مىقتى بولساڭ اقتاي مەن بوزتايداي بول، ۇرى بولساڭ بوقاي مەن قوستايداي بول دەگەن ماتەل بار. وسى بوقاي مەن قوستايدىڭ ۇلىقتارىنان باسقا، باي-ولكەنىڭ دەلۇۇن دەگەن جەرىندە اتاقتى كۇڭگەيباي دەگەن ۇرى بولىپتى. (اللا كەشىرسىن، بۇل ادامنىڭ ايىبىن اشۋ ەمەس، كەيىڭگى ۇرپاق جادىندا ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن!). كۇڭگەيبايدىڭ ىستەمەگەن ۇرلىعى قالماپتى. ناعىز باۋكەسپەنىڭ ءوزى بولعان دەسەدى جۇرت. ۇرلىق ىستەۋ – ۇلكەن تاپقىرلىقتى تالاپ ەتەتىن ءىس. جالپى ۇرلىقتىڭ پسيحولوگياسى اسا قيلى. ونىڭ تەرەڭ سىرىنا قۇرىق بويلامايدى. ادام ۇرىلىققا جوقشىلىقتىڭ كەسىرىنەن عانا ۇرىلىققا بوي الدىرماسا كەرەك. ول ادامنىڭ جانىنىڭ ادامعا كورىمبەس قالتارىسىندا جاسىرىنىپ تۇراتىن مىنەز. كەيبىرى اتادان بالاعا قانمەن كەلەتىن قاسيەت. قازاقتا «قان شىققان ۇرى» دەگەن ءسوز بار. بۇل – ءبىر. ەكىنشى، ادامنىڭ قاناعاتسىزدىعى ۇرلىق ىستەۋگە اكەلەدى. ويتكەنى، ۇرلىق ىستەيتىن ادامدارعا قاراپ وتىرساڭىز تىگەرگە تۇياعى، سىعارعا ءبيتى جوق كەدەي ەمەس از-مۇز داۋلەتتى كەلەدى.
ۇرلىق ءتۇبى – قورلىق! ارينە ۇرلىقپەن تاپقان دۇنيە مال بولمايدى. بۇگىن مال بولعانىمەن ۇرپاققا ميراس بولىپ ۇلاسپايدى. ءار كاللاعا اللانىڭ جازعان تاعدىر-تالايى بار. كەرىسىنشە كەلەر ۇرپاققا جازباي زاۋالىن تيگىزەدى. ال مەنىڭ سانامنىڭ تۇكپىرىندە ءبىر مازالى ساۋال بار... اللادان باسقانىڭ ءبارىنىڭ ەكى جاعى بار. ءومىردىڭ بۇلجىماس زاڭدىلىعى «جاقسى» مەن «جاماننان» تۇرماي ما؟! ەندەشە ءبىز قازاقتىڭ ۇرلىق ىستەۋدەگى پسيحولوگياسىن ءھام سەبەپ-سالدارىن، جاقسى تۇستارىن قاراپ كوردىك پە؟!
كۇڭگەيبايدىڭ تاپقىرلىعى
كۇڭگەيباي جالعاندى جالپاعىنان باسقان باۋكەسپە مالدان مال قويماعان ۇرى بولىپتى. ۇرانحايلاردىڭ (ۇلت اتاۋى) ءۇيىر-ۇيىر جىلقىسىن التايداعى قازاقتارعا اسىرادى. مۇنى ۇستاپ الۋعا زاڭ-زاكون ناقتى فاكت تابا الماماي دىڭكەسى قۇرىعان. كۇڭەكەڭ ىستەگەن ۇرلىعىن تۇلكىڭىڭ قارداعى ءىزىن قۇيرىعىمەن جاسىرىپ كەتەتىنى سەكىلدى جىلان جالعانداي قىلادى ەكەن. «جۇيىرىككە دە ءبىر تومار» دەگەن اقىرى كۇڭگەيبايدان سەزىكتەنگەن زاڭ قىزمەتكەرلەرى قولىندارىنا ماي شام الىپ ىزىنە تۇسەدى. كۇڭگەيباي وڭايلىقپەن قولعا تۇسە قويماپتى. ءبىر كۇنى ورتالىقتان ءتورت ساقشى شىعىپتى دا قۇلقىن سارىدە كۇڭەكەڭدى سيراقتان ءبىراق سۋرىرىپتى. ۇستالىپ بارا جاتقان كۇڭگەيباي ساقشىلارعا قيىلا كەتىپتى.
– داتىم بار. سوزگە قوناق!
– ال ايتىڭىز،-دەپتى ساقشىلار.
– ايەلىمە مال-سۇل، قاشا-قورانىمدى دۇرىستاپ تاپسىرىپ كەتەيىنشى،-دەگەن.
ءسويتىپ ايداۋعا كەتىپ بارا جاتقان كۇڭگەيباي بايبىشەسىنە ايقايلاپ:
– ءاي، قاتىن، ۇلكەن ەكى قورا ەشتەڭە ەمەس، كىشى قورانىڭ اۋزىن مىقتاپ بەكىتىپ ءجۇر. ىشىنەن مال شىعىپ كەتەتىن ەدى،-دەگەن.
سونىمەن كۇڭگەيباي سوتتالىپتى. ول كەزدەگى تەرگەۋ قانشا قاتال بولعانىمەن كۇڭگەيبايدان كوڭىل كونشىتەرلىك جاۋاپ الا الماعان. تەرگەۋشىلەر كوكيتشە تىمىسىكىلەنىپ كۇكەڭنىڭ ءۇي-ىشى-بالاشاعاسىن وسپاقتاپ تەرگەي باستايدى. ادەتتە قازاقتا «بالالى ءۇيدىڭ ۇرلىعى جاتپاس» دەيتىن. ال كۇڭگەيبايدىڭ ۇرلىعى جاتپاق تۇىگىلى قۇمعا سىڭگەن سۋ سەكىلدى ءىزىم-قايىم جوعالىپ كەتەدى. ەرەسەك ەكەۋى اكەسىنەن وتكەن اككى تەرگەۋشىنىڭ جاۋابىنان مىقتاپ سىتىلادى. ەندى تەرگەۋشىلەر كىشكەنتاي بالاسىنان سىر سۋرىپاقتايدى. نەشە ءتۇرلى ايلامەن تەرگەيدى. الدايدى. ۇراسادى. قورقىتادى. تىپتەن كوكەڭ ءوزى ايتىپ وتىر العانىم راس دەدى، ۇلكەن اعاڭ ءبۇي دەدى، شەشەڭ ءسۇي دەدى دەپ سۇرايدى. بەتى بۇلك ەتپەيدى، نەشە ءتۇرلى قيعىلىعىنا دا قىڭق ەتپەيدى. جالعىز جاۋابى «كورمەدىم» دەيدى. سويتسە ونىڭ سىرى كۇڭگەيباي ايدالىپ بارا جاتقاندا ايەلىنە جاقسىلاپ تاپسىرعان «ۇلكەن ەكى قورا ەشتەڭە ەتپەس، كىشى قورانىڭ اۋزىن مىقتاپ بەكىت» دەگەن. سول ەكەن. كۇڭگەيباي ۇستالىسىمەن ۇيدەگى ايەلى ءۇش بالانىڭ اسىرەسە كىشى بالانىڭ اۋزىن مىقتاپ بەكىتىپ تاستاعان.
كۇڭگەيبايدىڭ بۇدان دا باسقا تاپقىرلىعى كوپ دەسەدى.
مىقتى بولساڭ ۇرلاپ كور...
كۇڭگەيباي ۇرلاپتى دەگەن حيكايا.
جاز. ەل جايلاۋعا شىققان كەز. ءبىر باي كۇڭگەيبايمەن قوڭسى قونا قالىپتى. باي وتىرىپ كۇڭگەيبايعا ايتاتىن كورىنەدى:
– سەن اتاققا شىققان ۇرى دەدى. مىقتى بولساڭ مەنىڭ قورامدى قوي باستاعان، تالاي بورانىڭ الدىندا ويقاستاعان قويدىڭ ىشىندە ۇلكەن ورسەركە بار سونى ۇرلا. ءبىر شارتىم بار، ءدال بۇگىن ۇرلا. قوتانداعى قوي ۇرىكپەيتىن بولسىن،-دەيدى. كۇڭگەيبايدىڭ ونسىزدا كوز جاۋىن الىپ جۇرگەن ورسەركە ەدى.
– ماقۇل،-دەيدى دە كۇڭگەيباي ۇيىنە قايتىپ كەتەدى. بايعا ويىن كەرەك كەشكىسىن مال قورالانعان كەزدە ورسەركەنى ۇستاپ، ءوزى جاتاتىن ۇيگە العىزعان. كۇڭگەيبايدىڭ ايلاكەر ەكەنىن بىلەتىن باي سەركەنى ءوزىنىڭ توسەگى مەن ونىڭ تومەن جاعىنا ورنالاسقان كەمپىرىنىڭ توسەگىنىڭ ورتاسىنا بايلاپ قويادى.
(كيىز ءۇيدى كورگەن ادام بىلەدى، ەكى توسەك ءتىزىلىپ قويىلعان كەزدە ورتاسىندا ءۇش بۇرىش قۋىس كەڭىستىك شىعادى. سەركەنى ءداپ سول اراعا بايلاعان.)
ال ەندى ۇرلاپ كور دەيدى دە باي جاتىپ الادى. باي جاي جاتپاي ءالسىن-السىن بايقاساپ كۇزەتىپ جاتقان. باي مەن سەرەكە جاتا تۇرسىن، ەندى كۇڭگەيبايدىڭ ايلاسىن قاراڭىز. كۇڭگەيباي ۇرلىق ىستەردىڭ الدىندا ەرتە جاتىپ ابدەن ۇيقىسىن قاندىرىپ الاتىن ادەتىنە باسىپ، ەشتەڭەگە باس قاتىرماي ۇيىقتاپ قالعان. جازدىڭ قىسقا تاڭى بوزارىپ شىعىستىڭ جيەگى سەتىنەي باستاعاندا كۇڭگەيباي تۇرىپ تىشقان اڭداعان مىساقتاي باسپالاپ بايدىڭ ءۇيىنىڭ ىرگەسىنە كەلىپ سيىر بوپ جايىلىپ ءشوپ جۇلا ءجۇرىپ، تىڭ تىڭداعان. مىڭق ەتىپ ۇرە قالاتىن ءيتىڭ اۋزىن كۇن بۇرىن الىپ قويعان. اتىپ اكەلگەن سۋىردىڭ ەتىن ەپپەن بايدىڭ يتىنە تاستاي سالعان دا كەتكەن. مۇنى جەپ توياتتاعان يت ماي كەكىرىپ، قۇيرىعىن بوربايىنا قىسقان دا بور-بور ۇيقىعا باسقان. ودان كەلەر ءقاۋىپ جوق. ءسويتىپ تىڭ تىڭعان كۇڭگەيباي بايدىڭ تاڭعى ءتاتتى ۇيقىعا بەرىلە باستاعانىن بىلگەن. كۇڭگەيباي سىقىرلاۋىق ەسىكتىڭ دە ءتىلىن تاپقان... ول قوتانداعى قويعا بارماعان وندا ورسەركە جاتپايدى دەپ جوبالاعان. كۇڭگەيباي مىسىق تابانداپ ۇيگە كىرگەن. ورسەركە ەكى توسەكتىڭ ورتاسىندا كۇيىسىن ساندەپ بايدىڭ توسەگىنە تاعىلىپ تۇرعان. كۇڭەكەڭنىڭ ايلاسىن اسىرىپ، ورسەركەنىڭ ب ا ق ەتكىزىپ عانا جانىن سۋىرعان...
سول كەزدە باي ايقاي سالعان:
– ءاي، كەمپىر، سەركە تۇر ما قارشى،-دەگەن. تاڭعى ۇيقى تاڭدايىنا جۇققان بال سەكىلدى بايبىشەنى تامسانتىپ جاتقان. كەمپىرى ەرىنە-ەرىنە جاستىقتىڭ استانا تىققان شىرپىسىن ىزدەي باستايدى. سول كەزدە ورسەركە بىرت-بىرت كۇيسەي تۇسكەن. شىرپىنى جاعۋعا ەرىنگەن كەمپىرى:
– ءاي، قاقباس تۇر عوي بىرت-بۇرت كۇيسەپ،-دەگەن. باي دا قۇشىرلانىپ «ھىم» دەپ اۋناپ تۇسكەن دە ۇيقىنىڭ كەلەسى سەرياسىنا كىرىسكەن. كەمپىر دە ءتىسى جوق قىزىل يەگى پىسىلداپ اۋانى اۋىزبەن ۇرەلەپ دەمالىپ قورىلعا باسقان...
...كۇڭگەيباي ورسەركەنى ۇيگە اكەلگەن دە ۇستىنە قىلشىق جۇقتىرماي ءسۇت ءپىسىرىم ۋاقىتتا جاركەمدەپ ءبىتىپ، قازانعا سالا قويعان.
بوز تورعاي تاڭعى انىنە باسا بەرگەندە كۇڭگەيباي بالاسىن جىبەرگەن بايدىڭ تۇڭىلىگىن ءتۇر دە، اتام اسقا شاقىرىپ جاتىر دە دەگەن.
تۇڭىلىگى جارقىرىپ اشىلعاندا باي سەركەدەن ايرىلىپ قالعانىن سوندا كورگەن دە ساندى ءبىر-اق ۇرعان.
ح ح ح
كەمپىر شىرپى ىزدەپ شىر-پىر بولىپ جاتاقاندا سابازىڭ ساسپاي ەكى قولدىڭ ون ساۋساعىن شالا بۇككەن دە ءبىر بىرىنە سۇيكەي تۇسكەن. قۇددى سەركەنىڭ كۇيىسىن قايتالاعان.(ءوزىڭىز دە جاساپ كورسەڭىز). باي كەمپىرىنە سەڭگەن دە وسىلاي ورسەركەنىڭ ورىنىن سىيپاپ قالعان.
مۇنى ۇرلىق دەيمىز با، ەرلىك دەيمىز بە ونى وقىرمان وزدەرىڭىزگە قالدىردىق.
اشكەرە ەتۋ ءادىسى
قازاقتىڭ بۇل قاي ادام سۇيەر قىلىعى ەكەنىن بىلەيمىن ءبىر تاماشا قىلىعى بار. مۇنداي مىنەز اركىم دە بار دەۋ دە قيىن. ول عاجاپ مىنەزى – قۋانىشتى ءھام وكىنىشتى حاباردى جەتكىزۋ ءادىسى. سول ىسپەتتى ۇرلىق ىستەگەن ادامنىڭ ايىبىن اشكەرە ەتۋى دە ءبىر عاجاپ. جالپى كۇڭگەيباي ۇرىنىڭ ءىسى – قاراۋ بايلارمەن بولعان دەسەدى. وشىككەن ادامىنىڭ مالىنا قىرعيداي تيگەن. كۇڭەكەڭ مال عانا ەمەس باسقادا تۇرمىسىنا كەرەكتى زاتتاردى دا جىمقىرىپ قوياتىنى بار ەكەن. ءبىر كۇنى كورشى وتىراتىن سامارقان دەگەن ادام ءۇي سالىپ جاتسا كەرەك. ءۇي سالىپ جاتقان ساماڭ توبەگە، ەدەنگە دەپ جيناعان تاقتايلارى ازايىپ قالا بەرگەن. ءاپ، بالەم، ءداۋ دە بولسا وسى كۇڭەكەڭەن كەلدى دەپ تون تىشكەن دە قويعان. ءبىر كۇنى سامارقان تاڭعا جۋىق تۇرىپ تاقتايلارىن بايقاستاعان. سويتسە كۇڭگەيباي ادەتىنشە تاڭعى ءتاتتى ۇيقىنىڭ كەزىندە بىردەن-ەكىدەن تاقتاي قولتىقتاي كەتەدى ەكەن. مۇنى كورگەن سامارقان ويلانعان؛ ايقاي سالسام تالىپ قالىپ جۇرەر مە، الدە وشىگىپ الا جازداي مالعا مازا بەرمەي قويىپ جۇرەر. سونىقتان مۇنى باسقاشا جەتكىزەيىن دەيدى دە ءبىر تاقتايدى قولتىققا قىسادى دا كۇڭگەيبايدىڭ سوڭىنا ىلەسكەن. كۇڭەكەڭ ەش ساسپاستان تاقتايلاردى ءۇيىنىڭ جانىنا تاستاي بەرگەن دە سامارقان دا جەتكەن. سامارقان ءوڭ ءتۇسىن وزگەرتپەستەن كۇڭگەيباي قويعان تاقتايدىڭ ۇستىنە قويىپ جاتىپ:
– وسى جەرگە قويا بەرەيىن بە،-دەگەن تۇك بىلمەكسىگەن سامارقان كورشى. نە دەرىن بىلمەي داعدىرعان كۇڭگەيباي:
– ويباي، ساما، ءبىر اعاتتىق كەتتى، ءارى مەنەن وتكەن تاپقىرلىعىڭا ءتانتى بولدىم. بۇدان بىلاي سەنەن، سەنىڭ ءۇرىم-بۇتاعىڭنان سىنىق شەگە ۇرالماسپىن،-دەپ انت سۋ ىشكەن ەكەن.
بەردىبەك سوقپاقبايەۆتىڭ بوقشاباي ۇرىسى
جازۋشى بەردىبەك سوقپاقبايەۆ ءوزىنىڭ «بالىق شاققا ساياحات» اتتى رومانىندا ءبىر قىزىق ەپيزود بار. ومىردەگى شىناي بولعان وقيعاعا قۇرالعان تاماشا كوركەم تۋىندىنىڭ ءبىر بولىمىندە ۇرى، جورتۋىلشى بوقشابايدى بىلاي سۋرەتتەيدى: «جورتۋىل دەسە كوزدەرى جايناپ، ارقالارى قوزىپ سىلكىنىپ شىعا كەلەتىن كوكجال جىگىتتەرى بەسنايزادا كوپ بولعان. بوقشاباي، جانتاي دەگەن ادامدار مىنە وسىندايلار. ەلگە اتى شىققان باتىرلار، ومىردە قاۋىپ-قاتەر بولاتىنىن ەلەپ كورمەگەندەر.
بوقشاباي دا، جانتاي دا بۇل كەزدە تۇعىرىنان تايىپ قارتايىپ قالعان...
...بوقشاباي كۇدىس جوندى، بۋىرىل ساقالدى، ەڭگەزەردەي زور ادام. الپامسا دەنەسى سەلكىلدەپ، كۇرك-كۇرك جوتەلىپ وتىرادى. ونىسى بۇرىنان بار كوكجوتەل. بوقشابايدىڭ قولىنىڭ ۇلكەندىگى اعاش كۇرەكتىڭ باسىنداي، ءارى ساۋساعىنىڭ جۋاندىعى كەتپەنىڭ سابىنداي. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ەڭ زور ادامى وسى.
باياعى جورتۋىل زامانىنڭ كەزىندە جۇرت بوقشابايدان ءسۇرايدى ەكەن:
– باكە، ءسىز وسى ۇرلىققا قالاي قورىقپاي باراسىز؟ كۇرك-كۇرك جوتەلىڭىزبەن بارعان اۋىلىڭىزدى وياتىپ، ءوزىڭىزدى ءوزىڭىز ۇستاپ بەرەسىز عوي؟- دەيدى ەكەن.
بوقشابايدىڭ جاۋابى:
– ە، جوتەلەتىن مەن عانا ما، ءھوھ-ھوھ! مەن سەكىلدى كوكساۋ مال دا بولادى. قويلى اۋىلعا بارعاندا، ءھوھ-ھوھ، قويشا؛ سيىرلى اۋىلعا بارعاندا سيىرشا جوتەلەم، ءھوھ-ھوھ!
بوقشابايدىڭ بۇنىسى شىن ءسوز ەكەنى جورتۋىلعا ونىمەن بىرگە قاتىسقان ادامدار راس دەيدى. قاي مالدىڭ بولسا دا داۋسىنا سالىپ جوتەلىسى عاجاپ دەيدى.
ءبىر رەت باكەڭ قالماققا ۇرلىققا بارادى. ءتۇن. كوزگە تۇرتسە كورگىسىز قاراڭعى. قالماقتىڭ ءۇيىنىڭ تاپ ىرگەسىندەگى ءىرى قارا قامالعان قوراعا كىرەدى. يتتەر سەزىپ، شاۋىلدەپ ۇرە باستايدى. قالماقتار ويانىپ، سىرتقا اتىپ-اتىپ شىعادى. قوراداعى مالدى تەكسەرىپ قارايدى.
بوقشاباي بۇل كەزدە قاتار شوككەن ەكى تۇيەنىڭ اراسىنا جاتا قالعان ەكەن. جوتەلى قۇرعىر شىداتسىن با. وڭەشىن جىبىرلاتىپ، تىرەلىپ كەپ قالادى. ءدال قاسىندا قالماقتار ءجۇر. كوكساۋ بوقشاباي تۇيە بوپ جوتەلە باستايدى. قالماقتار ەشتەڭە سەزبەيدى.
قالماقتار ۇيىنە قايتا كىرىپ كەتكەن كەزدە الگاندەگى «كوكجوتەل تۇيە» قاسىنداعى باسقا ەكى تۇيەنى بۇيداسىنان جەتەلەپ تايىپ وتىرادى.»
جازۋشى بۇل جەردە بوقشاباي ۇرىنىنىڭ تاپقىرلىعىن سۋرەتتەي كەلە ونىڭ استىنداعى جامباسقۇرەڭ دەگەن اتىن دا تىس قالدىرمايدى.
«...ەل ىشىندە بوقشاباي تۋرالى اڭىز كوپ بولسا، كۇرەڭ ات تۋرالى ودان دا كوپ.
يەسى جورتۋىلعا شىقپاق بوپ، جينالا باستاعاننان-اق كۇرەڭ ات بىلەدى دەيدى. ەرتتەپ جاتقان كەزدە ءبىرتۇرلى كوڭىلدى وقىرانىپ، اۋىزدىقتى قارشىلداتىپ شايناپ، سىلكىنىپ، نەگە دە بولسا مەن دايىن دەگەندەي قالىپ بىلدىرەدى. ءبىراز كۇن ساپار شەكپەي قالسا بويىنا اس باتپايتىن باكەڭنىڭ قۇددى ءوزى ءتارىزدى. كوزگە تۇرتسە كورگىسىز قاراڭعىدا جىنىس توعايدىڭ اراسىمەن قويانجىم سوقپاق جولدى ءوزى تاۋىپ وتەدى. ءبىر بۇتانى سىبدىر ەتكىزىپ، دىبىس شىعارعاندى بىلمەيدى. اياعىن تىشقان اڭدعان مىسىقتاي باسادى.
الدىنا تۇسكەن مالعا يەسى ەمەس، كۇرەڭ ات يە دەيدى بىلەتىندەر. قوس قۇلاعىن جىمقىرىپ، تىستەلەپ، اۋىلعا قاراي قۋالاپ ايداپ الادى. قاشاعان تۇگىل، ودان بەتەر بەزەگەن مال بولسا دا كۇرەڭ ات قۇتقارمايدى.
ءقاۋىپ تونگەن جاعدايدا بوقشاباي جات دەپ بەلگى بەرسە، كۇرەڭ ات جاتا قالادى ەكەن. تۇر دەگەندە، اتىپ تۇرادى. مىلدىقتىڭ وقىس اتىلۋىنان، سويىلداۋدان، ايقاي-شۋدان ۇركىپ-قورقۋدى بىلمەيدى.
جورتۋىلعا شىققاندا بوقشاباي وزىنەن گورى كۇرەڭ اتقا كوبىرەك سەنەدى ەكەن.» (بەردىبەك سوقپاقبايەۆ «مەنىڭ اتىم قوجا» الماتى «اتامۇرا» باسپاسى، 2003 ج. 168-170 بەت.)
(جالعاسى بار)
باقىتبەك قادىر ۇلى
