"قازاق حاندىعىنا 550 جىل" شىعارماشىلىق بايگەسىنە

گۇلىم الماتىنىڭ قورىس-قوپاسى شىققان، بۇلىڭ-بۇشپاق بازارلارىنىڭ بىرىندە ءمانتى ساتىپ كۇنەلتەتىن. تۇنىمەن ءمانتى تۇيەتىن. ءمانتى تۇيمەس بۇرىن اۋەلى ۇن يلەيتىن، ەت پەن جۋا تۋرايتىن. قولى دا ەت تۋراۋعا جارالعانداي قارۋلى تۇعىن.  ءار ءتۇنى ونىڭ اياداي ۇيىنەن ۇلكەن پىشاقتىڭ ەت شاناعانداعى تاقىلداعان ءبىر قالىپتى دىبىسى كوپكە دەيىن تولاسسىز ەستىلىپ تۇراتىن. ونىڭ زىقىسىن كەتىرەتىن نارسە كوزى جاسقا شىلانا وتىرىپ جۋا تۋراۋ ەدى. ال الدە نەشە قاسقان تولى مانتىلەردى بىر-بىرلەپ ءتۇيىپ شىعۋعا ونىڭ ەتى ابدەن ۇيرەنىپ كەتكەن بولاتىن. تەك تاڭعا جۋىق قانا ءتورت ساعاتتاي كوز شىرىمىن الاتىن. وندا دا كوبىنەسە تۇسىندە ءمانتى تۇيۋمەن الەكتەنەتىن. تاڭ قىلاڭ بەرە قامىستان توقىلعان ۇلكەن-ۇلكەن ءتورت قاسقان تولى ءمانتىنى قول ارباعا قازانىمەن قوسا تيەپ الىپ بازارعا جول تارتاتىن. استىندا وتى بار قازان، ىستىق سۋعا تولى بولعاندىقتان، ءمانتىنىڭ ءاردايىم بۋى بۇرقىراپ تۇراتىن. ول سوڭعى ءۇش جىل بويى وسى ۇيرەنشىكتى جۇمىسىنان بىردە-بىر رەت قالىپ كورگەن ەمەس. ەسكى ارباسى دا سىقىرلاعان ءبىر قالىپتى دىبىسىنان جاڭىلىپ كورمەگەن.

بازار ونى ەرتە قارتايتتى. ول ءقازىر جاس كەلىنشەكتەن كورى، ساركىدىر تارتقان ايەلگە كوبىرەك ۇقسايدى. بازار ونىڭ جاس نارەستەنىڭ ەتىندەي ۇلبىرەگەن بەت تەرىسىن، تۇزعا قاقتالعان بالىقتىڭ قابىرشىعىنداي قاتپار-قاتپار كون تەرىگە اينالدىردى. ال قىستا قابات-قابات كيىنىپ، تۇيەنىڭ تابانىنداي، دوتپيعان ەتىگىن تەپكىلەپ سۇعىپ شىعا كەلگەندە ادامنان گورى قولعا ۇيرەتىلمەگەن جابايى قوداسقا كوبىرەك ۇقسايتىن. سوڭعى كەزدە اياز سورعان دەنەسى قاقساپ جاس جانىن جەگىدەي جەپ ءجۇر.

قىستىڭ قىتىمىر كەشى. ءمانتىسىن تۇگەل ساتىپ ارباسىن سۇيرەپ ۇيىنە ورالدى.  ءۇي ىرگەسىنە ىلىنە بەرە كۇيەۋى نۇرلان ىشتە وتىرىپ-اق، بوس اربانىڭ قاتتى سالدىرىنان، ىشىندە بىردە-بىر ءمانتى قالماعانىن سەزىپ كوڭىلدەنىپ قالدى.

قاسقان تولى بوس ارباسىن دالىزگە قالدىرىپ، تابالدىرىقتان كوڭىلسىز اتتاعان. بەس جاسار جانە ءۇش جاسار ەكى قىزى ەتەگىنە ورالدى. قولىنداعى پاكەتىن ولارعا ۇستاتا سالدى دا، حولعا ەندى. نۇرلان وعان سىعىرايعان سۇراۋلى كوزىن قادادى.

– قالاي  بولدى؟ – ول جاۋاپ قاتپادى. بەتىندە ازداپ كۇرەڭ قان ويناپ تۇرعان.

– سەن قاتىن، ءبيتىڭ سەمىرىپ بارادى ەكەن. – جۇقا ەرنىن جىمىرىپ، كۇرەڭىتە قالعان.

گۇلىم شاي قامىنا كىرىستى. كۇيەۋى تەرىس قاراپ، بۇك ءتۇسىپ جاتىپ قالدى. كۇرسىنە شيرىعىپ، دوڭبەكشىپ جاتقانىن ول سەزدى. ءبىر شىنى ءشايدى سەلقوس جۇتتى دا، بەتى-قولىن جۋىپ قيسايا كەتتى. ازداپ كوز شىرىمىن العان سوڭ، ويانىپ ءمانتى ءتۇيۋ ونىڭ ەجەلدەن بەرگى سۇيىكتى شارۋاسى ەدى. كىرپىگى ەندى ايقاسا بەرە كۇيەۋى كۇڭك ەتتى.

– ەي، بالانى نە ىستەدىڭ؟ – گۇلىم ءۇن قاتپادى. تەك نۇرلاننىڭ ءبىر جامباسىمەن وزىنە قاراي تاسىر-تۇسىر سىرعىپ كەلە جاتقانىن سەزدى. نۇرلان ونىڭ قاسىنا جامباستاي جاتتى دا،

– سەن  قاتىن ءسوزدى ۇق، – دەدى: بالانىڭ كوزىن قۇرت. قارا سىلاقپەن وتىرىپ، شۇبىرتا بەرمەكسىڭ عوي؟ كىم باعادى، ايتشى! كىم باعادى؟

– مەن  تۋعىم كەلەدى. داۋىسىنان قۇمىققان وكسىك ەستىلدى. – ءوزىم باعام...

– اتاڭنىڭ  باسى باعاسىڭ! سۇپ-سۋىق كەكەسىن كۇلكى ءجۇز بەردى. – نادان  نەمە! قالاي وقىتپاقسىڭ؟ مەنىڭ ءتۇرىم مىناۋ. جۇمىسسىز وتىرىپ. كەڭىردەگىن بوتەن قوڭىر ءۇن جوسىپ ءوتتى. قۇلاعىنىڭ تۇبىنە ەرنىن تاقاپ:

– ەگەر  ەرتەڭنەن قالدىرماي انداعىنىڭ كوزىن قۇرتپاساڭ، سۋىرشا  شىڭعىرتام، كوردە تۇر.

گۇلىم ونىڭ بەتىنە دارمەنسىز، جالىنىشتى كوزبەن قارادى. ونىڭ قيقى-جيقى، بەت-پىشىنىنەن، جىمىرايعان ەرنىنەن، قان تولعان كوزىنەن دەگەنىنە جەتپەي تىنبايتىن، سۇركەي ءبىر كەكتى كوردى. – مىناداي توزاقتىڭ كۇيىن كەشىپ ءجۇرىپ سەنىڭ تۋۋعا قاقىڭ جوق، – دەدى. سوسىن ورنىنا بارىپ قيسايدى.

گۇلىمنىڭ مۇرنىنا پىسىلداپ ۇيىقتاپ جاتقان ەكى بالاپانىنىڭ ءتاتتى ءيىسى كەلدى. ولاردىڭ كىشكەنتاي قولدارىن الاقانىنا سالدى. سونداي ىستىق. وزەگىن قاري باستاعان. تەرشىگەن ماڭدايلارىنان ۇزاق سيپادى. ول جىلاپ جاتقان. جاستىعىن جاس دىمداپ ۇلگىرىپتى. سۇيەكتەرى قاقساعانداي بولدى. اياز كەمىرگەن بۋىندارى كەيدە ءوستىپ مازاسىن الاتىن. كەنەت ول باسىن كوتەردى. جىلىستاپ جىلجىپ نۇرلاننىڭ قاسىنا جاقىندادى. ءسال ويلانىپ وتىردى دا،

– ءاي، – دەدى.

– نە؟– دەدى نۇرلان باسىن كوتەرىپ. قاباقتارى ءتۇيىلىپ، كوزدەرى قانتالاي قالىپتى.

– ساعان ۇل كەرەك ەمەس پە؟ نۇرلان ءبىر اۋىق ەس اقىلى كىرەسىلى-شىعاسىلى بوپ وتىردى دا، قوبالجي كۇلىمسىرەپ وتىرعان ايەلىن كورىپ جىنى كەلدى.

– بىلەسىڭ بە؟ ول ۇل ەكەن. بەس ايلىق ۇل ەكەن. دارىگەر ايتتى. سونداي كۇيلى ەكەن ءوزى. مەن ۋزيدان كوردىم. اياق-قولىن باۋىرىنا الىپ، ءبۇرىسىپ اپتى. باس بارماعىن سورىپ جاتقانىن قايتەرسىڭ. كىندىگى شۇباتىلىپ جاتىر. بەينە دودىراعان اقشا بۇلتقا ۇقسايدى.

– تاياق جەيسىڭ! – دەدى كۇيەۋى قوقيلانىپ.

– ىشتەگى بەس ايلىق بالانىڭ قانشالىقتى سۇيكىمدى بولاتىنىن سەن كورمەدىڭ عوي! كوگىلدىر ساۋلەنىڭ ىشىندە، اپپاق بوپ، ءبۇرىسىپ ۇيىقتاپ جاتىر. كوگىلدىر ساۋلە دەگەنىم مولدىرەگەن سۋ عوي! اياقتارى قارلىعاشتىڭ تىرناعىنداي اسەم. سول تىرناق قۇرساعىڭدى تىرناپ وتكەندە سۇيسىنەسىڭ كەپ. انە كوجەگىم تەپكىلەندى. قارنى اشسا سويتەدى.

– اراشاعا زار بولماي تۇرعاندا جات، – دەدى. – ەستىپ ال، تاپ بۇگىن ءتۇن اكەڭنىڭ قۇنى قالسا دا، ىدىس-اياقتى سالدىرلاتپا.  ۇيىقتا! ەرتەڭ مانتىڭمەن قوشتاسا تۇر دا، جاڭاعى دانىشپان دارىگەرىڭە بارىپ انداعىنى ءتۇسىرت. ۇل ەشقايدا قاشپايدى، ءالى جاسسىڭ. كەيىن تۋاسىڭ. ال ءمانتىڭدى ساتقىڭ كەپ ءولىپ بارا جاتساڭ، بۇرسىگۇنى ساتارسىڭ. ۇرپيمەي بار ارى.

– كەيىن بولادى دەپ ويلايسىڭ با؟

– ەرتەڭ ايتقانىمدى ىستەمەيتىن بولساڭ، انا قيقىلداپ-شيقىلداعان ارباڭدى، قازانىمەن قوسىپ كولگە باتىرىپ جىبەرەم. جات ەندى.

گۇلىم كوپكە شەيىن ءۇنسىز سازارىپ وتىردى دا، ورنىنا قيسايدى. تەك تاڭعا جۋىق قانا كوزى ءىلىنىپ كەتتى.

تاڭەرتەڭ گۇلىم كۇندەگى ۋاقىتىنان ءسال كەشتەۋ مەڭ-زەڭ كۇيدە، قالجىراپ وياندى.  شارشاڭقى ءجۇزى قۋاڭ تارتىپ، كوزىنىڭ ءۇستى دومبىعىپ تۇرعان. ءوزىنىڭ ءبىر كيەرلىك ءساندى كيىمىن كيىپ اينا الدىندا تارانعاندا دا كۇيەۋى بىرىلداپ ۇيىقتاپ جاتقان. دارىگەرگە بارۋعا بەكىنگەن ونىڭ قالتاسىندا باقىر تيىن جوق بولاتىن. كۇندەلىكتى تاپقان اقشاسىن كۇيەۋىنە وتكىزىپ وتىراتىن. ول وسىعان بولا ومىرىندە ءبىرىنشى رەت قاتتى قامىقتى. ءوزىن ەش قاشان ويلاپ كورمەگەنىنە، ءوزى ءۇشىن تىرناقتىڭ قيقىمىنداي دا ءىس تىندىرماعانىنا بارماق تىستەدى. كەش قالعانىن سەزدى. كۇيەۋىنىڭ قاسىنا جاسقانا جاقىندادى. سوسىن يىعىنان اقىرىن جۇلقىلادى.

– نە؟

– مەن ويلاندىم. بالانى الدىرام.

– ءسويت.

– ماعان اقشا كەرەك بوپ تۇرعانى.  60 مىڭ... – نۇرلان وعان شوشىنا قارادى.

– ەي، دەنىڭ ساۋ ما؟ بىلاي ارزانى... ون مىڭ تەڭگەگە ىزدەپ كورمەدىڭ بە؟ بار شىعار... سويتپەدىڭ بە جانىم.

– مەن تابا المادىم.

– تاپ، - دەدى ول كورپەگە قىمتانىپ. تەرىس قاراپ بۇك ءتۇسىپ جاتتى دا الدى.

گۇلىم ونىڭ قاسىندا بەس مينۋت سىلەيىپ وتىردى. وسى بەس مينۋت ىشىندە ول قىبىر ەتپەدى. بەينە ولگەن ادامداي تىنىس الماستان جاتتى دا الدى. گۇلىم ونى قايتا مازالامادى. ورنىنان تۇرەگەلدى دە ەسىككە بەتتەدى.

ول بازارداعى قۇربىلارىنان 60 مىڭ تەڭگە قۇراستىرىپ، ەمحانانىڭ تابالدىرىعىن اتتاعاندا مەزگىل بەسىنگە تاقاعان.

– ءسىڭلىم، وكىنبەيسىڭ بە؟- دەدى دارىگەر ايەل.

– جوق.

– ويلان.

– ابدەن ويلاندىم. كوز شاناعىنا مولتىلدەگەن جاس ۇيىرلىگەن. داۋىسىندا قۇمىققان اششى مۇڭ بار ەدى.

– سەن ءوزى بىرەۋدەن كوتەرىپ قالعانسىڭ عوي! – دارىگەر ەندى ونى تەرگەي باستادى. – كۇيەۋىڭ جوق پا ەدى. بىرەۋمەن ويناس جاسادىڭ دا، بالا كوتەردىڭ. نەمەسە بالانىڭ اكەسى كىم ەكەنىن ءوزىڭ دە بىلمەيسىڭ.

– كۇيەۋىم بار. قۇداي-اقى...كۇيەۋىم بار. داۋىسى سىبىرعا جاقىن بوپ قىستىعا شىقتى.

– بار بولسا قايدا؟ – دارىگەر اشۋعا ءمىندى: بىرگە كەلمەي مە؟

گۇلىم ءبىر ءسات ءۇنسىز سازارىپ وتىردى. جۇرەگى اتقاقتاي باستاعان. مىناۋ ءدارى مەن حلور ءيىسى مۇڭكىگەن كەڭسەدەن، مىناۋ شارگەز ايەلدەن جيىركەندى. ورنىنان وقىس اتىپ تۇردى دا، ەسىكتەن سىرتقا ىتقىدى.

ايەل ونىڭ ارتىنان اپىر-توپىر قۋا شىقتى دا، بىلەگىنەن شاپ بەردى. باۋىزدالار الدىنداعى شىبىشتى سۇيرەگەندەي، گۇلىمدى سۇيرەپ اكەلدى دە، سۇرى بىلعارىمەن قاپتالعان جۇمساق توسەككە دىك ەتكىزىپ قۇنجيتا قويدى. گۇلىم ەسىككە قاراي جانتالاسا جۇگىردى. ايەل ونىڭ بىلەگىنەن تاس قىپ ۇستادى دا توسەككە تاعى ءبىر مارتە قۇنجيتتى. ەكى سانىنان دىزەسىمەن باسىپ تۇرىپ، ەكى يىعىن ەكى قولىمەن ۇستاپ، بەتىن بەتىنە تاقادى،

– ەي، قاتىن، ساعان بالا كەرەك بولسا، ماعان اقشا كەرەك. وتىر تابجىلماي. مەن ەرىگىپ جۇرگەم جوق، – دەدى قاتۋلانا. گۇلىم ساباسىنا تۇسكەن ەدى. دارىگەر ەندى جۇرە ءجۇرىپ سويلەدى.

– ءوز اياقتارىڭمەن كەپ الاسىڭدار دا، قيعىلىق سالاسىڭدار. ءبىزدى ەرىگىپ جۇرەدى دەپ ويلايسىڭدار-اۋ! سويتە ءجۇرىپ ول تاعى ءۇش ايەلدى شاقىرىپ ۇلگىردى. مۇنىڭ ۇشەۋى ەمحانانىڭ تازالىقشى ايەلدەرى بولاتىن. وعان مۇرىن دارىگەرى كەلىپ قوسىلدى. ولار انا ايەلىڭ قاس-قاباعىن باعىپ جالماڭداپ تۇر. كانىگى وپەراسيا بولمەسىندەگى باس دارىگەردىڭ ءتىس قاققان كومەكشىلەرى ىسپەتتى. جۇرىستەرى دە القىن-جۇلقىن.

دارىگەر گۇلىمگە جانسىزداندىرعىش سالعان جوق (گۇلىم دە نەگە سالمادىڭ دەپ سۇرامادى). بىردەن باستاپ كەتتى. ساقتىق شاراسى رەتىندە تەك قانا ەسىكتى ىشىنەن ءىلىپ الدى. بۇل قىزمەتتى مۇرىن دارىگەرى اتقارا قويدى. گۇلىمنىڭ شالبارى مەن ءىش كيىمىن شەشكىزىپ، ءوزىن ارقالىق ورىندىققا تالتايتىپ وتىرعىزدى دا، ەكى كومەكشى ارت جاعىنان كەلىپ، ەكى قولىن ارتىنا قايىرىپ  ۇستاپ تۇردى. قالعان ەكى كومەكشى ەكى اياعىنىنا مىقتاپ جارماستى. سوسىن بارىپ ايەل وسى ءبىر ۇلى جۇمىستى تىندىرۋعا كۇش سالا كىرىستى. قولىنا ۇزىن قايشى تارىزدەس، ۇش جاعى قيسىق تىستەۋىكتى الدى.

– مىنامەن دەدى، – تىستەۋىكتى كوزىنىڭ الدىنا اكەلىپ شىق-شىق ەتكىزىپ قويىپ. – سەنىڭ بالاڭنىڭ بىلەگىنەن قىسىپ ۇستاپ الام دا، سىرتقا سۋىرىپ شىعارام. شىقپاي كورسىن قانە. جارىق دۇنيە كەرەك ەمەس پە ەكەن وعان. بولماسا شۇمەتايىنان سۋىرىپ شىعارام. سەنىكى ۇل ەمەس پە. وپ-وتىرىك قىلىمسىدىڭ. سەنىكى بەكەرشىلىك. ەگەر كۇيەۋىڭ بار بولسا نەگە ۇل بالادان باس تارتادى. تاك... تورت-بەس، جيىرما. سەنىڭ بالاڭ جيىرما اپتادان اسقان. مەن ونىڭ تۋرا بىلەگىنەن قىسىپ سۋىرىپ اپ شىعام. نەگىزى كوپ دارىگەرلەر، مىنامەن باسىنان قىسىپ تۇرىپ سۋىرىپ الادى. (ەسەك اۋىز شىمشۋىر تەمىردى كورسەتكەن). ال مەن بىلەگىنەن ۇستايمىن، ۇيتكەنى اسا تاجىريبەلىمىن.

وسى كەزدە گۇلىم بار داۋىسىمەن شىڭعىرعان. بوسانعانداعى ازاپ، ازاپ ەمەس ەكەن. بۇيتكەنشە ولسەمشى دەپ ويلادى ىشتەي. شىبىن جانى مۇرنىنىڭ ۇشىنا كەلدى. ءتىپتى بىردە كوز الدىندا تورعاي بوپ ۇشىپ جۇرگەندەي بولدى. ءتورت جەندەت ونى تىرپ ەتكىزبەدى. سامايىنان وز-وزىنەن بۇرق ەتىپ شىققان سۋىق تەر، يەگىنەن تىرسىلداپ تامىپ جاتتى. جارقىشاقتانعان زارلى داۋىسى بولمەنى دىرىلدەتىپ جىبەرگەن ەدى. دارىگەر ونى بۇيىم عۇرلى كورمەدى.

– ءتايت ارى، – دەدى، قان-قان تىستەۋىكپەن نۇقىپ. – نەمەنەگە وزاندايسىڭ. سەن وز-وزىڭە قاستىق ىستەپ جاتىرسىڭ. كەدەرگى كەلتىرسەڭ ىشىندە جۇرناق قالىپ قالسا، ەرتەڭ جاتىرىڭدى شىرىتەدى. سەن سونى بىلەسىڭ بە؟

گۇلىم ەندى تىسىن-تىسىنە باسىپ دىبىس شىعارماۋعا تىرىستى. اناۋ ءتورت كومەكشى دە اۋىز جاپپاي الەك.

– شىدا، شىدا، شىعايىن دەپ قالدى دەيدى جارىسىپ.

– مەن دەدى دارىگەر سەن تۇگىل تولعاتقتاندا قاتتى كۇشەنىپ، جاتىرى جىرتىلىپ كەتكەن قاتىندى دا ەمدەگەم. ونىڭ جاتىرىن سىرتقا اۋدارىپ الىپ شىعىپ، ينەمەن تىگىپ قايتادان ىشىنە سالىپ قويعام. سوندا ول قىڭق ەتكەن دىبىس شىعارماعان. سەن وعان جانسىزداندىرعىشتى اياماي سالدى دەپ ويلارسىڭ. ونىڭ بەكەر. وعان دا جانسىزداندىرعىش سالماعام. نە كەرەك بەكەر اقشا جۇمساپ. جاتىرىن بار عوي ىشىنە مىنا تەمىرمەن يتەرە سالعاندا ىرجالاقتاپ كۇلىپ قويىپ بىزبەن اسا كوڭىلدى تۇردە سويلەسىپ جاتا بەرگەن. وتكەن ءومىرى، بالا عاشىعى تۋرالى اۋىز جاپپاي اڭگىمە ايتقان. ويتكەنى ونىڭ ەس-اقىلى دۇرىس ەمەس بولاتىن. ءوزى ەس-اقىلى دۇرىس ەمەس بەيۋاز ايەلدى، مىنا سەنىڭ ىشىڭدەگى بالانىڭ اكەسى سياقتى تاعى ءبىر ەسالاڭ اۋىر اياق ەتكەن دە جايىنا كەتە بارعان. ميىنىڭ الدە ءبىر تەتىگى ىستەمەگەن سوڭ، ارينە اۋىرۋدى سەزبەيدى دا. ماسەلەن ءوز باسىم ءبىر تىگىنشىنى الايىق. شاپانىمنىڭ قالتاسىن اۋدارىپ تىگىپ، قايتا ىشىنە سالعاندا:

– ەي، دۇرىس تىكتىڭ بە؟ مەن ساعان اقشا تولەدىم تەگىندە. دۇرىس تىكپەسەڭ اقىڭدى تولەمەي قويام، – دەپ كوزىمنىڭ قيىعىمەن الايا ءبىر قاراپ قويام عوي! اناۋ، ويتكەن جوق. ءتىپتى شاپانىنىڭ قالتاسىن تىگىپ جاتقان عۇرلى دا اسەر دە بولمادى. ال سەن ساۋسىڭ. ساۋ بولعان سوڭ جاتىپ كەپ زارلايسىڭ. وسىنىڭمەن ءوزىڭنىڭ ساۋ ەكەنىڭدى دالەلدەدىڭ. دەمەك ساۋسىڭ. ءبىراق قايداعى ءبىر قاڭعىباستان بالا كوتەرگەنىڭە قاراپ ساۋ ەكەنىڭە تاعى ءشۇبالانام. داۋىسىڭ نەتكەن اششى ەدى. تۋرا كارى ەشكىنىڭ داۋىسىنداي. داۋىسىڭنىڭ مۇنشا اششى ەكەنىن بىلگەندە سەنەن 60 مىڭ ەمەس، 80 مىڭ تالاپ ەتكەن بولار ەم. مەنى جالعىز قاعىپ كەتەدى دەپ ويلايسىڭ. مۇنىڭ تىم شەكتەن شىققاندىق. مىنا تازالىقشى بايعۇستاردىڭ ايلىعى نە بارى 30 مىڭ تەڭگە، ول پاتەر اقىسىنا دا جەتپەيدى. ماعان كومەكتەسكەنى ءۇشىن اربىرىنە 2000 تەڭگەدەن بەرەم. سوسىن عوي مەنىڭ كەڭسەمدى جاعالايدى دا جۇرەدى ىلعي. ال باستىق بۇلارعا دارەتحانانى دۇرىس جۋماپسىڭدار دەپ ايعايلايدى دا جاتادى. قوزعالما. دەنەڭدى بوس ۇستا. ويتەتىنى بار ايلىعىن دۇرىستاپ تولەسىن. مۇرىن دارىگەرىنىكى تاعى بار. وعان دا اقى تولەيمىن. وعان ءسال كوبىرەك تولەيمىن. ديپلومى بار ەمەس پە؟ مەنىڭ ءناپاقامدى كەيدە قىزعانادى بۇلار. وزدەرىنەن كورسىن. ماماندىقتى دۇرىس تاڭداماعان. قوزعالما، شىعايىن دەدى. قاپ، تايىپ كەتتى. وزىڭنەن بولدى بۇل جولى. ايتپەسە مەنىڭ قولىم التىن. سۋدا جۇزگەن بالىق سياقتى جىلپىلداپ توقتامايدى عوي بۇلار دا. مەنى تىڭدا. جاقسى اڭگىمە ايتىپ جاتىرمىن. ءوزىڭ عوي ۋاقىتىندا كەلمەگەن. ەگەر ون اپتالىعىندا كەلگەندە مىنا تەمىرمەن بار عوي! قان بوپ ۇيىپ تۇرعان بالاڭنىڭ، سىرتقى جۇقا قابىرشاعىن تەسە سالىپ، ۇيىعان قاندى ىدىراتىپ ءتۇسىرىپ، ءىشىن تازالاي سالاتىن ەدىم. ءسال كەشىككەنسىڭ. مىناۋ كادىمگى جاندى دەنە. شىعۋى قيىن. باقىرما، قۇلاعىمدى ساسىتتىڭ. ۇستالدى مىنە. ءاپ، سۇيكىمدى پەرىشتەم. قاشپا-قاشپا. مىنە شىقتى. بالپاناقتاي نەمە. شۇيكىمدىشىن قايا. تەگەشتى توس. تەگەشتى توس. شۇمەتايىن قايا. ءاا، ءبىتتى. ءساتتى بولدى. ءبىر قولى مىلجالانىپ كەتتى. وقاسى جوق. ءجا، ءجاميلا. ءبىتتى ءجاميلا.

گۇلىمنىڭ ءتانى مەن جاتىرى سوڭعى رەت جان توزگىسىز تۇردە سولق ەتىپ اۋىردى دا، اسقازان تولى زاپىراندى سىرتقا شىعارعانداعىدان، نەمەسە سانعا قادالعان اعاشتى سۋىرىپ العانداعىدان الدە ميليون ەسە جانىنا باتتى دا، بويى ءسال جەڭىلدەپ بۋساپ بارا جاتتى. سوسىن قۇلاعىنا وكپە-باۋىردى، تاباققا بولىپ ەتكىزىپ تاستاي سالعانداعىداي دىبىس كەلدى. دارىگەر قىزىل شاقا نارەستەنى، جارالىنىڭ تانىنەن الىنعان وقتى تاستاعانداي-اق سەلقوس تۇردە تەگەشكە لاقتىرعان بولاتىن. سول ساتتە بەيكۇنا نارەستە ەنەسى جەرىپ، تاڭدايىنا ءبىر تامشى ۋىز تامباستان، شۋى دا جالانباستان، جارىق دۇنيەنى كورە سالا ولەر الدىنداعى، جاعى قارىسقان قوزى قۇساپ، اۋزىن جارتى مينۋتتاي كەرىپ اشتى دا، قانعا مالشىنعان دەنەسىن ءبىر ءدىر ەتكىزىپ بارىپ، جان ءۇزدى. ومىرگە كەلگەندەگى العاشقى جانە سوڭعى ءسوزىن ايتا الماي كەتتى. ءتىپتى دىبىس تا شىقپاعان ەدى. دارىگەردىڭ ءتورت كومەكشىسى مۇنى بايقاپ قالىپ، اتقاقتاعان جۇرەكتەرى تومەن تارتىپ، اينىپ، ونە بويلارى جانسىزدانعانداي بولدى. مۇنى گۇلىم كورمەدى. كورگىسى دە كەلمەگەن. ول تۇڭعىش قىزىن بوساناردا جانى دەنەسىنەن الدە نەشە رەت ءبولىنىپ شىعا جازداعان. بوسانىپ بولعاسىن مەتبيكە:

– ءشۇيىنشى، بالاڭ مىنە، – دەپ باس جاعىنا قويا سالعاندا دا، ەسى-اقىلى كىرەسىلى-شىعاسىلى بوپ جاتىپ، بىردەن قاراۋعا جۇرەگى داۋالاماعان. ءتىپتى ءوزىنىڭ بوسانعانىن دا ۇمىتىپ كەتكەن. سابيگە كوز قيىعىن سالۋدىڭ ورنىنا وعان قاتتى وكپەلى ەدى. ال مىناۋ قينالىس ول ءۇشىن ءوزىن ىستىككە شانشىپ، وتقا قاقتاپ-قاقتاپ العاننان دا اۋىر ەدى. ەت-جۇرەگى ەزىلۋمەن قاتار باۋىر ەتى بالاسىن ءوز قولىمەن اكەپ ءولىم جازاسىنا كەسكەنىنە جۇرەگى قان جىلاۋلى بولاتىن.

ول مىناۋ پالەدەن ءالى قۇتىلماپتى. ءوزىن شەڭگەلدەگەن قولدار قايتادان تىرتىسا قالدى. شەڭگەلدەنگەن تۇلكىدەي قايتادان ءبۇرىستى. دارىگەر كوپتەگەن اڭگىمەلەر ايتتى. ودان ۇققانى جاتىرىن تازالاۋ كەرەك ەكەن.  ونىڭ ءتانىن قۇدى تۇرپىمەن تۇرپىلەپ جاتقانداي كۇي كەشتى. ءار تۇرپىلەگەن سايىن ميى زىرق-زىرق ەتىپ جاۋاپ قايتارعانداي بولدى. بىردە قارىننىڭ تۇگىن قىرىپ جاتقانداي اسەر قالدىردى. الپىس ەكى تامىرى بۋىلىپ، ساي-سۇيەگى سىرقىرادى. كوزىن تارس قىپ جۇمىپ، ءتىسىنىڭ اراسىنان ىڭىرانعان، وكىسىگەن دابىس شىعارىپ جىلاپ وتىرا بەردى. وسى كەزدە كوز الدىنا قويدىڭ قارنىن قىرىپ وتىرعان مارقۇم اناسى كەلدى. دارىگەر ونىمەن ءسۇت پىسىرىمدەي اينالىستى. وسى ءسۇت ءپىسىرىم ۋاقىت ىشىندە، باستان اياق قويدىڭ قارنىن قىرىپ وتىرعان مارقۇم اناسى ەلەستەۋمەن بولدى. قانشا تىرىسسا دا كوز الدىنان وشىرە المادى.

ول ورنىنان اۋىر قوزعالدى. دارىگەردىڭ ءوزىنىڭ ءتانىن تازالاعان تەمىر-تەرسەكتەردى، قول جۋعىش شۇمەكتىڭ استىنا توسەلگەن ەدەن جۋاتىن كىر-كىر مارلىنىڭ استىنا اپارىپ تىعا سالعانىن كورىپ لوقسىدى. وزىنەن بۇرىن دا سولاي ىستەگەن بولۋى كەرەك دەپ ويلادى. باسىندا ءمان بەرمەگەنىنە وكىندى. ءتانى سەسكەنگەندەي بەلگى بەردى. وسى كەزدە الگى ەدەن جۋعىش ءۇش ايەلدىڭ جۇرەگى جۇمساقتاۋ بىرەۋى، نارەستە مۇردەسى سالىنعان تاباقتىڭ بەتىن ماتامەن جابا قويدى.  گۇلىم كورمەسىن دەگەندەگىسى ەدى. ونسىز دا گۇلىمنىڭ ول جاققا قاراۋعا جۇرەگى داۋالامايتىن.

 ول اقشاسىن ءوزى وتىرعان ورىندىقتىڭ ۇستىنە تاستاي سالدى دا، ەسەڭگىرەگەن ادامعا ۇقساپ، قيسالاڭداپ شىعىپ كەتتى. دارىگەردىڭ بىرەۋ-مىرەۋ كورىپ قالماسىن دەپ ول اقشانىڭ ۇستىنە وتىرا قالعانىن سەزگەن جوق.

ۇيىنە ارەڭ جەتكەن. ەكى قىزى دالادا قارمەن ويناپ وتىر ەكەن.  ونى كورە سالا ەتەگىنە ورالىپ ءماز بولىستى. ەكى قىزىنا ەكى شۇلىق ۇستاتتى. ءۇيدىڭ ىرگەسىندە كۇنگە قىزدىرىنىپ وتىرعان كۇيەۋى وعان ارباسىنىڭ دوڭگەلەگىن شيقىلدامايتىنداي ەتىپ مايلاپ قويعانىن قۋانىشپەن جەتكىزدى.

الماتى

 24.02.2015 جىل