ايدوس سارىم، ساياساتتانۋشى: سايلاۋدان كەيىن ديەۆالۆاسيا بولۋى مۇمكىن

– ايدوس اعا، الدا كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتپەك. بيلىكتىڭ وسىلاي توسىن شەشىم قابىلداۋىنا نە سەبەپ بولىپ وتىر؟ – قازاقستاندا وتكەن سايلاۋلاردىڭ تاريحىنا نازار اۋدارساڭىز، ءبىز – كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋدە الدىمىزعا جان سالمايتىن ەلمىز. مەنىڭشە، بۇل سايلاۋ يدەولوگياسى ءھام يدەياسى تۇرعىسىنان 1999 جىلعى سايلاۋعا وتە ۇقساس بولۋى مۇمكىن. سەبەبى 1999 جىلعى سايلاۋ تۇسىندا الەۋەتىمىز قۇلدىراپ، ەكونوميكالىق جاعداي قيىنداپ كەتكەن بولاتىن. سول كەزدەگى شىعىس ازياداعى ەكونوميكالىق داعدارىس، تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى سياقتى ۇردىستەر كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋگە سەبەپكەر بولعان-دى. ءقازىر بىزگە ديەۆالۆاسيادان باسقا وڭدى جول قالمادى. «ءبارى كەرەمەت، بارلىعى تاماشا» دەسەك تە، ەكونوميكالىق جاعدايىمىز مۇشكىلدەنىپ بارادى. سوندىقتان بيلىك حالىقتىڭ كوڭىلى كىشكەنە توقتاۋ كەزدە سايلاۋ وتكىزىپ العاندى ءجون سانايدى. ولار سايلاۋ-دى وتكىزگەننەن كەيىن ديەۆالۆاسيا سەكىلدى حالىقتىڭ قىتىعىنا تيەتىن ەكونوميكالىق شارالاردى وتكىزۋگە بەل بايلايدى. بيلىكتىڭ توسىننان شەشىم قابىلداۋىنىڭ لوگيكاسى وسىعان سايادى. ەندى ءوزىڭىز ويلاڭىز، ەرتەڭگى كۇنى مۇناي باعاسى تىم قۇلدىراپ كەتەتىن بولسا، مەملەكەتتىڭ جايى نە بولماق؟ ءقازىردىڭ وزىندە ۇلتتىق بانكىمىز، مەملەكەتىمىز تەڭگەنىڭ بۇگىنگى باعامىن ۇستاپ وتىرۋ ءۇشىن تالاي قارجىسىن شىعىنداۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. – دەمەك، سايلاۋدان كەيىن جاعدايىمىزدىڭ ناشارلاي تۇسەتىنىن بولجاپ وتىرسىز عوي؟.. – رەسەي ءرۋبلى مەن قازاقستان تەڭگەسىنىڭ اراسىنداعى قايشىلىقتىڭ سالدارىنان ءبىزدىڭ ءبىراز قاراجات رەسەيگە بارىپ قۇيىلدى. ءقازىر ول جاقتىڭ تاۋارىنىڭ باعاسى ارزان بولعاندىقتان، ءبىزدىڭ حالىق رەسەيگە اعىلۋدا. بۇلاي تەڭگەنىڭ بۇگىنگى كۋرسىن ۇستاپ تۇرۋ مۇمكىن ەمەس. الدا تەك قازاقستاننىڭ ەمەس، كوپتەگەن ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى قيىندايدى. ءقازىر قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى دەگەن كومپانيالارىنىڭ رەيتينگىسى تومەندەپ بارادى. بۇل قازاقستاننىڭ شەتەلدەگى اكسيالارى باعاسىنىڭ قۇلدىرايتىنىن بىلدىرەدى. تەڭگە مەن رۋبل اراسىنداعى ايىرماشىلىق تا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى تىعىرىققا تىرەپ تاستادى. – بۇل سايلاۋدىڭ بۇرىنعى سايلاۋ-لاردان ايىرماشىلىعى بولا ما؟ جوق الدە بۇرىنعى سەناريي قايتالانا ما؟ – مەنىڭ ويىمشا، بىرىنشىدەن، 1999 جىلعى قيسىن قايتالانادى. ەكىنشىدەن، نازاربايەۆتىڭ ەل تىزگىنىن ۇستاعان جىلدارداعى قالىپتاسقان باسقارۋ ءستيلى، ءۇردىسى بارىمىزگە بەلگىلى. وسىعان دەيىنگى سايلاۋلاردا ءبىزدىڭ كورىپ، بايقاپ جۇرگەنىمىز ەكى-ۇش-اق ءتاسىل. سول تاسىلدەردەن وزگە ەشتەڭە بولمايدى دەپ ويلايمىن. ءقازىردىڭ وزىندە بىرەۋلەر كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋدى، ال ەكىنشىلەرى رەفەرەندۋم جاساۋدى ايتىپ جاتىر. ەرتەڭ پرەزيدەنتىمىز شىعادى دا: «مەن كونستيتۋسيانىڭ تالابى بويىنشا سايلاۋ وتكىزۋ كەرەك دەپ ويلايمىن»، – دەيدى. مەنىڭشە، سايلاۋدىڭ سەنارييى وسىلاي ءوربيدى. – وپپوزيسيالىق كۇشتەر بيلىكتىڭ سايلاۋدى كەزەكتەن تىس وتكىزەتىنىن ءجيى سىنعا الادى. ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعى سەبەبىنەن سايلاۋعا تۇسۋگە دايىندالا الماي قالدىق دەپ جاتادى... – راس. بىزدە كوبىنە سايلاۋ كەزەكتەن تىس وتەتىندىكتەن وپپوزيسيالىق كۇشتەر ساياسي ناۋقانعا دايىن بولماي جاتادى. ءبىراق مۇنى سىناۋدىڭ قاجەتى جوق. قانداي بيلىك بولماسىن حالىقتىڭ قولداۋىن، سەنىمىن، مانداتىن الۋعا تىرىسادى. ماسەلە – ولاردىڭ مانداتتى قانداي جولمەن الاتىنىندا. بيلىك قارسىلاستارىنىڭ الدىن وراپ كەتۋ ءۇشىن وسىلاي كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزىپ جاتىر دەلىك. دەمەك، قارسىلاستار بۇعان دا دايىن بولۋعا ءتيىس. ەگەر سايلاۋعا دايىن ەمەس بولسا، سول پارتيانىڭ، سول ساياسي ۇيىمنىڭ جۇمىستارىندا اقاۋلىق بار دەگەن ءسوز. نەگىزىنەن ساياسات زاڭعا ەمەس، لوگيكاعا، قاجەتتىلىككە باعىنادى. ەگەر سايلاۋعا دەگەن قاجەتتىلىك تۋىندايتىن بولسا، وندا سايلاۋ ءوتۋى كەرەك. كەز كەلگەن پارتيا تاۋلىگىنە 24 ساعات، جىلىنا 365 كۇن قانداي سايلاۋعا بولماسىن دايىن بولۋى كەرەك. – وسى ساياسي ناۋقانداردىڭ ءبارى كونستيتۋسيانىڭ زاڭدارى شەڭبەرىندە جاسالىپ جاتىر ما؟ – قازىرگى كونستيتۋسيامىز كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋگە دە، رەفەرەندۋم جاساۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋدى كونستيتۋسيالىق مەحانيزم دەپ قاراستىرۋىمىز قاجەت. دەسەك تە، بيلىك ءاردايىم كونستيتۋسيانىڭ اياسىنان شىقپاۋدى ويلاپ وتىرۋى كەرەك سياقتى. كەشەلى بەرى «اليانس بلوگەروۆ كازاحستانا» دەگەن رەسەيشىل توپ سايلاۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن ايتىپ دابىل قاعۋدا. مەنىڭ ويىمشا، مۇنداي ءتاسىل رەسەيگە، قازاقستاننىڭ وقشاۋلانۋىن قالايتىن رەاكسياشىل توپتارعا ءتيىمدى. ءقازىر كونستيتۋسيا اياسىنان شىعىپ، نازاربايەۆتىڭ مەرزىمىن سايلاۋ وتكىزبەي سوزاتىن بولساق، باتىستىڭ دەموكراتيالىق مەملەكەتتەرى مەن سايا-سي ۇيىمدارى بىزدەن تەرىس اينالادى. رەسەيدەن باسقا سەنەتىن ەشكىم قالماي، رەسەيدىڭ قولتىعىنا ودان ءارى كىرە تۇسەمىز. سوندىقتان جاقسى بولسىن، جامان بولسىن سايلاۋ مەحانيزمىنەن اجىراپ قالۋعا بولمايدى. – ەسكى سەناريي حالىقتى جالىقتىردى دەپ ويلامايسىز با؟ – ءبىزدىڭ مەملەكەت الەمدىك ۇردىستەن اسىپ ەشقايدا بارمايدى. لاتىن امەريكاسى، ازيا جانە باسقا مەملەكەتتەرمەن سالىستىراتىن بولساق، قازاقستاننىڭ ەشقانداي ارتىقشىلىعى جوق. وسى ۋاقىتقا دەيىنگى سايلاۋداعى سەنارييلەردى نازاربايەۆ ويلاپ تاپقان جوق. كوپتەگەن اۆتوريتارلى ەلدەر وسى جولدى ءجۇرىپ ءوتتى. سوندىقتان ءبىز ەسكى سەنارييدى جاڭارتۋدى ويلاۋىمىز قاجەت. نازاربايەۆتىڭ ءوزى ەل باسقارعان 25 جىلدىڭ ىشىندە شىن مانىندە ءبىر باسەكەگە ءتۇسىپ كورگەن جوق. مەنىڭشە، سونداي ءبىر باسەكە قاجەت. – 1999 جىلعى سايلاۋدا باسەكە بولدى عوي؟.. – ءيا، ول سايلاۋدا ءبىرشاما باسەكەلەستىك بولدى. 2005 جىلعى سايلاۋدىڭ دا وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار ەدى. مەن سوڭعى سايلاۋلارعا سىن كوزبەن قارايمىن. نازاربايەۆقا ەراسىل ءابىلقاسىموۆ، امانتاي قاجى، مەلس ەلەۋسىزوۆ سەكىلدى ازاماتتاردى جەڭۋ ابىروي اكەلمەيدى. ەلباسىمىز بالا-شاعاسىنىڭ، شەتەلدىكتەردىڭ الدىندا ماقتانۋى ءۇشىن وزىنە لايىق قارسىلاس كەرەك. سوندا عانا جەڭىستىڭ ءقادىرى پايدا بولادى. مەنىڭشە، ساياسي ساحناعا جاڭا بۋىن ساياساتكەرلەردى، جاڭا تۇلعالاردى، جاڭا ەسىمدەردى الىپ شىعاتىن ۋاقىت كەلدى. ايتپەسە «ويىنشىق كانديداتتار» پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەر دەگەننىڭ ءوزىن كۇلكىلى نارسەگە اينالدىرىپ جىبەردى. – وسى سايلاۋدان قانداي كانديداتتاردى كورگىڭىز كەلەدى؟ – نەمىستىڭ مىقتى ءبىر جازۋشىسى «ەگەر بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ تاعدىرى ءبىر ادامعا عانا بايلانىپ تۇرسا، ول ۇلتقا اياماي دۇرە سوعۋ كەرەك» دەپتى. ءبىزدىڭ كەيبىر ساياساتكەرلەرىمىز «نازاربايەۆقا بالاما جوق» دەيتىن بولسا، ول – ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ كەمشىلىگى. وندا ءبىزدىڭ ۇلتقا اياماي دۇرە سوعۋ كەرەك. دەمەك، 17 ميلليون ادامنىڭ تاعدىرىن ءبىر ادامنىڭ قولىنا بەرىپ، ءوزىمىز جاۋاپكەرشىلىكتەن جالتارىپ وتىرمىز دەگەن ءسوز. مەنىڭ ويىمشا، بۇگىنگى ساياساتكەرلەر مەن بولاشاق ساياساتكەرلەردىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىككە لايىق جۇزدەگەن ادام ءجۇر. سولاردىڭ بىر-ەكەۋى سايلاۋعا قاتىسسا دا جەتكىلىكتى بولار ەدى. – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىنداعى سايلاۋلاردىڭ ناتيجەسىنە باعا بەرسەڭىز. 90 پايىزدان اسا داۋىس جيناۋ سايلاۋدىڭ ادىلدىگىنە كەپىل بولا الا ما؟ – جوق، سايلاۋ ناتيجەسى ادىلدىككە كەپىل بولا المايدى. الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ سايلاۋ ناتيجەلەرىنە قاراڭىز. ەڭ كوپ داۋىس جيناعاندارى 70 پايىزعا ارەڭ قول جەتكىزىپ جاتادى. مەنىڭشە، «نازاربايەۆ 97-98 پايىز داۋىس الۋى كەرەك، ودان تومەن بولماۋى ءتيىس» دەيتىندەر ەلباسىمىزدىڭ جەڭىسىن ويىنشىققا اينالدىرۋدى كوزدەيتىندەي. ەلباسىنىڭ جەڭىسىن 98 پايىزعا، 100-104 پايىزعا يتەرمەلەۋ دۇرىس ەمەس. – ءقازىر ساياسي ساحنادا قازاق ۇلتشىلدارى توبە كورسەتە باستادى. ولاردىڭ ىشىنەن سايلاۋعا ءتۇسۋى مۇمكىن كىمدەر بار؟ – بۇگىنگى كۇنى «ەسكى وپپوزيسيا» دەگەن ۇعىم ءولدى. ءجونى ءتۇزۋ وپپوزيسيالىق پارتيالار قالمادى. الداعى 4-5 جىلدىڭ ىشىندە قازاق تىلىندە سويلەيتىن، قازاق قۇندىلىقتارىمەن جۇرەتىن ازاماتتاردىڭ جۇلدىزدى شاعى بولادى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى دەموگرافيانىڭ ءوزى وسىعان اكەلە جاتىر. ياعني ۇلتشىلدار بەلگىلى ءبىر قوعامدىق كۇشكە اينالۋى كەرەك. ءقازىردىڭ وزىندە ساياسي-ەكونوميكالىق ءبىلىمى بار، مەملەكەتتىك، قوعامدىق قىزمەت ساتىلارىنان وتكەن ءامىرجان قوسانوۆ، راسۋل جۇمالى، مۇحتار تايجان سەكىلدى جىگىتتەر بار.

سۇحباتتاسقان اسىل بىرلىك ("جۇلدىزدار وتباسى" جۋرنالى، №5، 2015 جىل)