدىڭ» ورىستاردىڭ ۇلتتىق سيپاتى ول جاقتاعى ورىستاردىڭ بولمىسىنان ەداۋىر وزگە ەكەنى ايدان انىق. ۇرىس-كەرىس، كيكىلجىڭنىڭ كوبى سودان تۋىندايدى.

حوش، مەن بۇلاردى نەگە ايتىپ وتىرمىن؟ ءدال سونداي كۇيگە قازاقتار دا ۇشىراۋى ىقتيمال نەمەسە ۇشىراپ جاتقان دا بولۋى عاجاپ ەمەس. بۇگىنگىنىڭ وزىندە تام-تۇمداپ بولسا دا، وتاندارىنا ورالعان شەتەلدىك قازاقتاردىڭ مۇنداعى تۋىستارىمەن امپەي-جامپەي بوپ جاتقاندارى شامالى. قالايدا ارالارىندا الدەبىر ايىرماشىلىق بايقالماي تۇرمايدى. سولايشا، ءتۇپتىڭ-تۇبى ورتاق اسپاننىڭ استىندا بىرلەسىپ عۇمىر كەشۋ قيىنعا سوعىپ جۇرمەسىنە ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى ەندى ۇزىنسونارعا سالا بەرمەي، وسى بۇگىن، تاپ ءقازىر شەشۋ كەرەك دەگەن پىكىردەمىن. «تەمىردى قىزۋىندا سوق» دەگەندەي، ازىرگە قازاق حالقى قالايدا شەتەلدىك باۋىرلارىنسىز ءومىر سۇرە المايدى. شەتتەگى قازاقتار «ءبىزدىڭ» كارىستەر سياقتى ءدۇبارالانىپ، ەشكىمگە كەرەكسىز بولماي تۇرعاندا، قيمىلداپ قالۋ كەرەك، ايتپەسە كۇن وتكەن سايىن كەشىگىپ جاتىرمىز».

گەر-اعا وسىنى ايتتى دا، ءبىراز ويلانىپ قالدى. مەن شاشىراپ قالعان ارعى-بەرگى ۇلتتار تۋرالى ءدال وسىنداي ۇرەيلى تۇجىرىمدى بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن ەدىم.

– وي، اعا، مىناۋ ويىڭىز جاقسى بولدى عوي، وسى كۇيىندە گازەتكە بەرەيىن بە؟ – دەدىم قۋانىشتى جۇزبەن.

– ە، ەركىڭ – قالاي بەرسەڭ، ءوز حاقىڭ! ال ەندى نان اۋىز تي، – دەپ، داستارحاننىڭ جابۋلى بەتىن اشتى.

مەن ءبىر ءۇزىم نان اۋىز ءتيدىم دە:

– اعا، ءوز ءۇيىڭىز بولسا دا، باتا – سىزدەن! – دەدىم ءسال-پال باتىلدانىپ. گەر-اعام دا تارتىنىپ جاتپادى، «جاي قولىڭدى!» دەپ، باتاسىن باستاي جونەلدى:

ءومىر – دودا، باسەكە – جولىڭ جاتىر،

سولقىلداساڭ، جاسقانساڭ، سورىڭ – باتىر!..

ءالىڭ كەلسە، جەڭىلمە، ۇلەسىڭدى ال،

تاعدىرىڭنىڭ تىزگىنى قولىڭدا تۇر!

باقىت – كوكپار، سەن بولساڭ – ۇمىتكەرسىڭ،

كىم باقىتىن قولىنان كۇلىپ بەرسىن؟!

ادال بولسا العانى، قىزعانباڭدار،