"قازاق حاندىعىنا 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە

كۇمىس تاباق ءتارىزدى تولعان ايدىڭ استىندا، جاسىل كىلەم جايلىعان ءتور جايلاۋدىڭ ۇستىندە، ات اعاشقا سۇيەنىپ اقبوز ارعىماق مۇلگىپ تۇر. التى قانات اقبوز ءۇيدىڭ ىشىندە، قايقى باس اعاش توسەكتە جاستىعىنا جانتايىپ، يۋ-قيۋ ورنەكتى قۋ جاۋىرىن قولىندا كوزىنە جاسى ىركىلىپ، الدە نەنەى كۇبىرلەپ اق ساقالدى قادىر قارت جاتىر. ونىڭ جوعارىسىندا كەرەگەنىڭ باسىندا ءتورت قارا جولاعى توبەسىنە تۇيىسىكەن مارجان تاققان كونە توز اققالپاقتىڭ جانىندا توبىلعى ساپتى قامشى ءىلۋلى تۇر. اققالپاق دەمەكشى، سول قالپاقتىڭ ءتورت جولاعىنداي بولعان ءتورت تايپا ەلدىڭ بۇل جەر اتامەكەنى، الايدا كەلىمسەكتەر باسىپ كىرگەلى توزىعى جەتىپ، بەرەكەسى كەتكەن. قادەكەڭنىڭ قاسىندا قوس دۇنيەلىك سەرتتەسكەن، ءۇنسىز ويعا شومۋلى ادالبايداي دوسى وتىر. سىعىرايعان ماي شامعا قولىنداعىسىمەن قوسىلىپ كىرىپ كەتەردەي، ەكى كوزى كىتاپتا وتىرعان ايدوس قادەكەڭنىڭ ۇجىمشاردىڭ قويىن وتارلاتام دەپ ءجۇرىپ وپات بولعان جالعىز ۇلىمەن كەلىنەن قالعان قوس ق ۇلىنىڭ كىشىسى. الماتىدان كەلگەلى اپتادان اسىپ كەتسەدە كۇنى-تۇنى وسى كىتاپتى ەكى قارتقا قايتالاپ وقي بەرەدى. وقۋعا بىلتىر كۇزى كەتكەن، جول جۇرەردىڭ الدىندا اتاسى ەكى جۇمىس تاپسىرعان ءبىرى قاسقىر الار تازا قاندى يت كۇشىگىن تابا كەل الماتىعا الاشىتىڭ ءار جەرىنەن ەل كەلەر بىرەۋدە بولماسا بىرەۋدەن شىعار، مىنا شاتا قوياننان ارى اسا الماي ءجۇر دەپ كوكسۇر تازىنى نۇسقاعان، ەكىنشىسى ادۋىنتاۋدىڭ باسىنداعى تاس تاڭبالارعا ۇقساس جازىلعان جاۋىرىنداعى جازۋدىڭ سىرىن ءبىلىپ قايت دەگەن. الماتىدا كوپ ىزدەنگەن ايدوس جاۋىرىنداعى تاڭبالاردىڭ ءبىر الىپ بالبالتاستاعى جازۋلارعا جاقىن ەكەنىن كورىپ سونىڭ اۋدارماسىن الا كەلگەن. «بەك ۇلدارى – قۇل بولدى، پاك قىزدارى – كۇڭ بولدى» وسى جەرگە كەلگەندە ءاۋ باستا قوس قارت جاس بالاداي ەڭكىلدەپ، ەگىلىپ تۇرىپ جىلاعان. - جۇمباقتىڭ شەشۋى وسى دەدى قادەكەڭ قولىنداعى اتا-باباسىنان قالعان جالعىز مۇرا جاۋىرىنعا قاراپ كەزىنە كەشۋباي باقسى بار جىنىن شاقىرسادا شەشىپ وقي الماپ ەدى. مىنا جەتى تەسىك پەن جازۋ جەتى اتا ۇرپاعىڭا دەيىن قۇل بولما دەگەندى بىلدىرەر ەندى اتتانسامدا ارمانىم جوق. بۇل مۇرا وسى اۋەلتكە قاشان، قالاي كەلگەنى بەلگىسىز. ايتەۋ ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ، قولدان-قولعا ءوتىپ كەلەدى. بۇل اۋلەتتە وسيەت سول مالداندا، جانناندا ايىرىلسا وسى قۋ جاۋىرىننان ايىرىلماۋ. ال ونىڭ تاريحىن شەجىرەشى قارتتار ءارتۇرلى ايتاتىن سونىڭ ىشىندە قادەكەڭنىڭ كوڭىلىنە قونىمدىسى مىناۋ؛ وتە ەرتە زاماندا وسى قاۋىم تارايتىن جۇرتتىڭ حاندارىنىڭ ءبىرىنىڭ باسىن اڭدىپ جۇرگەن اتا جاۋى الىپ، شاراپ قۇياتىن ىدىس جاساپ، ارتىندا قالعان ەلىن توزدىرعان ەكەن، ارادا تالاي جىل وتكەندە كوك ءتاڭىرى تەپكىدەگى ەلدىڭ كوز جاسىن كورسە كەرەك ءبىر باتىر ۇل بەرىپتى. اقبوز ات مىنگەن جاس باتىر اتا جاۋىنىڭ سول كەزدەگى ەسى مەن دەسى بولعان باس باتىرىن جەكپە-جەكتە ءولتىرىپ، ءجون تەرىسىن سىلىپ الىپ، جاۋىرىن سۇيەگىنە جەتى تەسىك تەسىپ، بەتىنە جازۋ جازىپ قالدىرىپتى ونىسى «جەتپىس جەتى ۇرپاعىما ەرلىگىم ونەگە بولىپ، اتا جاۋىم ارۋاعىمنان سەسكەنىپ ءجۇرسىن» دەگەنى ەكەن. ال بىرەۋلەر جاس باتىر ايداھار اۋلاعان سونىڭ جاۋىرىنى دەسە، بىرەۋلەر ايۋ العان سونىڭ جاۋىرىنى دەپ تون پىشەدى. بۇل اۋەلەتتەگى بوز جىلقىنىڭ تۇقىمىدا سول باتىر مىنگەن اقبوز ايعىردىن تاراعان دەسەدى. قارت حالقىنىڭ قازىرگى مۇشكىل حالىنا قاراپ، كەلىمسەكتەردى كەۋدەسىنە شىعارىپ جۇرگەن كۇيىنە قاراپ باتىر قاۋىمنان تارادىق دەگەنگە ونشا سەنگىسى كەلمەسەدە، كەشە ءوزى كوزىن كورگەن ەرلەردى ويلاپ بۇل شىندىق دەيدى، ءبىراق وتكەندىگى وركەۋدە جۇرتتىڭ مۇنشالىق ىنجىق تارتقانىنا تاڭعالادى. تەك وسى ەلدىڭ ەلدىگىنىڭ يەسى مەن كيەسى بولىپ ءوزى سەكىلدى بىرنەشە سەلكىلدەك شال قالعان. ەرتەڭ ولار كەتسە ەل نە بولماق؟ كىم بۇل ەلگە تۇتقا بولىپ قۇلدىقتان قۇتقارادى. قارت وسىنى ويلايدى. بۇل قادەكەڭ كىم ەدى؟ شىنجىر بالاق، شىبار ءتوس قارا كوكتىڭ تۇقىمى. اتالارىنان الاشتىڭ ۇرانىنا اينالعان ارۋاقتار كوپ شىققان، ال بەرگى ءۇش اتاسى بۇل ەلگە بولىس پەنەن بي بولعان سولاردان قالعان كوز ەدى. ءوز سوزىمەن ايتقاندا «تەگى تازا ۇل» ەدى. اكەسى قالي بولىستىڭ بايبىشەسىنەن ەكەۋدى، توقالىنان جالعىز بۇل ەدى. جاس كەزىندە سەرى، بالۋان كەلىمسەكتەر كەلگەن سوڭ باي تۇقىمى اتالىپ، اباقتىعا قامالىپ ورتا جاسى سوندا ءوتتى. كەشۋباي باقسى ايتقانداي ايتولعان ءتۇنى، ايتىلعان كۇنى اتا-باباسىمەن جارى ايجامال جانىنا جول تارتقالى جاتىر ونى ءوزى بىلەدى. اتاس قارا باقسى اتانعان كەشۋبايعا قادەكەڭ قولىنداعى ۇيلەنگەندەرىنە بەس جىلدان اسقان ۇلكەن نەمەرەسى جاندوس پەن كەلىنى ەكەۋى اۋدانعا بارىپ اقحالاتتالاردىڭ تاعى دا «دەنساۋلىقتارىڭدا ماسەلە جوق تاعى كۇتىپ كورىڭدەر قۇداي بەرسە بالالى بولىپ قالاسىڭدار» دەگەن كۇننىڭ ەرتەسى ولارعا كۇمان كەلتىرىپ بارعاندى. قىرىق قۇمالاعىن شاشىپ كۇبىرلەپ، سۋ-سۋلەگەن باقسى ولاردى ءۇش قاتارعا ءتىزدى دە «ءسۇيىنشى باسى بەس بەسىكتەگى بالا قۋانعانداي، كوپ كەشىكپەي كەلەدى ول قويشى» دەگەندە «ال ءسۇيىنشىڭدى» استىڭا ات دەپ ەدى. باقسى باسىن كوتەرمەستەن «سەن ونى كورمەي كەتەسىڭ» دەپ توتەسىنەن ءبىراق ايتقان. وتكەن جازدا ومىردەن وتكەن ايجامال اپا تەكتى جەردىڭ قىزى بولاتىن «باتىردى ەكى دولى قاتىنىڭ ءبىر تۋادى، ءبيدى ىلۋدە ءبىر قاتىن تۋادى» دەگەن تولە بيدەن قالعان ءسوزدى ەسكەرىپ قادەكەڭ ءۇش وزەننىڭ ارعى جاعىنداعى اتاقتى ايدەكە ءبيدىڭ اۋىلنا بارىپ جۇرىسىمەن تۇرىسى ۇناعان سوڭ ادالبايدى ءبىر تاپسىرمامەن جىبەرگەن، ول ورىنداپ كەلگەن. بۇلاردىكى ۇياتتى امال ەدى. اڭدىپ ءجۇرىپ اداەكەڭ قىزدىڭ دارەت سىندىرعان جەرىن كورگەن، قاراسا كىشى دارەتى جەرگە قارىس بويى تەسىپ كىرگەن ەكەن «كىم تۋسادا وسىدان تۋادى» دەپ ويلاعان ون ءتورت قۇرساق كوتەرگەن ايجامال اپانىڭ تەك جەتىنشىسى عانا قاتارعا ءىلىندى دە قالعانى جاستاي جەرگە قايتتى. ال قادەكەڭنىڭ جاسى جەتى مۇشەلگە كەلگەندە اۋىرعانى بيىلدى. وعان سەبەپتىڭ ءبىرى وتكەن قىستاعى ۇلكەن نەمەرەسى جاندوستىڭ قىسىق كوزدەردىڭ ماقتاۋىنا لەپىرىپ كۇشىن كورسەتەمىن دەپ ماشيناعا دوڭىز تيەۋى ەدى، وسىنى ۇيگە ايتىپ كەلگەندە قادەكەڭ قامشىمەن ءبىر سالعاندا، ۇستىندەگى قاسقىر ىشىك قاق ورتادان بولىنگەن. ەرتەسى مولدا شاقىرىپ قۇدايعا جالبارىنىپ بەيباقتىڭ دەسىن الما دەپ الساڭدا وزىمەن كەتسىن دەپ جولىنا قۇربان شالعاندى. ەندى ءبىرى قىرعي كوك دەپ اتالاتىن كارى جولداس اقبوز اتتىڭ ۇستىندە جازعىتۇرىمعى كۇننىڭ جىلۋىنا ماۋجىراپ كەلە جاتقان قادەكەڭدى ارتىنان انىقباي دەگەن جاس جىگىت اپ دەپ قۇشاقتاي العاندا ءومىر سەلت ەتپەگەن قاريا اتتان اۋىپ تۇسۋگە شاق كەلگەن. ال اناۋ قولعا تۇسسە ءتىرى قۇتىلماسىن ءبىلىپ سول بويى ەلدەن قاراسىن باتىرىپ قالاعا ءبىراق تارقان بولاتىن. بۇعان تاعى وسىدان تۋرا اي بۇرىن جايلاۋدا وتكەن جارىستا جاۋىرىنى جەر يسكەپ كورمەگەن جاندوستىڭ راسىندا دوڭىز كوتەرگەن سوڭ دەسى قايتقانبا كەلىمسەكتىڭ ۇيرەتىلگەن ءبىر بالۋانىڭ جىعىلعانى قوسىلدى. ارۋاعى قوزىپ وتىرعان قادەكەڭ مىنانى كورگەندە كوزى قاراۋىتىپ جىعىلعان، سول كۇننەن باستاپ جاعدايى جاقسارمادى، ونىڭ ۇستىندە سوڭعى كۇندەرى كەلىمسەكتەرمەن قوسىلىعان ءبىر توپ كەلىپ قادەكەڭنىڭ اتا قونىسى اقبۇلاقتىڭ بويىن كوپ اقشا بەرەمىز دەمالىس ورنىن قۇرامىز دەپ كەلگىشەتەي بەردى. قادەكەڭ ولاردى قۋىپ شىققانىمەن ءقازىر نەمەرە مەن كەلىندى اينالدىرىپ ءجۇر. كەلىمسەكتەر ۇكىمەت ورناتىپ باي مەن كەدەي، ەرمەن ايەل تەڭ دەگەن باردى تالاپ، بايدى ايداعان زاماندا قارابەك قاتارلى ەسىرىپ اتقا ءمىنىپ شىعا كەلگەن ءبىر توپ بەلسەندى ەر جەتىپ ەل بيلىگىنە ارالاسىپ قالعان قادىردىڭ اعاسى قاسىمدى «ۇلتشىل، حالىق جاۋى» دەپ وققا ۇستاپ، تاشكەنتتەن ءبىلىم العان ءىنىسى قابايدى «ءتىڭشى» دەپ توپقا ۇستاپ بەرىپ ولتىرگىزدى. ەندى قادەكەڭە اۋىز سالار تۇستا، باعاناعى ادالباي اقىرەتتىك دوسىنىڭ اجالىنا اراشا ءتۇسىپ « بۇلار باي ەمەس جىلقى باققان مەن بايمىن، نەگە دەسەڭ اتتى مەنەن سۇراپ ءمىندى، سوعىمدى مەنەن سۇراپ جەدى، ەگەر سوتتار بولساڭ الدىمەن مەنى سوتتا دەپ» امان الىپ قالعاندى. ول قارابەك كىم ەدى؟ قادەكەڭنىڭ سوزىمەن ايتقاندا «قارا قازان قۇل ەدى، قۋلىعى كوپ سۇم ەدى». قارابەككە جيعانى قايىر بەرگەن جوق. قالي بولىستىڭ مالىنىڭ باسى كوكقاسقا ايعىردى ءپىشتىرىپ مىنەردە اكەسى «كيەسى اتادى» ءتىل الماعان. ايعىر پىشىلگەن كۇنى كوك شىبىقتى ات قىلىپ ءمىنىپ جۇرگەن ۇلكەن ۇلىنىڭ وڭ كوزى جىعىلعاندا اعاش كىرىپ اعىپ تۇسكەن. ال كوك قاسقانىڭ تۇقىمىن ارتىنان مۇشەل سالىپ قادەكەڭ ارەڭ قالپىنا كەلتىرگەن اناۋ اتاعاشتاعى قىرعي كوك سونىڭ تۇقىمى ازۋ جارعان قارا بيەدەن تۋعان، ودان ءالى كۇنگە دەيىن قىلقۇيرىقتى وزىپ كورگەن جوق. قارابەكتىڭ سوقىرى ۇل قارىنداسىنىڭ كەلىمسەككە قاتىن بولعانىنا نامىستانىپ كۇيەۋ بالاسىن پىشاقتايمىن دەپ ون جىل ارقالاپ كەتتى. سول كەلىمسەككە تيگەن قاتىن بۇل كۇندە شوشقانىڭ استىن تازالاپ، اۋلاسىنداعى باقشادان باسقا جاققا بارا الماي ءجۇر دەيدى كورگەندەر. ال قارابەك قاي ءبىر جىلى قاڭتاردا نامىسقا شىداماي ناۋقاستانىپ و دۇنيەگە اتتانعان. ول ولكەندە قىرعي كوكپەن قادىر اقساقال سول تۇنەرگەن كۇندى جاۋارداي قىلىپ، قاڭتاردىڭ ايازىن قاباعىنان شىتىناتىپ بارعان. قادەكەڭ توزىعى جەتكەن توقال تام ءۇيدىڭ كۇن شىعىسىنداعى كەرمەنىڭ ءبىر باسىنا اتىن بايلاي بەرگەندە، قارا ءنوپىردىڭ «جاقسى ادام» دەگەن ايعايىنان اتتار ءدۇر ەتىپ ۇركىپ، كەرمەنىڭ ارقانى قولىن قاتتى سىلكىگەندە قار ۇستىنە قالباڭ ەتە تۇسكەندە، «قايداعى جاقسى ادام؟» دەپ كۇبىرلەپ، قايتا تۇرىپ قىلشىلبىردى ارقانعا بايلاپ، جانازا وقىپ جاتقان توپقا قاراي جاي اياڭداعان. - مارقۇم قارابەك قاراجانۇلىنان الاتىن قارىزدارىڭىز بارما؟ دەگەن اق سالدەلى اسا تاياقتى كەبىندى كىسىنىڭ كەۋدە تۇسىندا تۇرعان مولدانى «جوق» دەگەن قاۋىمنىڭ ءۇنى باسىلا بەرگەندە، بار داۋىسىمەن «بار» دەگەن وسى قادەكەڭ جۇرەگىن دە تاياعىندا ءدىر ەتكىزگەن. - بار دەگەن قايتالاپ، بار بولعاندا قانداي بۇل تەكسىزدە قان قارىزىمدا مال قارىزىمدا بار دەگەن. قاپەلىمدە اۋزىنا ءسوز تۇسپەي قالعان مولدەكەڭ - كەشتىم دەڭىز قادەكە، كەشتىم دەڭىز – دەپ داۋىسى قىسىلا شىققاندى. - كەشسە قۇداي ءوزى كەشەر، مەن كەشە المايمىن وسىنى ايتۋعا كەلىپ ەم دەپ قادەكەڭ ارتقا بۇرىلا بەرگەندە - قارابەك ۇلى سابەتبەك قارىزدى موينىڭا الاسىڭبا؟ دەپ مولدا، وزىنە قارسى الدىڭعى قاتاردا تۇرعان قارابەكتىڭ اراقكەش، ەسالاڭ اتانعان كىشى ۇلىنا قاراعان. ونىڭ باسى كەۋدەسىنە ءتۇسىپ كەتكەن تۇرعان ورنىندا ءولىپ قالعان سەكىلدى تۇرا بەرگەن. قادەكەڭدى دە قاۋىمدى دا جالت ەتكىزىپ - مەن الامىن- دەپ ادالباي جالپ ەتىپ جۇگىنىپ وتىرا كەتكەن - اۋ قادەكە قانىڭا قان العىڭ كەلسە مىنە كەسەر باسىمدى ال دەي بەرگەندە ەسالاڭ سابەتبەكتە از بولسا مەنىكىن دە ال دەپ قارتتىڭ ءسوزىن بولە كەلىپ قاتارلاسا وتىر كەتكەن. جۇرت اڭ-تاڭ مىناۋىڭ جىندى ەمەس ساۋ سەكىلدى دەپ ءار جەردەن كۇڭكىل ەستىلە باستاعان تۇستا اداكەڭ مالىڭا بار مالىمدى بەرەيىن دەگەندە مەن بەرە المايمىن دەپ سابەتبەك اتىپ تۇرعان. «ۇرەرگە ءيتى، سىعارعا ءبيتى جوق بۇل نەسىن اياپ وتىر، الدە اكەسىنىڭ قوناقاسىنا تۋىسقاندارى بەرگەن قوس توقتىنىما؟» دەگەن وي نە كۇلەرىن، نە جىلارىن بىلمەي تۇرعان جۇرتتىڭ باسىنان جىلتىڭداپ وتە شىققان دى. - بىزدە رۋلى ەل ۇيالى تەرەكپىز بۇلاي ماسقارا ەتپە، جاماندا بولسا قانى ءبىر قانداسىم ەدى، توزاققا كۇيىمەسىن- دەپ اداەكەڭ جىلامسىراي ءۇن قاتقاندا قادەكەڭ - ءاي! ادالباي قۇداي دەسكەن دوسىم-اي! ەشكىمنىڭ الدىندا باس يمەگەن جۇرەلەمەگەن جان ەدىڭ، تۇر ورنىڭنان بارلىعىن ءوزىڭ كورگەنسەڭ بىلەسىڭ، بۇل جانازا شىعارۋعا دا تۇرمايتىن يت قوي دەپ ارىستانداي اقىرىپ جىبەرگەن. - جوق، ونى جاراتۋشىنىڭ تارازىسىنا قالتىر، قوس دۇنيەدە قوساعىم جازىلماس دوسپىن دەپ انتتاسقانىڭ راس بولسا، دوستىق قالاۋىمنىڭ باسىدا سوڭعىسىدا بولسىن كەش بەيشارانى! سەن كەشپەسەڭ مەن تۇرمان. قادەكەڭ دوسىنىڭ كوڭىلىن قيماي ءبىر جاعى ۇرپاعىما كەسىرى بولماسىن دەپ ويلاپ، اداەكەڭدى قولتىعىنان دەمەپ تۇرعىزىپ مولداعا قاراپ كەشتىم دەپ كۇبىر ەتە ءتۇستى دە كەرى بۇرىلىپ كەرمەگە قاراي كەتە بەرگەن. كەزىندە قوس ۇلدىڭ كۇيىگىنە شىداماعان، وزىدە قيناۋدى از كورمەگەن قالي بولىس دۇنيەدەن وتەردە ادالبايدى شاقىرىپ الىپ - ە، ادالباي قاراعىم كۇيىككە شىداماي قوس قۇلىننىڭ سوڭىنان كەتىپ بارام، قوس كەمپىردە قانشا جاسار دەرسىڭ، ارتتا جالعىز قارام قالىپ بارادى بۇل دۇنيەدە تىگەرگە جالعىز تۇياعىم سول. بىرگە تۋماساڭداردا تۋعاننان ارتىق بولدىڭ، بىلەمىن مەن ولگەن سوڭ ونى تالايتىن سەنىڭ تۋىسقاندارىڭ وعان سەنى كىنالامايمىن. ءبىراق ءيتتىڭ سىرى يەسىنە بەلگىلى انالارعا مىنانىڭ نامىسىن تاپتاتپا، بۇل نامىسشىل نەمە، ەگەر جازىم بولسا ول دۇنيەدە جاۋابىن سەنەن الام دەگەن ەدى. مىنە سودان باستاپ ادالباي كەلىنمەن بالاسىنىڭ قولىنا قاراپ قالعانشا قادىردىڭ قاسىنان ەكى ەلى ايىرىلعان ەمەس. ءتىپتى بۇل كۇندەرى دە اقشوقىدا ەلدەن اۋاشا وتىرعان قادىردىڭ ۇيىنە كەلىپ يت جۇگىرتىپ، اڭعا شىعاردا اتىن ەرتتەپ بەرەتىنى بار. بۇعان بالالارى نامىستانسادا قارتقا قارسى كەلە المايتىن. مىناۋ قارا شاڭىراق كەلىمسەكتەر كەلىپ ەسكىنىڭ كوزىن قۇرتۋ كەرەك دەپ ورتەگەلى جاتقان كەزىندە ادالباي الىپ قالعان بولاتىن. قازىرگى كەلىمسەكتەردىڭ ارقانى ازدا بولسا كەڭگە سالعان ساياساتى تۇسىندا ەتەكتەگى ەلدى بىلاي قويعاندا، اتپەن دە ماشينامەندە كەلىپ بولىستىڭ قاراشاڭىراعى دەپ سالەم بەرە كەلەتىندەردىڭ قاراسى جەتەرلىك. ولاردىڭ كوبى اسىرەسە قىستا سوعىمنىڭ جامباسىن سىباعا رەتىندە قادەكەڭكە اكەلىپ باتاسىن الىپ قايتاتىن. ءتىپتى كوپ ەل جاس بالالاردىڭ اۋزىنا تۇكىرتۋ ۇشىندە ارنايى ىزدەپ كەلەتىن. ونداي كەزدە قادەكەڭ مەن تۇكىرەرمىن اۋ تەگىندە بولسا تەك قالماس دەيتىن. ال سوعىم باسىنا، توي-تومالاققا قادەكەڭ الباتى ەمەس، ارنايى ۇيلەرگە عانا باراتىن. وتكەن جىلداردىڭ بىرىندە كەلىمسەكتەر ەل تاڭداۋىمەن اۋىل باسشىسىن سايلايمىز دەپ، ءبىر جاعى وسى ەلدەن مارقۇم قالي بولىستىڭ مەكتەبىنەن وقىپ، جوعارى جەردە وتىرعان قارابەكتىڭ جاماعايىندارىنىڭ بىرەۋىنىڭ كەلۋىنە بايلانىستى اتان تۇيەدەي قالاپ قادەكەڭدى دە شاقىرعان. كەلىمسەكتەر اۋىلعا كەلگەلى جارتى عاسىردان بەرى قاراي، ولاردى جاقىن جەردەن كورۋ تۇگىلى مال جەيتىن ءشوپتى ارامدايسىڭ دەپ جايلاۋىمەن قىستاۋىنا تاباندارىن تيگىزبەيتىن قادەكەڭ تىجىرىنا ارەڭ سوڭىن الا بارعان. سوندا الگى وزىنەن كارى قويدىڭ جاسىنداي كىشى ءتورت كەلىمسەكتىڭ ورتاسىندا شۇلدىرلەپ ءبىر نارسەلەرىن ايتىپ تاز باسىن يزەكتەپ وتىر ەكەن. قادەكەڭنىڭ كەلگەنىن كورىپ؛ - ەندى جيىننىڭ قورتىندىسىنا كەلەيىك، سىزدەر اۋىلعا باسشى رەتىندە كىمدى كورسەتەسىزدەر؟ مەن جاۋاپتى اۋدان باسشىلارىمەن اقىلداسا كەلىپ ولاردىڭ كورسەتۋىمەن، جانە ءبىر جاعىنان ءوزىم وسى اۋىلدىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەتىندىگىمنەن ءار وقىعان جاس رەتىندە، سىزدەر قارسى بولماساڭىزدار ەسبولاتتى اۋىل باسشىسى سايلاساق دەيمىن دەپ ءبىر توقتاپ بارىپ – ەندى اۋىلدىڭ اقساقالدارىنىڭ ءبىرى، كونەنىڭ كوزى رەتىندە قادەكە ءسىز نە دەيسىز دەپ – ىرجيا قادەكەڭە قارادى بۇنىسى «كەزەپ دۇنيە كەزەك، بىزدە ەل بيلەپ وتىرمىز» دەگەن قىرى ەدى، شاقىرعان سىرى دا وسى بولاتىن. - «قۇم جيلىپ تاس بولماس، قۇل جيلىپ باس بولماس» دەگەن عوي، سەنىڭ سول تەكسىزىڭنەن جوعارلاپ وقي الماسادا مەنىڭ جاندوسىمنىڭ ءوزى ارتىق – دەپ قادەكەڭ توبىلعى ساپتى قامشىسىن تورگە كەزەي سويلەگەن. - «قۇل نەگە باس بولمايدى، سۇيەنىشى قۇدايى بولسا، قۇم نەگە تاس بولمايدى، بايلاۋشىسى لايى بولسا» - دەپ تاناۋىڭا قالاي تاس تىقتىم دەگەندەي شىرەنە قالدى اناۋ. وتىرعان ەل دۇرىس-دۇرىس دەپ شۇلعىعاندا - ەي قاي كەزدەن بەرى قۇدايدى اۋىزعا الاتىن بولعانسىڭدار؟ قۇداي جوق دەپ قاقساپ جۇرگەن سەندەر ەمەسپە ەدىڭدەر، سەندەردىڭ قۇدايلارىڭدى بىلەمىن قۋاراي قويساقتا سوعان باعىن دەيتىن اناۋ جانىڭدا وتىرعان كەلىمسەكتەر ەمەسپە؟ يە جەتىسكەن ەكەنسىڭدەر، جەتكىزەدى ۇرپاعىڭدى... – دەپ ءسوزدىڭ سوڭىن ايتپاي شىعا جونەلگەن ەدى. ۇيدەن نەمەرەلەرى مەن كەلىنىن شىعارىپ جىبەرگەن قادەكەڭ - سەن مەنىڭ ارتىمنان قوسا كەتپەي ول كەلگەنشە كۇت، ونى كورىپ باراسىڭ، مەن تاڭ نامازىن وقىپ بولىپ جۇرەمىن سۇيەگىمدى ەتەكتەگى ەلدىڭ قابىرىنە ەمەس اتا قونىسىم مىنا جاۋىر توبەنىڭ ۇستىنەگى ەسكى مولانىڭ شەتىنە وزىڭە كورسەتكەن جەرگە جەرلەرسىڭ. ونداعىلار مەن بىلسەم جاڭاعى جىرداعىداي باستىنى ەڭكەيتكەن، تىزەلىنى بۇكتىرگەن بابالارىم شىعار. انا انتۇرعان كەلىمسەكتەرمەن قول جاۋلىقتارى الباتى جەردى جارالاماڭدار دەپ رۇقسات بەرمەس، سول ءۇشىن ولار كەلمەي تۇرىپ ەرتەڭ تۇسكە دەيىن سۇيەگىمدى شىعارتقىز. مەن ساعان رازىمىن ارتتاعىلارعا يە بول، بارىنەن بۇرىن ونى كورىپ بارارسىڭ. ال مىنا جاۋىرىندى ايدوس الماتىعا مۇراجايعا اپارىپ بەرسىن، الاش بالاسى كورسىن. وندا وقىمىستىلار كوپ قوي بىرەۋى بولماسا بىرەۋى تانىپ وقىر. ءتور جايلاۋعا ەل ەندى قونىپ جاتقان كەز. ادالباي اقساقال جاۋىر توبەدە قابىردان «جاتقان جەرىڭ ءجاننات بولسىن» ءۇش رەت شىمشىم توپىراق الىپ ۇگىتىپ جەرگە تاستادىدا، قىبىلاعا قاراپ وتىرىپ قۇران اياتتارىن وقىپ قول جايىپ ۇزاق دۇعانىڭ سوڭىندا داۋىسىن شىعارا «ە، جاراتۋشى جالعىز يەم! ماعان وسى جەردەن دوسىمنىڭ قاسىنان توپىراق بۇيىرتا كور، ۇلدارىمىزدىڭ قۇلدىقتان، قىزدارىمىزدىڭ كۇڭدىكتەن قۇتقار، كەلىمسەكتەردىڭ تابانىنىڭ تاپتاۋىنان شىعاتىن كۇنگە جەتكىزە كور» دەپ ساقالىن جۋعان جاسپەن بىرگە بەتىن سيپادى. ورنىنان تۇرىپ جانقالتاسىنان بيداي داندەرىن الىپ شىعىپ قابىرگە شاشتى دا «ە، قادەكە تىڭداپ جاتقان بولارسىڭ، ول كەلدى قۇيمىشاعىندا ءتاڭىردىڭ كوك تاڭباسى، جاۋىرىنىندا بارماقتاي قالى بار، ءوزىڭ ايتقانىڭ بويىنشا ازان شاقىرىپ اتىن كۇلتەگىن دەپ قويدىم. اماناتىڭدى ورىندادىم مەندە ەندى كوپ كەشىكپەي بارارمىن» دەپ بەيىتكە بەلگىگە قويلىعان جاپىراعى جايقالىپ تۇرعان جاس الما اعاشىقا سۇيەنە بەردى.

الىبەك ىدىرىس