جاقىندا قىرعىزستاندا  كيمسانباي ابدىرازاك ۇلىنىڭ "قۇل-قوجا احمەت ياسساۋي" اتتى تاريحي-مونوگرافياسى جارىق كورگەن بولاتىن. 90 جاستاعى قارت جازۋشى ءوزىنىڭ ەڭبەگىندە يسلام ءدىنىنىڭ ۇلى ۇستازى، سوپى قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ قىرعىزستانداعى  بۇرىنعى وزگون قالاسىنان شىققانىن جازعان.  وسىعان دەيىن ءبۇتىن تۇركى حالىقتارىنىڭ، ونىڭ ىشىندە قازاق  حالقىنىڭ بايىرعى مادەنيەتىنىڭ تاريحىندا ايرىقشا ورىن الاتىن، ءپالساپاشى  احمەت ياسساۋي تۋرالى قىرعىز تاريحشىسىنىڭ تىڭ مالىمدەمەسىن  "ازاتتىقتىڭ" قىرعىز قىزمەتىنە سىلتەمە جاساي وتىرىپ، Qamshy.kz  پورتالى نازارلارىڭىزعا ۇسىنادى.

- ەەگەمبەردي ەرماتوۆ،  ءسىز قارت جازۋشى  كيمسانباي ابدىرازاك ۇلىنىڭ "قۇل-قوجا احمەت ياسساۋي" اتتى تاريحي-مونوگرافياسىن  كىتاپ قىلىپ  جارىققا شىعاردىڭىز.  ەندى ايتىڭىزشى، قوجا احمەت قالايشا  احمەت ياسساۋي اتانىپ كەتتى؟

-  وسىعان دەيىنگى قوجا احمەت تۋرالى بۇكىل تۇركى ەلدەرىندە شىققان ادەبيەتتەردە ۇستازدىڭ شىققان تەگىن ياسسىمەن بايلانىستىرىپ، احمەت ياسساۋي دەيدى. وسى جەردە قولدانىلعان ءتىلدىڭ نورماسىنا قاراساق، بۇل ءتىلدىڭ  قىرعىزشا ەكەنىن اڭعارامىز. قۇل قوجا احمەتتىڭ عازالدارى، قۇل قوجا احمەت دەگەن جەردەگى قۇل ءسوزى جازبا-ادەبي ءتىلدىڭ زاڭدىلىقتارىنا سايكەس وزگەرىپ، احمەت ياسساۋي عانا بولىپ قالعان.

- ءسىز ءوز ەڭبەگىڭىزدە احمەت ءياسساۋيدىڭ ەسىمىندەگى  ياسساۋي قازاقستانداعى ياسسى جازىعى ەمەس،  قۇل قوجا احمەتتىڭ  شىن مانىندەگى تۋعان جەرى قىرعىزستانداعى وزگون قالاسى دەگەن نۇسقانى ايتقانسىز. مۇنى قانداي نەگىزدەرگە سۇيەنىپ ايتىپ وتىرسىز؟

-  وزگەندىك قىرعىز  اقساقالدارىنىڭ اۋزىندا بۇگىنگە دەيىن اڭىز بوپ جەتكەن دەرەكتەر بار. مىنا قاراحاندار داۋىرىندەگى، بايىرعى وزگەندە قۇل قوجا احمەت تۋرالى ءتۇرلى ءافسانالار اقساقالداردىڭ اۋىزىندا ءجۇر. مىنە سولاردى جيناستىرىپ، ۇلكەن كىتاپ قىلىپ شىعارۋ ماقساتىمىز ەدى. احمەت ءياسساۋيدىڭ شىن ەسىمى قۇل قوجا احمەت ەكەندىگىن، ونىڭ ەسىمىنە ياسسى تىركەسى نەگىزسىز جالعانعانىن بەلگىلى تاريحشى شويىن ومىرالييەۆ تە راستاعان.

- سىزدەردىڭ مىنا مالىمدەمەلەرىڭىزگە قازاق باۋىرلار قانداي ارگۋمەنتتەر كەلتىرەدى؟

-  قۇل قوجا احمەتتى  قازاق تۋعاندار بىزدىكى دەيدى، وزبەكتەر بىزدىكى دەيدى ت.ب. تۇركى ەلدەرى بىزدىكى دەيدى. ءبىراق، سولار قۇل قوجا احمەتتىڭ ەڭبەكتەرىن تەرەڭ زەرتتەپ، وقىپ كورسە وسى سوزدەرىنەن قايتار ەدى. سەبەبى، مەن قۇل قوجا احمەتتىڭ 144 حيكمەتتەرىن 3 جىلدىڭ ىشىندە باستان-اياق قىرعىز تىلىنە اۋدارىپ شىقتىم. سول حيكمەتتەرىنىڭ بىرىندە قوجا احمەتتىڭ "مەن جاسى دارياسىنىڭ بويىنان شىقتىم" دەگەن ءسوز بار.  قازاقستاندا "جازى" دەگەن داريا جوق. بۇل جەردە قۇل قوجا احمەت قىرعىزستاننىڭ وزگون قالاسىنداعى ەجەلگى  "ياسى"-"جاسى"  دارياسىن مەڭزەپ تۇر. تاعى ءبىر حيكمەتىندە "مەنىڭ اتا-بابالارىم قۇس سالعان" دەگەن ەدى. ەندى، قاراڭىز، وسى ۋاقىتقا دەيىن قۇستى باپتاپ، يت-قۇسقا سالىپ كەلگەن دۇينەدە جالعىز عانا ۇلت بولسا، ول – قىرعىز. ىقىلىم زامانداردان بەرى قاراي قۇل قوجا احمەت تۋرالى دەرەكتەر، اتادان بالاعا، بۋىننان-بۋىنعا اڭىز بولىپ تاراپ كەلەدى. مەن كىتاپتى جازىپ شىعارعاندا وسىنىڭ ءبارىن العى سوزگە قوسقان بولاتىنمىن. سول كىتاپقا وسىدان 900 جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن ءبىزدىڭ بابامىزدىڭ حيكمەتتەرىن تولىق ەنگىزدىم. قۇل قوجا احمەت جاستايىنان ارىستان بابتى ۇستاز قىلىپ، ءپىر تۇتادى. ال سول ارىستان باب قاي جەردە تۇر؟ مىنە مۇنىڭ ارتىندا دا داۋلى پىكىرلەر تۇراتىنى راس.  قۇل قوجا احمەت بويىنداعى بار ءىلىمىن وسى قىرعىزستاننىڭ تەرريتورياسىندا ءجۇرىپ مەڭگەرگەن. مىنا احمەت پەن ارىستان باب قالاي كەزدەسەدى؟ سوڭعى پايعامدارىمىز مۇحاممەد (س.ا.ۋ.)  ارىستان بابقا "مەنىڭ احمەت دەگەن بالام كەلەدى. سەن وعان وسىنى بەر " دەپ قۇربان بەرگەن ەكەن. ارىستان باب بابامىز وسى اماناتتى 600 جىل ساقتاعان. وسىدان باستاپ ۇستاز وعان شاكىرت بولادى. ءدال ءقازىر، قوجا احمەتكە بىزدەن بۇرىن تۇركىستانداعى ءقابىرى ارقىلى قازاقتار يە بولعان سوڭ، بۇل ەكى ەل اراسىندا داۋ تۋدىراتىن ماسەلە بولماق.

قۇل قوجا احمەتتى بۇكىل تۇركى ەلى جاقسى بىلگەن. كەيىن ءبىزدىڭ ءماۋلانا، قۇل قوجا احمەت سوپىشىلىقتىڭ التىن دىڭگەگى دەسەك بولادى. سول كەزدە يسلام ءدىنى ءبىز ارقىلى قازىرگى تۇركياعا جەتكەن. بەكتاش، ءماۋلانا، رۋمي بارلىعى دا بىزدەن كەتىپ، سول جاقتا وسىپ-ونگەن. اقىرىندا ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلىلاردان قول ءۇزىپ قالدىق. ءبىز مىنا ورىس يمپەرياسىنىڭ تۇسىندا ءوز عۇلامالارىمىزدان مۇلدەم ايىرىلىپ قالدىق دەسەك بولادى. مىنا قازاق ءتىلدى كىتاپتاردا قۇل قوجا احمەتتى تۇركىستاننىڭ ماڭىنداعى سايرام دەگەن جەردە تۋىلعان دەيدى. ويدان شىعارىلعان دەرەك – ياسسى اتاۋىن تىلدىك ۇيقاسقا نەگىزدەي وتىرىپ، ياسسى جازىعىنان شىققان دەپ ايتادى. بۇگىنگى تۇركىستاندا، ءتىپتى وقو-دا ياسسى-جازى دەگەن جەر جوق. كوپتەگەن ادەبيەتتەردى دە اقتارىپ قارادىم، بارىپ تا سۇراستىردىم. ال وزگون شاھارى قاراحاندار تۇسىندا بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ استاناسى بولعان. مادەنيەت پەن ادەبيەتتىڭ قاينارى وسى جەردە بولعان. سونداي-اق، احمەتتىڭ زامانىندا 30 توم شاريعاتتى جازعان يمام سەراحسي دا وسى وزگوننەن شىققان. سوندىقتان قۇل قوجا احمەتتىڭ شىققان جەرى ءسوزسىز قىرعىزستاننىڭ وزگون شاھارى. سونىمەن قاتار، قۇل قوجا احمەتتىڭ ۇلتى دا قىرعىز ەكەنىن ناقتىلاي كەتۋ كەرەك.