"قازاق حاندىعىنا 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە

جەر جاھاندا ازاتتىقتى اڭسامايتىن ەل تاۋەلسىزدىكتى تۇعىر تۇتپايتىن مەملەكەت جوق. ەجەلگى كوك تۇرىكتەردىڭ زامانىندا دا، ۇلى دالا توسىندە كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ داۋىرلەپ، باسەڭسىگەن، قايتا سالتانات قۇرعان كەزەندەرىندە دە، التى الاشتىڭ، قازاق حاندىعىنىڭ تاريح ساحناسىنا شىققان ورتا عاسىرلاردان باستالاتىن عاجايىپ عۇمىرناماسىنىڭ ونە بويىندا دا بۇكىل تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ ءمانى مەن ماعىناسى بولىپ ازاتتىق ءۇشىن،تاۋەلسىزدىك ءۇشىن جۇرگىزگەن بىتىسپەس مايدان، كەسكىلەسكەن كۇرەسىنىڭ شەجىرەسى تىزبەك-تىزبەك. وتكەن عاسىرداعى ازيا حالقىنىڭ، افريكا جۇرتىنىڭ، لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنىڭ بوداندىقتىڭ بۇعاۋىن ءۇزۋ، وتارشىلدىقتىڭ وزبىر قۇرساۋىنان شىعۋ جولىنداعى جويقىن بۇلقىنىستارىنىڭ تاريحى دا ازاتتىق پەن تاۋەلسىزدىكە جەتۋ ءۇشىن جۇرگىزگەن ارپالىستى شايقاستارعا تولى.

«قازاقتار ءوزىنىڭ بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگى جولىندا تەك پاتشا وتارشىلدارى مەن كەڭەستىك جۇيەنىڭ وزبىرلىعىنا قارسى 200- دەن استام ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرگە شىققان ەكەن. سونىڭ ەڭ سوڭعىسى – توتاليتارلىق جۇيەنىڭ تەمىر قۇرساۋىن تالقانداۋعا ارنالعان قازاق جاستارىنىڭ جەلتوقسان قوزعالىسىنا دا 20 جىل تولدى. تاۋەلسىزدىك جولىنداعى مۇنداي ۇمتىلىستاردىڭ ءبارى ەل تاريحىنىڭ ەڭ قاستەرلى پاراقتارى رەتىندە ءارقاشان جادىمىزدا ساقتالاتىن بولادى»، - دەدى ق ر پرەزيدەنتى ق ر تاۋەلسىزدىگىنىڭ 15 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جينالىستا سويلەگەن سوزىندە. دەربەس مەملەكەت رەتىندە قازاق ەلىنىڭ تاريحى تۋ سوناۋ جانىبەك حان مەن كەرەي سۇلتانداردىڭ تۇسىنان، ياعني حV عاسىردان باستاۋ الاتىن بولسا، ۇلت تاۋەلسىزدىگى، مەملەكەت تۇتاستىعى جولىنداعى كۇرەستەر دە سول قايسار تاريحپەن جەلىلەس. ازاتقۇمار حالىقتىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى سوعىستارى ءتىپتى بۇدان ارىدان – «تىزەسى باردى بۇگىلدىرىپ، باسى باردى يىلدىرگەن» تونىكوك، كۇلتەگىن زامانىنان بەرى جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقانى تەگىنىڭ تەرەڭ تامىرلارىنا ۇڭىلگەن ءيسى قازاقتىڭ بارشاسىنا ايان.

قازاق حاندىعى – قازاقستان اۋماعىندا بۇرىن بولعان مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ مۇراگەرى، ەتنيكالىق پروسەستەرمەن بايلانىستى الەۋمەتتىك قاتىناستاردىڭ وزگەرىستەر مەن ەكونوميكالىق دامۋ ناتيجەسى. 1457 جىلدىڭ كۇزىندە ءابىلقايىر حان سىعاناق تۇبىندە قالماقتاردان جەڭىلگەننەن كەيىن، كەرەي مەن جانىبەك سۇلتاندار قول استىنداعى رۋ-تايپالارمەن شۋ وڭىرىنە كەلىپ قونىستانىپ، قازاق حاندىعىنىڭ نەگىزىن سالادى. مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ «تاريحي راشيدي» كىتابىندا قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان جەرى – شۋ بويى مەن قوزىباسى دەپ ايتىلادى. 1458 جىلدىڭ كوكتەمىندە كەرەيدى اق كيىزگە كوتەرىپ حان سايلايدى. ءابىلقايىر حانعا نارازى سۇلتاندار، امىرلەر، رۋ-تايپا باسىلارى كەرەي مەن جانىبەككە كەلىپ قوسىلادى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە حالىقتىڭ سانى 200 مىڭنان اسىپ تۇسەدى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى وسىعان دەيىن بۇكىل قازاقستان اۋماعىندا بولعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ەتنو ساياسي پروسەستەردىڭ زاڭدى قورىتىندىسى ەدى.

XV عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى قازاق حاندارى قارسىلاستارىن تىقسىرا وتىرىپ، باتىس جەتىسۋعا تابان تىرەدى. XVI-XVII عاسىرلاردا قازاق حاندىعى نىعايىپ، ەتنيكالىق اۋماعىنىڭ نەگىزگى بولىگىن قامتيتىن شەكارالارى كەڭەيە ءتۇستى. ورتا ازيا، استراحان، قازان، ءسىبىر حاندىقتارىمەن، رەسەيمەن تىعىز بايلانىس بولدى. قاسىم حان، حاقنازار حان،تاۋەكەل، تاۋكە حانداردىڭ ەسىمدەرى قازاق مەملەكەتتىلىگى دەگەن اتاۋمەن قوسا جۇرەدى. ويتكەنى ولاردىڭ قازاق جەرىن نىعايتۋداعى، قازاقتاردىڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋداعى ارەكەتتەرى وراسان زور بولاتىن. حاندىقتاعى جوعارى بيلىك حان قولىنا شوعىرلاندىرىلدى. سالت بويىنشا، حان تاعىنا وتىرۋعا رۋداعى ۇلكەن ۇلدىڭ قۇقىعى باسىم بولدى. حان اسكەرلەردىڭ باس قولباسشىسى جانە جوعارعى سوت قىزمەتىن اتقاردى، شەت مەملەكەتتەرمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ، سوعىس جاريالاۋ مەن بەيبىت ءبىتىم جاساۋ، زاڭدار شىعارۋ جانە حاندىقتىڭ بۇكىل اۋماعىن بيلەۋدىڭ باس قۇقىعىنا يە بولدى [1،55].

وتارشىلدىق ەزگىگە ءتۇسىپ،شاراسىز حالدە ءۇنسىز بۇلقىنعان قازاق ەلىنىڭ پەشەنەسىنە تاپ بولعان سور مەن ازاپقا قابىرعاسى قايىسقان شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ: «حالىقتىڭ كەمەلىنە كەلىپ، وركەندەۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ازاتتىق پەن ءبىلىم كەرەك» [2،42] دەيتىن ايگىلى سوزىندە ازاتتىقتى يدەال تۇتۋدىڭ، كوكىرەكتى جارا كۇرسىنگەندە شىققان شەرلى تولعانىستىڭ تابى بار.

ءوز ەلىنىڭ وزگە ەلدەردى وتارلاۋىن ەش ۋاقىتتا قولداماعان كەمەڭگەر ليەۆ تولستوي: «يدەال ەست گارمونيا» دەگەندە، وسىناۋ عالامات رۋحاني كۇش-قۋاتتىڭ  ادام ومىرىندەگى الاتىن ورنىنىڭ ەرەكشەلىگىنە مەگزەگەندەي. ال ادام ءومىرى قوعام تىنىسىمەن، ۇلتتىڭ، مەملەكەتتىڭ تاعدىرىمەن ساباقتاسىپ جاتاتىنى بەلگىلى.

«ءونىپ-وسىپ كەلە جاتقان قىتايمەن اراداعى راقىمسىز قاتال كۇرەستە موڭعولدار،  تۇرىكتەر مەن تيبەتتەر وزدەرىنىڭ بوستاندىعىن ساقتاپ، تىرشىلىك-تۇرمىستارىنا بەيىمدەلگەن مادەنيەتىن جاسادى» [3،161] دەپ جازادى ليەۆ گۋميليەۆ تاريح تۇڭعيىعىنا ۇڭىلگەندە.

باسقا-باسقا، كەشەگى كەڭەستىك جەتپىس جىلدىق توتاليتارلىق رەجيم كەزىندەگى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ءانۇرانى: «ءبىز، قازاق، ەجەلدەن ەركىندىك اڭساعان // بوستاندىق ءومىر مەن ار ءۇشىن قيعان جان» دەپ باستالاتىن ەدى عوي. ەندى تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءانۇرانى دا: «جارالعان نامىستان، قاھارمان حالىقپىز، // ازاتتىق جولىندا جالىنداپ جانىپپىز» [4] دەپ تۇساۋ كەستى. وسىنىڭ وزىندە بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىق بار. ول نەندەي زاڭدىلىق؟ ەركىندىكتى ەجەلدەن-اق ءبىرىنشى ورىنعا قويعان ەر ەكەندىگىمىز. بوستاندىق پەن ار-نامىس جولىندا ەشتەنەدەن قايتپايتىن قايسار حالىق ەكەندىگىمىز. مۇنى دالەلدەۋ وڭاي، جوققا شىعارۋ قيىن.

ەركىندىكتى، بوستاندىقتى، ازاتتىقتى، تاۋەلسىزدىكتى ءاردايىم تۋ عىپ ۇستاپ، ۇلتتىق سانا-سەزىمدى تاربيەلەۋدە، اتا-بابامىزدان قالعان جەرىمىزدى باسقىنشى جاۋلاردان قورعاۋدا، ۇلتتىق نامىس پەن ۇلتتىق ءپاتريوتيزمدى قالعىتپاي قايراپ وتىرۋدا بەرىك تۇعىرناما تۇتۋ يدەياسى ۇنەمى ات ۇستىندە عۇمىر كەشىپ، ات ۇستىندە قورەك ايىرىپ، ات ۇستىندە كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەردى شەشكەن، ءبىراق اتۇستىلىككە ۇرىنباعان، كوشپەلى وركەنيەتتىڭ كوش باسىندا جۇرگەن قازاقتار ءۇشىن ەجەلدەن قالىپتاسقان داعدى جانە ءومىر ءسۇرۋدىڭ ەڭ جوعارى ءمانى سانالعانداي.

ازاتتىقتى اڭساۋ بىلەكتىڭ كۇشىمەن، نايزانىڭ ۇشىمەن عانا جۇزەگە اسپايتىن ەدى، سوندىقتان نامىستى قايراۋ، رۋحتى وياتۋ، جىگەردى جانۋ ءۇشىن ءاماندا سارقىراعان سارىندى، ادۋىن اعىستى جىر كومەككە كەلگەن. بوداندىققا بوي ۇسىندىرماي، وتارشىلدىق ەزگىدەن زار شەگە ءجۇرىپ، ودان شىعاتىن جول ىزدەتتىرگەن دە، تاۋەلدىكتىڭ تەمىر قۇرساۋىن تارك ەتۋگە ۇمتىلدىرعان دا جىراۋلاردىڭ وتتى جىرلارى،اقىنداردىڭ الاۋلى ولەڭدەرى ەدى عوي. ەرتە داۋىرلەردەگى، ءتىپتى، ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان الدەنەشە عاسىرلار بۇرىڭعى ەلدى قورعاۋ، جەردى قورعاۋ، باتىرلاردىڭ ەرلىك ىستەرىن اسپەتتەۋ يدەياسى بىرتە-بىرتە ازاتتىق، تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەستىڭ ۇرانىنا ۇلاسادى.

قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ ونجىلدىعىنا وراي «وتىرار كىتاپحاناسى» سەرياسى بويىنشا 2001 جىلى رەسپۋبليكا باسپالارىنان بىرنەشە جىر كىتاپتارى جارىق كوردى. بۇلار: د.قاناتبايەۆتىڭ «جاتاعان ىمىرت، بيىك تاڭ»، ك.احمەتوۆانىڭ «تاۋەلسىزدىك ءسوزى»، ن.ءبادىعۇلدىڭ «سىباعا»، ق.كۇزەمبايەۆتىڭ «ناز بەن نالا»، ق.جىلقىشييەۆتىڭ «اساۋكەر»، ت.سارىباي ۇلىنىڭ «داريا – داۋرەن»، ب.سەرىكباي ۇلى قوشىم-نوعايدىڭ «سام جامىراعان شاق»، ق.بەگمانوۆتىڭ «ساعىنىش»، ع.جايلىبايدىڭ «قۇسقاناتى»، ب.جاقىپتىڭ «قولتاڭبا»، ە.جاقىپبەكوۆتىڭ «اياۋلىم»، ش.جۇباتوۆانىڭ «گۇلدەنگەندە الما اعاشى»، و.اسقاردىڭ «تاۋەلسىزدىك تارتۋلارى»، ب.ۇسەنوۆتىڭ «ماڭدايىما جازىلعان ماڭگىلىگىم»، ق.جۇماحان ۇلىنىڭ «جۇرەك ءانى»، گ.سالىقبايەۆانىڭ «اسپانداعى اڭسارىم»، ش.ابدىكارىموۆتىڭ «بايقوڭىر»، ر.نيازبەكوۆتىڭ «تىڭدا مەنى، زامانا!»، ع.جاندىبايدىڭ «اق تەڭىز»، سونداي-اق ادەبيەتكە تاۋەلسىزدىك جىلدارى كەلىپ قوسىلعان جاڭا ەسىمدەر، جاس تولقىندار – ج.سارسەكتىڭ «جۇرەگىمنىڭ ىشىندەگى جۇرەگىم»، ە.الاشتۋعاننىڭ «تاقسىر كۇن»، ج.ءاشىمجاننىڭ «تۇڭعيىق»، س.قامشىگەردىڭ «سايگۇلىك»، ا.ءيسادىلدىڭ «جولدار، جولدار»، گ.يباشيەۆانىڭ «ءومىر قۇيىن»، ا.شەگەبايدىڭ «الاكەۋىم»، ب.ايبولات ۇلىنىڭ «كوزمونشاق»، ا.اقىن.بابا قىزىنىڭ «قاڭتارداعى قىزىل گۇل»، ب.باباجان ۇلىنىڭ «اسپان مەن جەردىڭ اراسى»، ب.بەدەلحان ۇلىنىڭ «كوكەمارال»، د.بەرىكقاجى ۇلىنىڭ «قىناپتان شىققان قىلىش»، م.ەرشۋتەگىنىڭ «جاپىراق عۇمىر»، ت.تولقىن قىزىنىڭ «ءبىز – تاۋلىقپىز»، ا.شامشادينوۆانىڭ «جانار»، ت.ءقامزيننىڭ «اسپان» اتتى ت.ب. جىر جيناقتارى قازاق پوەزياسىنىڭ ارناسى ورتايا باستاعان دارياسىن تولتىرۋعا قوسىلعان ۇلەس بولدى. ارينە، بۇل جىر جيناقتارىنىڭ ءارقايسىسىنىڭ ارقالاعان جۇگى، ايتار ءسوزى، ۋادەلى قادامدارى بار. 2000 جىلى «ولكە» باسپاسىنان «جاس اقىندار جىرلارىنىڭ انتولوگياسى» شىقتى. اسىرەسە، جاس تولقىننىڭ قازاق پوەزياسىنا مول قۋاتپەن، ۇلكەن ۇردىسپەن كەلىپ قوسىلعانى قۋانتادى.

الاش ارداقتىسى مۇستافا شوقايدىڭ: «ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك – ءبىزدى دۇنيەدەن وقشاۋلاپ تاستايتىن جۇڭگو قورعانى بولمايتىنى سياقتى، ەشكىمنىڭ قۇقىعىنا قارسى قويىلمايدى دا. ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك – وتارشىل وزبىرلاردىڭ ەزگىسىنەن، تالان-تارجىسىنان اتامەكەنىمىز بەن حالقىمىزدى قۇتقارۋ قوزعالىسى بولىپ تابىلادى» [5،57] دەپ شىرىلداعان جان ايقايى XX عاسىردىڭ باسىنان جاڭعىرا ەستىلگەندەي.

كۇنى كەشە، 1991 جىلدىڭ  31 مامىرى كۇنى الەمدى شارلاعان جازۋشى ءانۋار ءالىمجانوۆ: «مۇستافا شوقاي  ارمان ەتكەن تەڭدىك پەن ەركىندىك تە ەسىك قاعىپ تۇرعانداي!» دەپ جۇرەگىنىڭ اتويلاعان قۋانىشتى ءۇنىن قالىڭ ەلى قازاعىنا جار سالا جەتكىزىپتى. مەملەكەت، قوعام قايراتكەرى، جازۋشى ءابىش كەكىلباي ۇلى 1993 جىلى ماۋسىمنىڭ 15-ىندە مەملەكەتتىك ساياسات جونىندەگى ۇلت كەڭەسىندە سويلەگەن سوزىندە: «دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەدە تالاي رەت كورسەتكەنىندەي، جاس ەگەمەندىك پەن قاز تۇرىپ كەلە جاتقان دەموكراتياعا، اسىرەسە، العاشقى ونجىلدىق تىم قيىن سوعادى. بىرىنشىدەن، ونىمەن بايلانىستى قوعامدى تۇبەگەيلى جاڭارتۋ – ءبىر ايدىڭ عانا نەمەسە ءبىر جىلدىڭ عانا ءىسى ەمەس. ەكىنشىدەن، ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن بىردەن ءتۇسىنۋ كىمگە دە وڭاي سوقپايدى. ۇشىنشىدەن، وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە ۇرپاقتار اۋىسادى» [6] دەپ تاۋەلسىزدىكتى ءتۇسىنۋ، قابىلداۋدىڭ ءوزى رۋحاني دايىندىق پەن ماتەريالدىق جاعدايدى جاقسارتۋعا دا قاتىستى ەكەندىگىن اڭعارتقان بولاتىن. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى العاشقى ونجىلدىق قانشاما قيىن وتكەلدەرىن الدىمىزعا توسقانىن، قانشاما اۋىرتپالىقتاردى ارقامىزعا ارتقانىن قالاي ۇمىتايىق! وسى ۋاقىت ارالىعىندا كەشكەن بەينەت تە،تارتقان ازاپ تا، وقىعان دۇعا دا، شىمشىمداپ بويعا دارىعان قايرات ءتا-بارى-بارىسى قازاق تاريحىندا الۋان رەڭكتى ءوز بوياۋىن تاۋىپ،زامان كەلبەتىنىڭ قالاي-قالاي قۇبىلعانىن اينا قاتەسىز وبرازعا اينالدىرىپ، حالىق ەسىندە قالدىردى.

فيلوسوف-عالىم عاليفوللا ەسىمنىڭ:  «ابايدى تانۋ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن كەڭ ءورىس العانى شىندىق. اقىندى تولىق تۇسىنۋگە، تەرەڭ تانۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ابايتانۋ جاڭاشا ارنادا دامي باستادى... ەگەمەندىك تەك ساياسي قۇبىلىس ەمەس، مادەني-تاريحي بولمىستىڭ كورىنىسى. ەگەمەندىك حالىق بولمىسىنداعى ەرەكشە ءحالدى بەينەلەيتىن قۇبىلىس ەكەنىنە تاعى ءبىر مارتە كوزىمىز جەتكەن سىڭايلى. جالپى، ەگەنمەندىك دەگەننىڭ ءوزى-وزىڭدى-وزىڭ ءتۇسىنۋ، ءوزىڭدى-وزىڭ تانۋ دەگەن ءسوز. تاۋەلسىزدىك بىزگە وسىنىسىمەن قىمبات» [7،63] دەگەن پىكىرىن تەك ابايعا عانا قاتىستى دەپ ۇقپاۋىمىز كەرەك، قايتا تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا بارلىق اقىنداردىڭ ولەڭ-جىرلارى ۇلكەن سۇزگىدەن ءوتىپ، ەلەپ، ەكشەلىپ، جاڭاشا كوزقاراسپەن پايىمدالىپ جاتقانىن بايقايمىز.

اكادەميك س.قيرابايەۆ: «تاۋەلسىزدىك ءبىزدىڭ ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ نەگىزى بولۋى كەرەك» دەگەن ويدى ورتاعا تاستاعاندا، ەڭ الدىمەن، ءبىزدىڭ رۋحاني، مادەني، تاريحي، ساياسي، ەكونوميكالىق، ت.ب. قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىكتىڭ  ارقاسىندا باعالى، ەندەشە سونىڭ ءبارى ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگىمىزگە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس» [8،102] دەگەن تۇجىرىم جاساعان. مۇنداي ويعا تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋدى مۇرات تۇتقان كورشى ەلدەردىڭ قوعامتانۋشى عالىمدارى دا ءجيى ورالىپ سوعۋدا. ماسەلەن، رەسەيدىڭ بەلگىلى الەۋمەتتانۋشىسى ۆلاديمير يادوۆ: «دليا توگو، چتوبى روسسييسكوە وبششەستۆو پوۆزروسلەلو، نۋجنا كاكايا-تو وبششەموبيليزۋيۋششايا ۆىسوكايا ناسيونالنايا يدەيا» دەپتى. اقىن قوعامدىق ومىردەگى وزگەرىستەردىڭ فوتوكوشىرمەسىن جاساۋشى ەمەس، ول ولەڭ تىلىندە، وبرازعا وراپ، زامان تىنىسىن، ۋاقىت دەمىن، تاريحي اقيقاتتى جۇرەك لۇپىلىمەن، جان دىرىلىمەن جىرعا اينالدىرادى.

تاۋەلسىزدىك جونىندە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ: «تاريحتىڭ ۇلى كوشى قايدا باعىت ۇستاپ، شەرلى شەجىرە پاراقتارى قانشا اۋدارىلسا دا، مىڭداعان جىلدار بويى ەۋرازيا اتتى قارت ماتەريك تالاي-تالاي الاساپىران وقيعالاردى باسىنان وتكىزسە دە، وسى ءاپايتوس قۇرلىقتىڭ ءدال كىندىك ورتاسىنداعى ۇشى-قيىرى جوق ۇلى دالانى «ۇستىندە كوك اسپان، استىندا قارا جەر جارالعاننان بەرى» مەكەن ەتىپ كەلە جاتقان حالىق ءار كەزدە دە بوستاندىق، ەركىندىك، ازاتتىق ۇعىمدارىمەن ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. وعان ۋاقىتتىڭ ءوزى كۋا» دەگەن بولاتىن [9،75].

 «ءار قاۋىمنىڭ الەمدەگى ورنى، باعاسى، ازاتتىق پەن تاۋەلسىزدىك اۋقىمى ونىڭ وركەنيەتكە قوسقان جانە قوسپاقشى تۋىندىلارىنا قاتىستى، سولارمەن ولشەنەدى. وركەنيەتتى تۋىندىلار بەرۋ قابىلەتىنەن ماقۇرىم قاۋىمدار بوستاندىعى مەن تاۋەلسىزدىگىن جوعالتادى» [10] دەگەن مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتىڭ وسيەتى ءوزىنىڭ ءمانىن وسى كۇنگە دەيىن جويعان جوق. تاريح ساباعىنان تاعىلىم الاتىن ەلدەر ەسكەرە جۇرەر ءسوز.

قازاق ەلى 1990 جىلى قازاندا كەڭەس وداعى داعدارىستا تۇرعان كەزدە ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراسياسىن قابىلدادى. تۇڭعىش پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزدى. تاۋەلسىزدىك تۋرالى زاڭ جوباسى جوعارى كەڭەستە تالقىلاۋعا ءتۇستى. اقىرى 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋسيالىق زاڭ قابىلدادى.

كوپ ۇزاماي، 1991 جىلعى 1-4 تامىز ارالىعىندا، كوكشەتاۋدا ابىلاي حانعا ارنالعان ۇلكەن اس بەرىلدى. دۇنيە استاڭ-كەستەڭ، ويپاڭ-تويپاڭ بولىپ كەتۋگە شاق قالىپ تۇرعاندا ءيسى قازاقتىڭ ۇلى حان ابىلايدىڭ ءارۋاعىنا سيىنىپ اس بەرۋى، قۇران باعىشتاۋى، ەلدى بىرلىككە شاقىرىپ، ەتەك-جەڭدى جيناۋعا ۇندەۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس ەدى. بۇل جونىندە كەيىننەن بەلگىلى زەرتتەۋشى، قوعام قايراتكەرى س.ءابدراحمانوۆتىڭ: «سول تۇستاعى جۇرتتىڭ كوڭىل كۇيى ءالى ەستە. بۇل ەگەمەندىگىن جاريالاپ قويا سالاتىن، ونى مىسە تۇتاتىن حالىقتىڭ تۇرىنە ونشا كىرىڭكىرەمەيتىن. ەرتەڭىنە ۇمتىلعان ەلىنە ۇلى بابامىز اق باتاسىن بەرىپ تۇرعانداي-دى» [11] دەپ جازۋىنان كوپ سىردى اڭعارامىز. ەل وياندى. حالىق تولقىدى. بوستاندىق پەن تاۋەلسىزدىككە تولىق قول جەتكىزبەي بولمايتىنىن تۇسىنگەندىكتەن ەل ەگەمەندىكتىڭ ەندى ناقتى جۇزەگە اسۋىنا اسىقتى. ۇلى دەرجاۆالىق ءشوۆينيزمنىڭ ورتىنە شارپىلماي تۇرعاندا ۇلت تاعدىرىن اراشالاپ قالۋ كەرەكتىگىن كۇن تارتىبىنە وتكىر قويىلا باستادى.

«بوستاندىققا ۇمتىلعان حالىقتى قىرىپ-جويىپ جىبەرۋگە بولاتىن دا شىعار، وتار ۇستاپ، قۇل جەگىپ كورمەگەن سوڭ بىلمەيدى ەكەنبىز، ءبىراق ونداي حالىقتى جەڭۋ مۇمكىن ەمەس» دەپ جازادى[12] سول تۇستا بەلگىلى ساياساتتانۋشى، عالىم س.اقاتاي «تاۋەلسىزدىك – ءبىزدىڭ تۇپكى ماقساتىمىز» اتتى ماقالاسىندا.

التى الاشقا ساۋىن ايتىپ، ابىلاي حانعا اس بەرۋدىڭ استارىندا ەلدىك مۇرات، اتا-بابا ارمانداعان ازاتتىق پەن بوستاندىق، تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەستە ۇلتتىق نامىستى تاعى دا سىنايتىن اسا جاۋاپتى ءسات تۋعاندىعى اڭعارىلىپ تۇردى.ۇلى ابىلاي، حان يەم!

الىستاعان ءبىر كەزدە

وزىڭە ەندى جاقىنبىز.

دەسەك تە ءبىز پاقىرمىز،

كەشەگىدەن باتىلمىز،

كەشەگىدەن اقىنبىز.

بوستاندىق دەپ، تەڭدىك دەپ،

جاعالاسىپ جاتىرمىز،

جانتالاسىپ جاتىرمىز![13،35] - دەپ اقىن تەمىرحان مەدەتبەك تە حالىقتىڭ ءدال سول كۇندەردەگى كوڭىل كۇيىن ءدوپ باسقان.

توقسانىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە ەل تاعدىرى، ەلدىك مۇرات، ەل مۇددەسى دەيتىن ۇعىمدارعا ەرەكشە ەكپىن تۇسىرىلە باستادى. جەكە باستىڭ گوي-گويىنەن گورى، ەگەمەن ەلدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى قالاي بولادى دەيتىن الاڭداۋشىلىق، جۇرتشىلىق جانارىنداعى ءۇمىت پەن ۇرەي،  جولايرىقتاعى شاراسىز حالدە تۇرعان جولاۋشىعا باعىت نۇسقاعان باعدارشامنىڭ ءوشىپ-جانعان جارىعىنداي، نازار اۋدارتتى.

قازاق ەلى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ، اتا-بابالارىمىزدىڭ امانات-ارمانى اقىرى جۇزەگە اسقان تۇستا، تورتكۇل دۇنيەنىڭ بۇرىش-بۇرىشىنا مىناۋ جۇمىر جەردىڭ بەتىندە تاعى ءبىر تاۋەلسىز، ەركىن، زايىرلى، قۇقىقتى، دەموكراتيالى مەملەكەت كوك بايراعىن كوتەرگەن شاقتا قانى قازاق، رۋحى قازاق، ءتىلى، ءدىلى قازاق اتاۋلى جۇرەگى جارىلارداي قۋانعانى انىق. بۇل بوستاندىق تاڭىن، ازاتتىق تاڭىن ءبىز اسىعا كۇتتىك، سارىلا كۇتتىك، ساعىنا كۇتتىك.

ۇلتتىق سانانىڭ، تاريحي سانانىڭ ويانۋى وتكەن جولىمىزعا قايتا ءۇڭىلتىپ، قانشاما جىلدار بويى ايتىلماي، جازىلماي كەلگەن اقيقاتتىڭ اق تاڭداقتارى مەن قارا تاڭداقتارىن انىقتاۋعا، ءجۇرىپ وتكەن «اسۋلارىمىز» بەن الدىق دەگەن «اسقارلارىمىزدىڭ» قانشالىقتى تاريحي ماڭىزى بولعانىن باعالاۋعا، مادەني، ادەبي الەمىمىزدەگى جارىق جۇلدىزدارىمىزدىڭ تاريحي ادىلەتتى ورنىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك اشتى. «اداسىپ قاراڭعىدا، سورلى قازاق!» دەپ داۋسى قارلىققان ءمىرجاقىپتىڭ، «قاز ەدىك قاتار ۇشىپ قاڭقىلداعان» دەپ كۇرسىنگەن احمەتتىڭ، «بار سۇيەنىش، ءۇمىتى ءبىر قۇدايدا» دەپ تولقىناعان شاكارىمنىڭ، «تۇركىستان – ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى عوي» دەپ ارماندا كەتكەن ماعجاننىڭ، ت.ب. – الاش ارداقتىلارىنىڭ ۇندەرى جەتتى قۇلاققا.

تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە بۇرىن ەزىلىپ، جانشىلىپ، ەڭسەسى تۇسكەن قازاق ەلىنە ۇلى رۋح ورالدى!

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى العاشقى ونجىلدىقتا (1991-2001) جارىق كورگەن: 1991 جىلى – ابزال بوكەنوۆتىڭ «سالبۋىرىن»، ە.راۋشانوۆتىڭ «ءعايشا-بيبى»، 1992 جىلى – م.ايتحوجينانىڭ «جاپىراق سىلكىنگەن كەش»، ت.تۇياقبايەۆتىڭ «جان داۋىسى»، ب.ۇسەنوۆتىڭ «تابيعات تەرەزەسى»، س.نۇرجانوۆتىڭ «ارۋانا»، گ.شامشييەۆانىڭ «قاراكوز داۋرەن»؛ 1993 جىلى – ت.ابدىكاكىموۆتىڭ «اقشام حاتتارى»، گ.ءومىرزاقوۆانىڭ «جاپىراق عۇمىر»، 1994 جىلى – س.سەيىتوۆتىڭ «سەرپەر»، ءا.قايراننىڭ «مازاسىز الەم»، 1995 جىلى – ح.ەرعاليدىڭ «سونەتتەر»، ءا.سارسەنباي ۇلىنىڭ «عاسىر مەن عاسىر بەتتەسە»، ق.شاڭعىتبايەۆتىڭ «ماحاببات پەن عاداۋات»، ق.بۇعىبايەۆانىڭ «قوشتاسقىم كەلمەيدى»، ە.راۋشانوۆتىڭ «قارا باۋىر قاسقالداق»، ن.ماۋكەن ۇلىنىڭ «بويتۇمار»، ا.ءشارىپوۆتىڭ «قۇبىلا»، ق.يسانىڭ «كەرىمسال»، گ.سالىقبايەۆانىڭ «جان»؛ 1996 جىلى – ءو.نۇرعالييەۆتىڭ «افينا مەكتەبى»، ا.ەگەۋبايدىڭ «الامان»، ك.احمەتوۆانىڭ «كۇن شىققاندا كۇلىپ ويان»، يران-عايىپتىڭ «جىر الەمى»، ج.بودەش ۇلىنىڭ «جۇلدىزعا ورنىن اي بەرمەس»، م.اقداۋلەت ۇلىنىڭ «ءدارۋىشناما»، ا.ءالىمنىڭ «اي نۇرى الاقانىمدا»، ع.جايىلبايدىڭ «جۇرەگىمنىڭ جۇلدىزى»، ءا.ىبىرايىم ۇلىنىڭ «ءپىر مەن پىراق»، ب.جەتەكبايدىڭ «كۇندىز اققان جۇلدىزدار»، ت.مولداعالييەۆتىڭ «جاز دا ءوتىپ بارادى»، «ءبىر اسۋدان اسقاندا» (1997)، «ساعىندىرعان كوكتەمدەر» (2001)، 1997 جىلى – ق.مىرزا ءاليدىڭ «زامان-اي!»، «الاشتىڭ ارمانى» (2001)، س.ءداۋىت ۇلىنىڭ «سارىبەل سازى»، ا.شاياحمەتتىڭ «جۇلدىزدى ءداۋىر»، ت.راقىمنىڭ «ءدۇلدىل كوڭىل»، ن.ءورازاليننىڭ «قۇرالايدىڭ سالقىنى»، «عاسىرمەن قوشتاسۋ» (2001)؛ ا.سەيتاقتىڭ «عۇمىرناما»، 1998 جىلى – و.تۇرجانوۆانىڭ «شەرقالا»، ءا.قايىربەكوۆتىڭ «شەر شەرتەر»، م.اكىمحانوۆتىڭ «جالعىز ارشا»، ن.يسابايەۆتىڭ «قيمايمىن سەنى»، 1999 جىلى – ت.مەدەتبەكتىڭ «تاعدىرلى جىرلار جارلارى»، س.تۇرعىنبەك ۇلىنىڭ «جەرورتا»، ە.اسقاروۆتىڭ «استانا جۇرتىن اينالسام»، د.ستامبەك ۇلىنىڭ «جۇماعىم مەن تامۇعىم»، ق.شولاقتىڭ «كوكسەڭگىر؛ 2000 جىلى – م.شاحانوۆتىڭ «جاڭا قازاقتار»، س.اقسۇڭقار ۇلىنىڭ «ادام اتا – ھاۋا انا»، ت.ءابدىراحمان قىزىنىڭ «زامانا سازى»، ك.سالىقوۆتىڭ «ءسابيت اعا»، «تۇركىستانعا تاعزىم»، ە.اۋكەبايەۆتىڭ «كۇن مەن كولەڭكە»، ن.ايت ۇلىنىڭ «رۋحىمنىڭ پاديشاسى»، ۇ.ەسدالەتتىڭ «كيىز كىتاپ»، و.اسقاردىڭ «وربۇلاق»؛ 2001 جىلى – د.ءابىلوۆتىڭ «جولاۋشى ءومىر»، م.ءراشتىڭ «كيەلى دومبىرا»، ت.قاجىبايەۆتىڭ «جەتى جەلى»، ا.باقتىگەرەيەۆانىڭ «اق شاعالا»، ءا.راحىمبەك ۇلىنىڭ «ايدىنىنان ايىرىلعان، ارايلىم-اي!»، س.ادايدىڭ «ءار قازاق – مەنىڭ جىلعىزىم»، ت.ابدىكاكىموۆتىڭ «ىراۋان»، ي.ساپاربايدىڭ «ماحاببات پەن عاداۋات»، م.قايىڭبايەۆتىڭ «جارعاقتاعى جازبالار»، ب.بەكەتوۆانىڭ «كولباستاۋ»، ك.قۇمار ۇلىنىڭ «كارىبوز»، ق.جۇماعالييەۆتىڭ «كۇنشۋاق»، ج.اسكەربەك قىزىنىڭ «قاراكوز – بۇلاق» ت.ب. جىر جيناقتارى شىققان.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ، كۇن تارتىبىنە وتكىر قويىلعان ماسەلەلەردىڭ ءبىرى –مەملەكەتتىك ءتىل تاعدىرى ەدى. بوداندىق بۇعاۋىندا بولعان جىلداردا، اسىرەسە كەڭەستىك داۋىردە انا ءتىلىمىزدىڭ – قازاق ءتىلىنىڭ ءحالى ابدەن مۇشكىل بولىپ، قولدانىلۋ  اياسى مۇلدە تارىلىپ، وتباسىلىق قارىم-قاتىناس  قۇرالى رەتىندەگى قولدانىلۋدان دا شىعا باستاعان-تۇعىن.

 سول تۇستا اقىن، قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ:                    تاعدىردىڭ  ءتۇسىپ تەزىنە،

                                   تارتپاسقا قورلىق، مازاعىڭ،

                                   ءوز قولىڭ جەتسە وزىڭە،

                                   ءتىلىڭدى قورعا، قازاعىم! [14،63]– دەپ  جالپاق جۇرتقا الاش ارداقتىلارى احمەت، ءاليحان، ءمىرجاقىپ سياقتى ۇراندى ءسوز تاستاۋىنىڭ سىرى – زامان لەبىن بايقاستاپ، قالامعا جۇك ارتۋ ەمەس، ءوزى دە قوعامدىق، ساياسي، مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى اتقارا ءجۇرىپ كوز جەتكىزگەندىكتەن جانە ءتىل تاعدىرى – مەملەكەتتىك  تاعدىرى ەكەندىگىن استانا جۇرتقا ءجۇز قايتالاپ ايتۋدى مىندەت،پارىز ساناعاندىقتان دەپ ۇعامىز. سوناۋ حح عاسىردىڭ باس كەزىندەگى الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرلەرىنەن كەيىن بۇل ماسەلە ءدال تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعىداي  ايىرىقشا لەپپەن: «ءتىلىڭدى قورعا، قازاعىم!» دەپ ۇرانعا ۇلاستى.

«قازاقتىڭ قالعىپ-مۇلگۋگە بەيىم، بالاڭداۋ ساناسى ءۇشىن ۇنەمى سىلكىنىس-سەرپەلىستەر كەرەك؛ ءتىل تۋرالى كەيدە بايىپتى دا بايسالدى، كەيدە وتكىر دە وزەكجاردى سوزدەردىڭ ءالسىن-السىن ايتىلماعى ابدەن قاجەت! – دەيتىن جازۋشى  مارحابات بايعۇتتىڭ پىكىرىن سالا-سالا وي سوراپتارى تارقاتىلىپ شىعادى ەكەن. ساناداعى سىلكىنىس پەن سەرپەلىستىڭ اسىرەسە ۇلت تاعدىرىنا قاتىستى ماسەلەلەردە اسا قاجەت ەكەندىگىن الاشتىڭ ارداقتىلارى ايتۋداي-اق ايتىپ وتكەن ەدى عوي. ەندى،مىنە، بۇل تاۋەلسىز ەلدىڭ ازاماتتارى ءۇشىن دە كۇندەلىكتى  ءىس جوسپارىندا تۇراتىن، جۇمباستىلىقتى سىلتاۋراتىپ ەلەمەي، ەسكەرمەي كەتۋگە بولمايتىن ماسەلە. سەبەبى، «بالاڭ سانانى» بايىتۋ، ەسەيتۋ، جەتىلدىرۋ ارقىلى عانا حالقىنا، ۇلتىنا جانى اشيتىن قايراتكەر قالىپتاستىرۋعا بولادى. اسىلى، انا ءتىلى – اق ۋىز. قازاقتا «ۋىزىنان جارىعان» دەگەن ءسوز بار. رۋحاني ۋىزعا جارىعان ءسابي، ياعني انا ءتىلىن ەركىن مەڭگەرىپ، ۇلتتىق فولكلوردىڭ باي قازىناسىنان سۋسىنداپ وسكەن قازاق بالاسى ەرتەڭگى كۇنى سول انا ءتىلىنىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعاندا شىرىلداپ وتقا دا، سۋعا دا تۇسەدى. سوندىقتان دا يسرايل ساپارباي ءوزىنىڭ «ءتىل تاعدىرى» دەيتىن ولەڭىندە:                       شىدا، شىدا، ءتوزىپ ب ا ق بار-بارىنە،

                              قامالدى بۇز، جولىڭدى اش، قار دا كۇرە!

                              ءتىل تاعدىرىن كوزىنىڭ تىرىسىندە

                              ۇرپاعىڭا تاپسىرساڭ، ارمانىڭ نە؟! [15]– دەپ توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن تاپ باسقان. بۇل اقىننىڭ التى شۋماق ولەڭىمەن جەتكىزىلگەن التى الاشتىڭ ارمانى، اڭسار-مۇراتى ەكەندىگى ءسوزسىز.

ەل تاۋەلسىزدىگى – ۇلتتىق ءتىلىمىزدىڭ باعىن اشتى. قانشاما قيىندىقپەن، كۇرەسپەن، مىلتىقسىز مايدان ۇستىندەگى جانكەشتى  شايقاسپەن قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ مەرەيى اسىپ، مارتەبەسى بيىكتەدى، شىن مانىندە قايتا ءتىرىلىپ، ومىرگە قايتا كەلدى.

قازاق تاۋەلسىزدىك العاندا قازاق ءتىلى وسىنشاما دوداعا تۇسەر دەپ كىم ويلاعان. ەلىمىزدە ءتىل قازىرگى تاڭدا باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ تۇر.

قايعىعا قالاي باۋىر باسپايىن،

ەرتەرەك تۋىپ،

كەش قالسام.

كۇلكىمدى مۇڭعا ايىرباستايمىن،

انا ءتىلىمدى ەسكە السام، [16،95] - دەيدى ۇ.ەسداۋلەتوۆ.  انا ءتىلىنىڭ شۇبارلانىپ كەتكەنىنە، قۇرىپ كەتۋ قاۋپىنە قاپا بولادى. اتا-بابا الدىندا ءتىلى ءۇشىن اقىن ءوزىن ايىپتى سانايدى.

عۇندارعا داعى،

ساقتارعا داعى،

اق ءسۇتىن بەرگەن ارمان ءتىل،

اتقاندا داعى،

شاپقاندا داعى

قانسىراپ امان قالعان ءتىل [16،94] - دەپ، كونەدەن كەلە جاتقان مۇرامىزدان ايىرىلۋعا شاق قالعانىمىزدى كۇيىنىشپەن جىرلايدى. وسى ءبىر شۋماقتان ءتىلدىڭ بۇكىل تاريحىن سەزىنگەندەي بولاسىڭ.

«قۇرىعان ءتىل!» – دەپ تابانداعاننىڭ،

دەيمىسىڭ كەتپەس تۇگى دە،

ءتىلىمدى سونشا جامانداعاننىڭ

شوق تۇسەر ءالى تىلىنە» [16،95].

ءوز ءتىلىن مىسە تۇتپاي، ءتىپتى ءوز تىلىندە سويلەۋدى ار سانايتىن كەيبىر قاراكوزدەرىمىزگە ايتىلعان سوزدەي.

ەۋرازيانىڭ سامالى وپكەن سەلەۋلى سايىن دالاسىندا تۋىپ، ءور التاي وكتەم قىلىپ وسىپ-وندىرگەن، قارا ەرتىس تۋلاعان تولقىنىمەن ماتەريككە، جاھانعا تاراتقان كوشپەندىلەردىڭ ۇلى وركەنيەتى ۇلىقتاعان عۇن مەن ساق، وعىز بەن تۇركى ءۇن قاتقان بابالار ءتىلىنىڭ مۇراگەرى – قازاق ءتىلى ءححى عاسىرعا جەتتى.

ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگەنىڭ ومىرگە كەلۋى دە تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى. تەڭگە العاش قولىمىزعا تيگەندە، شىنىمەن، ەل بولدىق-اۋ، ءوز اقشامىز بار، ءتول تەڭگەمىزدىڭ عۇمىرى ۇزاق بولسا ەكەن دەپ تىلەك قوسپاعان قازاق جوق شىعار. دەگەنمەن، كوڭىل الاڭداۋلى ەدى. اقىن وتەپبەرگەن اقىپبەك ۇلىنىڭ مىنا ءبىر ولەڭ شۋماعىندا سول كەزدەگى قازاق ەلىنىڭ ءتول تەڭگەگە دەگەن ماحابباتى، قۋانىشى، الاڭداۋى بەينەلى تۇردە ءساتتى جەتكىزىلگەن دەپ ويلايمىز: ءبىر جاعىندا – يۋان،

          ءبىر جاعىندا – رۋبل.

          دولى دوللار دولدانىپ،

          كوكىرەگىن ۇرىپ ءجۇر...

          ەنەسىنەن وزگەنى كوزگە ىلمەي كىسىنەر،

          بۇعالىقسىز، بۇيداسىز،

          تەڭگە دەگەن – قۇلىن ءبىر...[17،52].

تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە ءجۇرىپ جاتقان الۋان وقيعالاردىڭ بىردە-بىرى مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزدى اينالىپ وتە المايدى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ جوعارى دارەجەدەگى حالىقارالىق كەزدەسۋلەرىنەن باستاپ، ديپلوماتيالىق بايلانىستاردىڭ بارىندە دە، حالىقارالىق سپورت جارىستارى كەزىندە، مادەني، ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋدا بولسىن، ەلدىك نىشاندارىمىزعا قاراپ ارىپتەستەرىمىز، وزگە مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرى ءبىزدى تانيدى، مويىندايدى.

سونداي-اق، مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزدى ءاربىر قازاقستاندىق ازامات قاستەر تۇتۋعا، قاسيەتتى ساناۋعا، قادىرلەپ-قۇرمەتتەۋگە مىندەتتى. بۇل مىندەتتىلىك ءاربىر كۇنگى قىزمەت، جۇمىس، وقۋ ۇدەرىستەرىنىڭ بارىندە دە جۇزەگە اسىپ جاتۋعا ءتيىس. ماسەلەن، ۇستىمىزدەگى 2015 جىلدىڭ سايلاۋدى الايىق. قاراپايىم، قاتارداعى سايلاۋشى كىمگە داۋىس بەرەتىنى جونىندە ويلاعاندا مەملەكەتتىك مۇددە، حالىقتىق مۇددە قالاي ەسكەرىلمەسىن. ەندەشە سايلاۋشىنىڭ داۋىسىن كىمگە، نە ءۇشىن بەرەتىنى – مەملەكەتتىك ماسەلە. وسى ورايدا اقىن ءجۇرسىن ەرماننىڭ ولەڭىنەن الىنعان مىنا ءبىر شۋماق پىكىرىمىزدى شەگەلەي تۇسەتىندەي:

                        ايبار بولار الاشقا تاۋسىلدى ما ەر-

                        نامىس وتى لاپىلداپ ، جانسىن جىگەر.

                        كوك بايراقتىڭ استىندا تابىسۋعا،

                        اتا قازاق، سەن بىزگە داۋسىڭدى بەر! [18].

ارينە، اقىن استارلاپ ايتىپ، جەتەلىنىڭ جەتەسىنە جەتەر وي تاستايدى. ماسەلە كوك بايراقتىڭ استىندا بىرىگىڭدەر، بولىنبەڭدەر، تۇتاسىڭدار، تابىسىڭدار، سوندا ەلدىك ارمان-مۇراتتارىڭا جەتەسىڭدەر دەگەنگە سايادى. كوك تۋ دا، ءانۇران دا، ەلتاڭبا دا، ءتول تەڭگە دە قازاقتىكى. قازاق ەلىن مەكەندەيتىن باسقا ۇلت وكىلدەرى مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزدى سىيلاعاندا عانا بىزبەن سىيىسا الماق، ەلدىك نىشاندارىمىزدى قۇرمەتتەگەندە عانا بىزبەن ءتىل تابىسا الماق. بۇل – الەمدىك تاجىريبەدە ورنىققان ءداستۇر. ەندەشە ءبىز جاس ۇرپاق تاربيەسىنىڭ بارلىق ساتىسىندا دا مەملەكەتتىك رامىزىمىزبەن پاتريوتتىق رۋحتى، وتانسۇيگىشتىك سەزىمدى بويعا دارىتاتىنىمىزدى  ەشۋاقىتتا جادىمىزدان شىعارماۋىمىز ءتيىس.

قۇدايعا شۇكىر، تاۋەلسىزدىكتىڭ، بوستاندىقتىڭ جەمىسى – اقىندار جىرلاي الادى، جازۋشىلار جازا الادى. بۇعان دالەل، 1992 جىلى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءبىر جىلدىعىنا ارنالعان جىر جارىسى – ءمۇشايرا وتكىزىلسە، ودان سوڭ بۇقار جىراۋدىڭ 325 جىلدىعىنا،  ماعجان جۇمابايەۆتىڭ، ابىلاي حاننىڭ، قابانباي باتىردىڭ، قاراساي باتىردىڭ، ساكەن سەيفۋلليننىڭ، ابايدىڭ، جامبىلدىڭ، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ، قانىش ساتبايەۆتىڭ، ءسابيت مۇقانوۆتىڭ، عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ت.ب. مەرەيتويلارىنا، تۇركىستان قالاسىنىڭ – 1500، تاراز قالاسىنىڭ – 2000 جىلدىعىنا، بۇگىنگى كۇنمەن ساباقتاستىرساق، ۇلى جەڭىستىڭ – 70، قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا - 550 ت.ب. ارنالعان كوپتەگەن بايگەلەر بىر-بىرىنە جالعاسا ۇلكەن كوش-كەرۋەنىن قۇراعانىن، جازبا پوەزيانىڭ دامۋىنا اجەپتەۋىر ىقپال-اسەرى بولعانىن جوققا شىعارا المايمىز. تەڭىز تۇبىندەگى مارجانداي قىمبات تا باعالى دۇنيەلەر ومىرگە كەلىپ، قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ، كوركەمدىك قاينارلارىنىڭ دا كوزى اشىلىپ، ەلدىك، ۇلتتىق، حالىقتىق مۇراتتاردى قوزعاپ، ازامات-اقىننىڭ قارا نارداي قابىرعاسىن قايىستىرىپ، وتقا وراپ، جالىنعا شارپىپ، ىستىققا كۇيدىرىپ، سۋىققا توڭدىرىپ بارىپ تۋعان جىرلار رۋحاني قازىنامىزدى بايىتا تۇسكەنىنە كۇمان جوق.

ەندى ولسەم دە – ارمانىم جوق –

قۇل ەمەسسىڭ قازاقستان!!![19،111] – دەپ اقىن وتەجان نۇرعالييەۆتىڭ وتكىر ايتۋىنىڭ سىرى دا سوندا. وسىلايشا، تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتقاننان كەيىنگى، وتكەلى جاتقان تويلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ەرەكشەسى اباي تويى بولىپ، ونى يۋنەسكو ءوزىنىڭ شەشىمىمەن الەمدىك دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە ىقىلاس ءبىلدىرىپ جاتقاندا، قازاق زيالىلارى ءۇنسىز قالعان جوق.

تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن ساتتەن باستاپ ءوز ەلىن جارقىن بولاشاققا باستاپ كەلە جاتقان نۇرسۇلان نازاربايەۆ سىندى ۇلى كوشباسشىسى بار قازاق ەلى – از ۋاقىت ىشىندە تاريحتا بۇرىن-سوڭدى بولماعان تابىستارعا قول جەتكىزدى. بۇگىنگى قازاقستاننىڭ باستى ماقساتى – ەكونوميكاسى دامىعان، باسەكەلەستىككە قابىلەتتى، ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنان كورىنۋ. «ماڭگىلىك قازاقستان» جوباسى وسى ماقساتقا جەتكىزەتىن ۇلى باستاما. اعىمداعى جىلدا ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا ارنالعان جولداۋى وسىدان ءبىر جىل بۇرىن ەلباسى ءوزى جاريا ەتكەن ەلىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ جاڭا ساياسي باعدارىن، ياعني، قازاقستاندىق دامۋدىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداپ بەردى. «ماڭگىلىك ەل» جوباسى – ەل تاريحىنداعى ءبىز اياق باساتىن جاڭا ءداۋىردىڭ كەمەل كەلبەتى. سترارەگيانى مۇلتىكسىز ورىنداۋ، ەمتيحاننان مۇدىرمەي ءوتۋ – ورتاق پارىز، ابىرويلى مىندەت!،- دەپ اتاپ ءوتتى ەلباسى ءوز جولداۋىندا. ەلباسى جولداۋىندا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن، شاعىن بيزنەستى، الەۋمەتتىك سالانى دامىتۋ، قازاقستان عىلىمىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ، ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ، ينفروقۇرىلىمدىق ءۇش تاعاننىڭ قارقىندى دامۋى بۇدان وزگە دە ماڭىزدى ماسەلەلەر ءسوز ەتىلدى. «تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن گورى، ونى ۇستاپ تۇرۋ الدەقايدا قيىن. بۇل - الەم كەڭىستىگىندەگى عۇمىر كەشكەن تالاي حالىقتىڭ باسىنان وتكەن تاريحي شىندىق. ءوزارا الاۋىزدىق پەن جان-جاققا تارتقان بەرەكەسىزدىك تالاي ەلدىڭ تاعدىرىن قۇردىمعا جىبەرگەن. تىرشىلىك تەزىنە توتەپ بەرە الماي جەر بەتىنەن ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتكەن ەلدەر قانشاما. ءبىز وزگەنىڭ قاتەلىگىنەن، وتكەننىڭ تاعىلىمىنان ساباق الا بىلۋگە ءتيىسپىز. ول ساباقتىڭ ءتۇيىنى بىرەۋ عانا – ماڭگىلىك ەل ءبىزدىڭ ءوز قولىمىزدا. ول ءۇشىن ءوزىمىزدى ۇنەمى قامشىلاپ، ۇدايى العا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. بايلىعىمىز دا، باقىتىمىز دا بولعان ماڭگىلىك تاۋەلسىزدىگىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك». ەلباسى جولداۋىندا ايتىلعان وسى ءبىر سوزدەر ءاربىر سانالى ازاماتتىڭ جانىن تەربەرى ءسوزسىز. ەل مەن ءتىل – ەگىز ۇعىم. ماڭگىلىك ءسوزى بابالاردان ميراس بولىپ كەلە جاتقان ماڭگى ولمەيتىن اسىل قازىنامىزدىڭ ءبىرى – انا تىلىمەن دە تىعىز بايلانىستى. ولاي بولسا، ماڭگىلىك ەلدىڭ ونىمەن قاتار جاساپ، بىرگە داميتىن ماڭگىلىك ءتىلى بولۋى دا شارت. ول – قازاق ءتىلى. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ەلىمىزدە تاباندىلىقپەن جالعاسىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا جىل سايىن ميلليونداعان قارجى بولىنەدى. ەلباسى ءوز جولداۋىندا مەملەكەتتىك ءتىل سالاسىندا جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزگە توقتالا كەلىپ، ەندى ەشكىم وزگەرتە المايتىن ءبىر اقيقات بار! انا ءتىلىمىز ماڭگىلىك ەلىمىزبەن بىرگە ماڭگىلىك ءتىل بولدى. ونى داۋدىڭ تاقىرىبى ەمەس، ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى ەتە بىلگەنىمىز ءجون دەپ وي ءتۇيدى. ولاي بولسا، انا ءتىلىمىزدى – ماڭگىلىك ءتىل ەتۋ ءوز قولىمىزدا. الدىعا قويعان ۇلى ماقساتتارى بار، ەرتەڭىنە سەنىممەن قارايتىن، جاستارى العىر، جاڭالىققا جانى قۇشتار، رۋحى بيىك ەل عانا ماڭگىلىك ەل بولىپ عاسىرلار بويى جاسايدى. «ماڭگىلىك قازاقستان» جوباسى – ەلدىگىمىز بەن بىرلىگىمىز، ەرلىگىمىز بەن ەڭبەگىمىز سى­نا­لاتىن، سىنالا ءجۇرىپ شىڭدالاتىن ۇلكەن سىناق، ونى مۇلتىكسىز ورىنداپ، سۇرىنبەي ءوتۋ – ورتاق پارىز، ابىرويلى مىندەت» دەپ اشىپ كورسەتتى. ءححى – عاسىر ەشبىر ەل، ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە دامۋ جولىندا جەڭىل ساياحات بولماسى بارشاعا ءمالىم. ەل دا­مۋىنىڭ نەگىزگى وزەگى – ەكونوميكالىق دا­مۋ­دىڭ دەڭگەيى بولا بەرمەك. وعان مىسال، قازىرگى جاھاندىق دامۋدىڭ ۇلگى-كورىنىسى بولىپ وتىرعان، قۇرامىنا 34 ەل كىرەتىن «ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ» ۇيىمى دۇنيە جۇزىلىك جالپى ىشكى ءونىمنىڭ 60 پايىزىنان استامىن ءوندىرىپ وتىر. سوندىقتان دا كوپتەگەن ەلدەر جوعارىداعى ەلدەردىڭ ساناتىنا كىرۋگە اسا مۇددەلى. ولار – برازيليا، جۇڭگو، ينديا، يندونەزيا، رەسەي. مىنەكەي، ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ دا الداعى قويىپ وتىرعان اۋقىمدى مىندەتى مەن ۇزاق مەرزىمدى ماقساتى سول ەلدەردىڭ قا­تارىنان كورىنىپ، حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سا­پاسىن بارىنشا جوعارى كوتەرۋ بولىپ تا­بى­لادى. ولاي بولسا ەلباسى سالعان سارا جولدان تايمايىق، ەلدىگىمىز بەن تۋعان ءتىلىمىز ماڭگىلىك جاساي بەرسىن!

قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى – بۇل ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ تۋى تىگىلگەن وتە جاۋاپتى كەزەڭ. تاريحىمىزدا بۇل مەرەيتوي تۇڭعىش رەت اتالىپ وتكەلى تۇر، ەندەشە وسى 550 جىلدىق – قالاي بولعاندا دا مەملەكەتتىك تۇتاستىعىمىزدى، تاۋەلسىزدىگىمىزدى، ماڭگىلىك ەلگە بارا جاتقان سارا جولىمىزدى تانىتاتىن، الەم ەلدەرىنىڭ الدىندا ۇلتىمىزدىڭ تامىرىن، تەگىن، تاريحىن پاش ەتەتىن، باعالاناتىن ۇلى شارۋا بولاتىنىنا ءبىز بەن ءسىز بولىپ ات سالىسىپ، كىرپىش بولىپ قالانۋ.

ءسوز سوڭىندا ايتار ءتۇيىن،

سانامدى كەمەل ويعا باتىراتىن،

وتانىم – كەڭ قۇشاقتى اتىرابىم.

توپىراعىڭنىڭ ءتۇيىرى التىن ماعان،

تاريحتىڭ تولقىنىندا جارقىلداعان.

كونەكوز جادىگەرىم، ابىز دالام،

ميراس بوپ قالعان قاريا عاسىرلاردان.

وسىنداي كەرەمەتتەر وتانى بۇل –

تورتكۇل دۇنيە تاڭداي قاعا قاراعان.

نۇر اعام سالعان قازىرگى نۇرلى كوشتە،

تاتۋلىقتىڭ بەسىگى تەربەتۋلى.

ەركە ەسىل ساعاسىندا تىنىشتىقپەن،

ەڭسەلى بوي تۇزەگەن «قازاق ەلى!»

كەڭ بايتاق وتانىمنىڭ قازاقتىڭ كەڭ قۇشاعى مەن داق دۇسپەگەن پەيىلى ىسپەتتى كوگىلدىر اسپانىن، سول اسپاندا جەر بەتىنە جىلۋلىق سىيلايتۇعىن كۇنىن، قازاقتىڭ جارقىن بولاشاعىنداي اسپانمەن تالاسقان بيىك تاۋىن، سول تاۋدان ەركەلەي اققان قازاقتىڭ ارى مەن كوڭىلىندەي تازا بۇلاعى مەن سۋىن، جىمىڭ قاعىپ جارقىراي تۇسكەن جۇلدىزدارىن، جازيرا كەڭ اتىرابىنا كورىك بەرەتىن قۇلپىرعان قازاق قىزدارىنداي قىرمىزى گۇلدەرىن، قيالىڭا قانات بىتىرەتىن، تالاي ولەڭ-جىردى تۋعىزعان ساف اۋاسىن ءسۇيىپ وتەمىن!

پايدالانىلعان ادەبيەتتەر:

1. الاشتىڭ ارداعى:(ەلتانىمدىق جانە ءتىلتانىمدىق جيناق). قۇراستىرعان ە.ە.تىلەشوۆ، گ.پ.ارىپبەك. استانا:"رۋحانيات"، 2010ج - 264 بەت.
2. ءۋاليحانوۆ ش. شىعارمالارى. الماتى، 1982. -582ب.
3. ەلەۋكەنوۆ ش. قازاق ادەبيەتى تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە. – الماتى: الاتاۋ، 2006.
4. جىر-مۇرا. –استانا: ەلوردا، 2001. -496ب.
5. ءازيزوۆا ا.و. تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى قازاق ليريكاسى. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ حابارشىسى. فيلولوگيا سەرياسى. 2005، №4.
6. كەكىلبايەۆ ءا. تاني بىلسەك، تالانت كوپ // قازاق ادەبيەتى. 1971، 1 قاڭتار.
7. ەسىم ع. ابايدىڭ جولى – حاق جولى. اقيقات، 2008، №5. -23ب.
8. قيرابايەۆ س. ۇلت تاۋەلسىزدىگى جانە ادەبيەت.-الماتى: عىلىم، 2001.
9. نازاربايەۆ ن. تاريح تولقىنىندا.–الماتى: اتامۇرا، 1999. -296 ب.
10. قامزابەك ۇلى د. الاش جانە ادەبيەت. – استانا: «فوليانت»،2002.
11. ءابدراحمانوۆ س. ءتول تۋىندىلارىمىزدى دارىپتەيىك. الەم ادەبيەتى، 2008، №2.
12. اقاتاي س. تاۋەلسىزدىك – ءبىزدىڭ تۇپكى ماقساتىمىز. ەگەمەن قازاقستان. 2000. №5 (22).
13. مەدەتبەك ت. بابا ءداستۇردىڭ مۇراگەرى كىم؟/ت.مەدەتبەك.-الماتى: ولكە، 2001.-248 ب.
14. قازاق پوەزياسىنىڭ انتولوگياسى. –الماتى: عىلىم، 1992. -488ب.
15. ساپارباي ي.سىڭعىرلاعان ءسوز دەمە. ءجۇلدىز، 2003، №6.
16. مۇقاشيەۆا ر. قازىرگى قازاق پوەزياسىنداعى ۇلتتىق حاراكتەردى بەينەلەۋ جۇيەسى. اۆتورەفەرات /ر.مۇقاشيەۆا.- الماتى، 2000.
17. وسمانوۆا ا.تولعاۋى توقسان قىزىل ءتىل. -الماتى:قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسى، 1993.-20 ب.
18. ەرمان ج. جۇرەكتەن شىققان ءسوز. قازاق ادەبيەتى، 2001، 12 ناۋرىز.
19. جۇماحمەت ۇلى ە. كوزىمىز، قۇلاعىمىز قازاق تىلىندە اۋىز اشپاسا/

لەكەروۆا داناگۇل ەرجۇما قىزى

اباي اتىنداعى قازۇپۋ،

فيلولوگيا ينستيتۋتىنىڭ 1-كۋرس ماگيسترانتى