(عاسىرلار تولعاۋى) XV-XVI عاسىرلاردىڭ ايتقانى: «ءدۇبىر-دۇبىر دۇربەلەڭ، قۇرىق سالىپ كۇرمەگەن... ءدۇرداراز بوپ زامانا، سوقپاق ءىزىن سۇرلەگەن. ايار جاۋىڭ تەرىستەن، اڭىزاقتاي ۇرلەگەن. دولى جاۋىڭ سوعاتىن، داۋىل بولعان ىرگەدەن. ءبىر حاندىقتان ءبولىنىپ، ءبىر حاندىقتان جەڭىلىپ. دەشتى قىپشاق، تۇركىستان، جاتتى وتقا كومىلىپ. تىرلىگىڭنەن ءتۇڭىلدى، بىرلىگىڭنەن ءبورى ۇلىپ. قايران ەلدەن ب ا ق كەتتى، قابىرعاسى سوگىلىپ. قان ورانباق قۇت كەۋدە، كوزدىڭ جاسى بىتكەندە... كۇندىك اسىن جەتىم جۇرت، كوش ۇستىندە ىشكەندە. تۇننەن كەتتى تىنىشتىق، كۇننەن حايىر كۇتكەندە. ەڭكەيمەس رۋحى ەلىمنىڭ، ەمتيمەس حالگە تۇسكەندە. دۇشپان تارتتى تۋىڭدى، بۇزباق بولىپ ءدىلىڭدى. قايمانا جۇرت تىرلىگى، كۇز كۇنىندەي قۇبىلدى. ازاماتىڭ وققا ۇشىپ، قازاناتىڭ ءسۇرىندى. اۋليەلەر ازىناپ، ابىزدارىم ءتۇڭىلدى...» *** «بۇلت ارتىنان كۇن شىقتى! بۇلت ارتىنان كۇن شىقتى! تۋ ۇستاعان ۇلىڭنان، جات جۇرەگى تۇرشىكتى! قان ورانعان الاپقا، قايتا بۇرلەپ گۇل شىقتى! تايدان شىقتى سايگۇلىك! الىپتاردان ءدۇر شىقتى! كەرەي مەنەن جانىبەك، ءارى باتىر، ءارى بەك! تۇعىرعا تۋ كوتەردى، ۇلتىمدى الەم تانى دەپ! وتەي بويداق ايتىپتى: «بىرلىكتە بار ادىلەت! بۇتىندەي ەل بولماققا، سول بىرلىگىڭ ءدارى!» دەپ، بەرەكەمىز بايسالدى، وسى كەزدە بايقالدى. قالماق، ويرات باسقىنشى، شاڭىراعى شايقالدى. جەتىسۋعا قۇت دارىپ، اش وزەككە ماي تامدى. قارۋ الىپ قايسار ەر، قالىڭ جاۋىن تويتاردى. كۇن يىسكەپ نايزاسىن، بابا كەگىن قايتاردى. جاۋجۇرەك بوپ جاس ۇلى! ارداقتالدى اسىلى! سەمسەر بولدى قولىندا، كوكتىڭ تۇسكەن جاسىنى! ىرىس بولىپ قۇيىلدى، جاراتقاننىڭ شاشۋى! ۇلىقتالماق سوندىقتان ۇلتتىڭ ۇلى عاسىرى!» XVII عاسىردىڭ ايتقانى: «ىزا دا، ىزا ىزعارلى، شىرقىڭدى زامان بۇزعان-دى. توسكە جاتساڭ توپىراق، توڭى قارىپ، سىزداندى. تەنتەك جاۋىڭ تورىڭە، مىڭ ۇمتىلىپ، ءجۇز باردى. مولا بولىپ ۇل قالدى، «ولجا» بولىپ قىز قالدى... قانعا شومىپ ءتۇز قالدى، قاڭعالاقتاپ ءىز قالدى. كەشە عانا قۇرىلعان، جوڭعار كوزى تۇزداندى. ەتەنە دەپ جۇرگەن جۇرت، ەندى اشىپ تۇر ءجۇز داۋدى. ەتەگىڭدە جۇرگەن قۇل، ەلدىگىڭدى قىزعاندى...» *** «اسپانىڭدا اي تۋدى! اسپانىڭدا اي تۋدى! ىرىس قونعان داۋىرگە، سان سالاۋات ايتىلدى! قاناتتاندى تاستۇلەك! قايسارلاندى جاس جۇرەك! بىرلىگىمىز تۇزەلدى، ءبۇتىن تۇرىپ باس،بىلەك! بۇل زاماندى ايتادى، قازاق كوزىن اشتى دەپ. «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقاسىن باستى» دەپ! سول رۋحىڭمەن تاسىندىم! بىرلىگىڭە باس ۇردىم! ۇنىمەنەن تىلدەستى، بابام بالبال تاسىمنىڭ. «ەسكى جولى ەسىمنىڭ»، «قاسقا جولى قاسىمنىڭ»، قاعيداسى اتاندى، قايتا تۋعان عاسىرلىڭ! سايرام مەنەن سىعاناق! قۇشاق جايعان تۇر الاپ! ب ا ق قارادى وسى كەز، تۇڭدىگىمنەن سىعالاپ! سوندىقتاندا بۇل عاسىر، تۋ بوپ بيىك تۇرادى اق! كەلەر كۇنگە ۇلگىدەي، وتكەن كۇننەن ۇلاعات!» XVIII عاسىردىڭ ايتقانى: «زارلا دا، زارلا، زارلى ءۇنىم، زاپىران ىشكەن تاعدىرىم! اقتابان بوپ شۇبىرىپ، ازىنادىم، قاڭعىدىم! القاكول بوپ سۇلاما، اجال قۇيا سالدى ۋىن! جاۋ اياققا تاپتادى، انالاردىڭ جاۋلىعىن! دۇشپان اياپ جاتپادى، ەلدى اياققا تاپتادى. قاريانىڭ قۋ باسىن، قىزىل شوققا قاقتادى! تاۋ اسقاندا بوس تايلاق، ەل ەلەڭى جاتپادى. اجال بولىپ تىكسىندى، اتقان كۇننىڭ باتقانى! قۇس ەكەش سول قۇستار دا، شىرىل قاعىپ ۇشقاندا. ادام تۇگىل زاماننان، اڭىراپ رۋح شىققاندا. جەتى تۇستان بۇل جوڭعار، جەڭىن ءتۇرىپ قىسقاندا. بۇدان اۋىر اقيقات، بۇدان جامان ءتۇس بار ما؟! قىز-قىرقىنىن كۇڭ قىلىپ، قىل مويىندى قۇل قىلىپ. شاڭىراقتى ورتەدى، ۋىعىڭدى سىندىرىپ. جوڭعار سوندا ەسىردى، گۇل دالامدى تۇل قىلىپ. جاتتى سوندا ازاپتان، جايساڭ ەلىم شىڭعىرىپ...» *** «وتامالى ءوتتى جۇرت! وتامالى ءوتتى جۇرت! مىڭ قۇدىرەت ارقالاپ، مىنا زاۋزا كەپتى جۇرت! ءتاڭىرىمىز توبەدەن، تاۋداي ىرىس توكتى جۇرت! قۇت دارىعان قونىسقا، ات تۇياعى جەتتى جۇرت! ارقانى ورلەپ توسكەيگە، اتان تۇيە شوكتى جۇرت! مۇراتىڭا جەت ەندى! ماقساتىڭا جەت ەندى! ارقان سالىپ سۇيرەيسىڭ، ات ساۋىرلاپ بوتەندى. قيناپ شىققان قان، تەرىڭ، قىتىقتايدى شەكەڭدى ۋا، اعايىن، ءسۇيىنشى! ۋا، اعايىن، ءسۇيىنشى! اۋزى قارىس التى الاش، ارداقتاعان ءبىر ۇلى ابىلايدى حان ەتىپ، اق كيىزگە كوتەردى! قاراكەرەي قابانباي، قانجىعالى بوگەنباي. شاقشاق ۇلى جانىبەك، شاپىراشتى ناۋرىزباي. اقتامبەردى، التىباي، ەر ەسپەنبەت تاعى بار، باسەنتيىن باتىرى، مالايسارى ساردارلار، كەرەيدەن بار جانىبەك شوڭكەي، بۋرا اقپانتاي. بۇقار جىراۋ ءداۋىرى، ءتىل قۋاتى دارىدى. ءتاتتىقارا، ۇمبەتەي، تاعىلىمى تاعى ۇلى! جاناق، كوتەش، ابىل، شال، جىردىڭ جانعان جالىنى! قاز داۋىستى قازىبەك، تولە بي مەن ايتەكە، انەت بابا ۇستازدىڭ، ۇلاعاتىن تانىدى. باتىر بابا زامانى، اقىن بابا جارىعى! ەسىل مەنەن ەدىلدەن، ەل قۋاتى كورىنگەن. اق جايىق پەن ەرتىستەن، ەل ىرىسى توگىلگەن. الاتاۋ مەن قاراتاۋ، استاسقاندا كوگىممەن. ايراندايىن ۇيىدى. التاۋ الا بولىنگەن. كورگەن زورلىق ءبىر مىسقال، جۋساعانداي تۇرمىس، ءحال. جاز جايلاۋى سارىارقا، اق شاۋلىدە مىڭ قىستاۋ! تورعاي، نۇرا،سارىسۋ، كوكشەتاۋدا سەكسەن كول، ەتەكگىنە سىيدىرىپ، ەل قوندىردى شىڭعىستاۋ! ءۇش ءجۇز تىزە قوسقاندا، ايىڭ تۋدى اسپاندا. اڭىراقاي، وربۇلاق، جاۋدىڭ قولى قاشقاندا. قاراسيىر بويىنان، «قالماق قىرعان» توسقاندا. جەتى تۇمەن قول بولدىڭ، جاڭعىرىپ تاۋ، تاستار دا. بابالاردان بۇل باتىر، ساردار شىقتى تۇلعاسى ۇل. ءىزى قالدى قازاقتىڭ قۋاڭ دالا، قۇمدا ءسۇر. ەلگە ءبىتتى دەيتۇعىن، ءوڭ-بويىنا مۇندا شىر. قازاعىمنىڭ ىرىسىن، قايتىپ بەردى بۇل عاسىر!» XIX عاسىردىڭ تولعاۋى: ««مۇنار دا مۇنار، مۇنار كۇن» مۇڭىڭدى سەنىڭ ۇعارمىن. زار كەتپەگەن باسىنان، مۇڭلىقتىڭ ءبىرى شىعارمىن. تۇل قۋانىش تيگىزبەيى، ءتۇتىپ، ءتۇتىپ تۋار كۇن. قاراشادان حال كەتتى، قارا جولدا قۋاردىم. قايران ەسىل ەرلەرىم، قايىسپاعان بەلدەرىڭ. ەندى يە بولادى، ەڭىرەگەن ەلگە كىم؟ كەنەسارى، ماحامبەت، يساتايدىڭ ولگەنىن ءوز كوزىممەن كورگەنىم، باسىن كەسىپ بەرگەنىن، ۇمىتپايمىن ەندى ەلىم... اق پاتشانىڭ ءامىرى، اتقان وقتاي دارىدى. وتارلاعان ساياسات، وتقا ءتۇستى جان ءۇنى. ايازىنداي قاڭتاردىڭ، قازاعىمدى قارىدى. وياز، بولىس، ستارشىن، زومبىلىقتىڭ اۋىرى. مىنە، وسىلاي بۇزىلدى، بەرەكەنىڭ ءداۋىرى. سان قامالدى تۇرعىزىپ، قازاققا ءامىر جۇرگىزىپ. بار ساۋاتسىز قاۋىمعا، جوق سالىقتى ىلگىزىپ. شەندى-شەكپەن پاراقور، جاندايشابى جالاقور، ەلدى قويدى ءبۇلدىرىپ. «مۇنار دا مۇنار، مۇنار كۇن»، بۇل جۇتتان قالاي شىعارمىن؟! ەرلەردىڭ ءىسى ەش كەتىپ، ەڭكىل دە ەڭكىل جىلارمىن. سالىق سالسا ءزىل-باتپان، ساۋىرلاپ قۇلاپ تىنارمىن. ىرگەڭدى بۇزسا بۇل داۋىل، ەندىگى ءقايتىپ بۇعارمىن!» *** «ۋا، جاراڭدار،جاراڭدار! ۋا، جاراڭدار، جاراڭدار! كوكجيەكتە كوز اشقان، شۇعىلاعا قاراڭدار! ناداندىقتان ارىلىپ، ادامدىقتى ال، اڭعار! الدارىڭدا اداسپاس، ايداي جارىق زامان بار! كوڭىلىڭدە كىربىڭ عوي، ءبىلىم ىزدەر بۇل كۇن عوي! ىرىزدىقتى مەن وسى، بوساعاڭا ءىلدىم عوي! التىنسارين ىبىراي، ۇستازدارىڭ ۇلگىڭ عوي! بۇل عاسىرعا وكپەڭ جوق، مەن ابايدى تۋدىم عوي! «عىلىم تاپپاي ماقتانبا!» سەن كەز بولدىڭ اق تاڭعا! بەرمەس قۇداي ءىلىمىن، بەي بەرەكەت جاتقانعا. شوقان تۋدىم باسىڭا، شىندىق ىزدەر شاقتاردا. بۇل عاسىردان اساتىن، باسقا قونعان ب ا ق بار ما؟!» XX عاسىردىڭ تولعاۋى: «قىرعىن دا قىرعىن، قىرعىن كۇن، قىزىعىن ەلدىڭ ءبۇلدىردىڭ. قايمانا جۇرتتىڭ ەڭسەسىن، قارا جەل بوپ سىندىردىڭ. قازان توڭكەرىسىندە، قان اڭقىعان ءبىر قىرعىن! اشتىق كەلىپ ودان سوڭ، اشتى ارانىن ءبىر قىرعىن! قيىن-قيىن زاڭ كەپتى، ءۇيىر-ۇيىر مال كەتتى. ءدۇبىر-دۇبىر اسكەرمەن، ەل ۇستىنە زار جەتتى. تارباعاتاي،التايدان، اسقان جۇرتىم ءارى كەتتى. «قورابايدان» ءحال كەتتى، قاراشادان جان كەتتى. «جەتى اعايىن جۇت دەگەن»، جوقشىلىقتى جىكتەگەن. ءبىر وتاۋدى قالدىرماي، بەلدەمەدەن بۇكتەگەن. جول قيالاي قۋ سۇيەك، جاتتى ءولىپ جۇرت دەگەن. ءبىر قيامەت بۇل بولدى، ۇمىتا الماس ۇلت دەگەن. شارق ۇرعانمەن شاپقىلاپ، باسقا قونباس ب ا ق ءبىراق. الاش پارتياسىنىڭ، ابىرويى ارتتى ناق. ولاردى دا سورلاتتى، تۇرمەلەرگە جاپقىلاپ. 5 ارىسىم بار ەدى، ەلگە بەرگەن باق-قۋات. «حالىق جاۋى» دەگىزدى، قارا مىلتىق اتقىلاپ. تۇرمە تورى تۇردى ۇلىپ، قىلمىس ءىسى قىم-قۋىت. قالعاندارىن جىبەردى، «يتجەككەنگە» قۋدىرىپ. ماعجان مەنەن ءمىرجاقىپ، شەمەن شەرىن جىر قىلىپ. احمەت، ءىلياس، بەيىمبەت، عۇمىرلارىن ۇلگى قىپ. جۇسىپبەك پەن ساكەندەر، نايقالمادى سىر بۇگىپ. شاكارىمدى ول جۇتتى، قارعىس اتقىر، قۇر قۇدىق. زامان الدى قىرىنا، از كورگەندەي مۇنى دا. باس كوتەردىك تاعى ءبىز، ءفاشيزمنىڭ تۋىنا. ەل اتتاندى سوعىسقا، جۇدىرىق بوپ جۇمىلا. قالدى قارتى، بالاسى، سول مايداننىڭ تىلىنا. ەل ىرگەسىن قورعاماي. ەسىل قانىن ارناماي. ەرلەر ءىسى بىتەر مە؟ قارۋ الىپ، جاۋلاماي. وققا دا ۇشتى اسىلدار، ءۇشبۋ حات تا جولداماي. قونىپ جاتتى ءار ۇيگە، «قاراقاعاز» قارعاداي. ەرلىگىمەن تانىلعان، وردەن، مەدال تاعىنعان. باتىرلارىم بيىگىم، اينالايىن، ارىڭنان! تالعات بيگەلدينوۆتەي، تولەگەن بار توقتاروۆ، ءاليا مەن مانشۇگىم، جاۋ شەبىنەن تابىلعان. نۇركەنى بار ءابدىرىوۆ، قوشقاربايەۆ راقىمجان. رەيحستاحقا تۋ تىگىپ، ايبار كەتكەن جاۋىمنان. مالىگىم بار عابدۋللين، اتقان وعى دارىعان. باتىرلارىم ساعادات، مومىش ۇلى باۋىرجان. قان مايداننىڭ قانجارى، قازاقتى دا جالمادى. ول از دەسەڭ تاعى بار، پاليگوننىڭ زاردابى. دەمى ۋعا تۇنشىقتى، دەگەلەڭنىڭ تاۋلارى. 40 جىلداي اتومنىڭ، سىناقتارى ورنادى. قۋ دالاداي قۋاردى، قۇدىرەتىم قولداعى. بۇرىڭعى زار ءبىر باسقا، ەندىگى زار تىم باسقا. 86 قىسىندا، مىڭ زاۋال بار بۇل باستا. قايراتىم مەن ءلاززاتىم، ەربول مەنەن ءسابيرا، باس كوتەردى جاستارىم، بودان بولىپ تۇرماسقا. الماتىنىڭ تورىندە. جەلتوقساننىڭ جەلىندە، الاڭ قانعا وراندى، الاڭ تۋدى ەلىمدە. سوققى كورگەن جاستارىم، باسىن تىكتى ولىمگە. سونداعى ارمان ەدى عوي، تاۋەلسىزدىك تەگىندە. «قاسقالداعىم» قايىمدا، «شۇرەگەي» ءجۇر كولىمدە. قىرعىن دا قىرعىن، قىرعىن كۇن، قىزىعىن ەلدىڭ ءبۇلدىردىڭ. قايمانا جۇرتتىڭ ەڭسەسىن، قارا جەل بوپ سىندىردىڭ. زاۋال كورگەن ءبىر عاسىر، زارلاپ ايتقان مىڭ جىرمىن. قالىپ قويعان ءبىر عاسىر، قۇرساۋىندا شىنجىردىڭ. تىلىمىزدەن ايىرعان، دىنىمىزدەن ايىرعان، دىلىمىزدەن ايىرعان، قارعىس اتقىر، قىرعىن كۇن!» *** «ازاتتىقتىڭ تاڭى اتتى! ازاتتىقتىڭ تاڭى اتتى! بار الەمدى قازاعىم، اۋىزىنا قاراتتى! كوك بايراعىم اسقاقتاپ، كوكتەن نۇرىن تاراتتى. ءانۇرانىم قالىقتاپ، ۇلت جۇرەگىن وياتتى. ازاتتىقتى تۇسىندىك، ازاتتىققا تۇششىندىق. بايتاق ەلمىز بۇگىندە، بەرەكەلى، كۇشىم نىق. العاش ۇلتتىڭ ۇلانىن، عارىشقا دا ۇشىردىق. جاماندىقتان سىرت الىپ، جاقسىعا قول ۇسىندىق. نامىسىمىز قايرالدى، ناۋرىزىمىز تويلاندى. ەگەمەندى ەلىمە، ەلباسى دا سايلاندى. ءدىنىم بولدى دىڭگەگىم، ءتىل مەيرامى تويلاندى. جەر قۇنارى ارتقانداي، ەل كوڭىلى جايلاندى. زامانانىڭ كوشىمەن، كوشىپ ءجۇرىپ كوسىلەم. سالدىق جاڭا استانا، سارىارقانىڭ توسىنەن. جەڭىسىمە قۋانىپ، جەلدەي بولىپ ەسىلەم، جيىرماسىنشى عاسىرىم، اياقتالدى وسىمەن» ءححى عاسىردىڭ ايتقانى: «ۋا، عاسىرلار، عاسىرلار! ماعان شاشۋ شاشىڭدار! وزدەرىڭدەي ءور ەمەس، 24-تە جاسىم بار! كەلەر كۇنىم كەمەلدى! وتكەن ۋاقىت اسىلدار! قازىنالى قارتىم بار! جالىن اتقان جاسىم بار! ولار بۇگىن تاۋەلسىز! باقىتتى ولار راسىندا! ەلباسىنىڭ تاڭداۋى، ەل ەرتەڭى، ارمانى! قيا شالماس قيىردا، قىرانىمىز سامعادى. ايدارىمنان جەل ەستى، ايشىقتى كۇن الداعى! وسى ءبىزدىڭ قۋانىش، وسى «نۇرلى جولداعى»! باق-بەرەكە مەندە بار! قۇت-شەجىرە مەندە بار! ەگەمەندىك ەندىگى، ەلگە قۋات، ەلگە جار! ەرتەڭ الەم كورەتىن، ەكسپوداي كورمە بار! ءوز-وزىڭدى جەتەلەپ، ءوز ەركىڭمەن ورلەپ ال! بالۋانىم بىلەكتى! بوكسشىمىز جۇرەكتى! وليمپ شىڭى سىلكىنىپ، جەتىستىگىم تۇلەپتى! ءزىل تەمىردەن نايقالماي، ابىرويدى ءدۇر ەتتى! سپورتتان دا تانىلدىق، جەتەلەپ سان تۇلەكتى! عاسىرلاردان جاڭعىرىپ، مەن كەلەمىن ءسان قۇرىپ! ءتۇنىم تىنىش، شۇكىرلىك! اتقان اركەز تاڭ كۇلىپ! مەرەكەلى ەلىمدە، بەرەكەلى بار عۇرىپ. ورەندەرى ورەلى، قارياسى پاڭ كۇلىپ! وتكەنىمىز باي مۇرا، ەرتەڭىمىز ماڭگىلىك! پەيىلىمدەي كەڭ دالام، پەيىشىمسىڭ سەن ماعان! بەيبىت ەلدىڭ ۇلىمىن، بەرەكەڭدى بەر ماعان! ەنشىم الدا، ەرتەڭ-اق، وزىقتارمەن تەڭ بولام! تاڭعالدىرىپ جاھاندى، تالاي شىڭدى ەندى الام! مارتەبەلى تاريحى، «ماڭگىلىك ەل» مەن بولام!»

نۇرجان بايتۋسوۆ