ناۋرىز جىل باسى. جاڭا كۇن. ول قالاي ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى اتالدى. اڭىز بويىنشا نۇق پايعامباردىڭ كەمەسى قازىعۇرت تاۋىنا كەلگەندە، توپان سۋ تارتىلادى. وسى كۇنى جەر بەتىنە امان جەتكەن تىرشىلىك يەلەرى اسپانان قازان ءتۇسىپ، سول قازاننان ءدام تاتادى. سودان، بارلىعى جيىلىپ، بۇل ءبىر ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى بولدى. بۇدان سوڭ وسى كۇن – ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى بولسىن دەپ، تارقاسادى. بۇل كۇن  - ناۋرىزدىڭ 22-سىنە ءدوپ كەلىپتى. ناۋرىزعا ەكى-ۇش كۇن قالعاندا قورا قوپسىنى تازالاپ، ءۇي ءىشىن رەتكە كەلتىرىپ، جاقسى، ياعني ۇلتتىق  كيىمدەردى سايلاپ، تازالانعان ءجون.   جىل باسى بولعاندىقتان، جىل بويى توقشىلىق بولسىن دەپ، ناۋىرىزعا ارناپ ءدامدى تاعامدارىن ارنايدى. 5، 7، 9 ءتۇرلى ءدان قوسىلعان كوجە ىستەپ، اۋىل ايماعىنا تاراتادى. اعايىن تۋما، كورشىلەر ءوزارا قوناققا شاقىرىسادى. نەگىزى كورشىلەر، تۋىس، دوس-جاراندار شاقىرتپاي ارالاعانى ابزال. ناۋىرىز كۇنى ءار ءۇيدىڭ ەسىگى قۇلىپسىز اشىق تۇرادى. جاستار، جاس بالالار، اۋىلداعى ۇلكەندەرگە، قاريالارعا بارىپ باتا الىپ، دۇعا جاساتادى. قازاق باتا، تىلەكتى وتە ىرىمدايدى. «باتاسىز قۇل ارىماس، باتالى قۇل جارىماس» دەپ، باتاعا ۇلكەن ءمان بەرگەن. جىل باسىندا باتا الىپ، اللاھقا دۇعا جاساتۋ، قازاق ءۇشىن وتە ونەگەلى ءداستۇر. دۇعا تىلەكتىڭ پايداسىدا زور. شىن نيەتپەن تىلەگەن دۇعا تىلەكتى اللاھ قابىل ەتەدى. سوندىقتان جاستارىمىز، قازاق سالتى بويىنشا ۇلكەندەردەن، اسىرەسە تاقۋا، ءدىندار، اۋزى دۋالى اقساقالداردان باتا العانى وتە دۇرىس بولادى. ناۋىرىز مەرەكەسى 3- 9 وداندا كوپ كۇنگە سوزىلادى. ءار جەردە ءار قالاي.

ناۋرىزدا جاسالاتىن جول، جورالعى جايىنا ازداپ توقتالساق.

ىرىس قۇتتىڭ باسى –توقشىلىق

قىسقى، سوعىمنان ساقتالعان قازى –قارتا، جال- جايا، ومىرتقا بەلدەمەگە باس پەن شەكەنى قوسىپ اسادى. سورپاسىنا 7، 9 ءتۇرلى ءدان / ارپا، بيداي، كۇرىش، سوك، تارى تاعى باسقا/ سالىپ، كوجە جاسايدى. كوجەنى اۋىل ايماققا تاراتادى. قازاقتا ناۋرىزعا بايلانىستى 7، 9 جانە 40 سانىن كيەلى دەپ ەسەپتەيدى. مۇندا 7، 9 ءداننىڭ سانى بولسا 40 سانى، ناۋىرىزدا 40 ۇيدەن ءدام تاتۋ كەرەك دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى.  ناۋرىز كوجە قاسيەتتى، تاعام. جىل باسىنداعى توقشىلىق – سول جىلى مول ىرىس اكەلەدى دەپ، ىرىمدايدى.

ءاز ناۋرىز جانە قىدىر بابا

تۇركىلەردىڭ ەرتەدەگى نانىم سەنىمى بويىنشا كۇن مەن ءتۇن تەڭەلگەن كۇنى جەر كوكتى جارىپ عاجايىپ داۋىس شىعادى ەكەن. ول گۋىلدى تەك جانۋارلار ىشىندە قوي عانا سەزەدى ەكەن. قوي وتە بەيۋاز، مەيرىمدى، سەزىمتال  جانۋار.   بۇل دىبىستى «ءاز» دەپ اتاعان. سول سەبەپتەن «ءاز – ناۋرىز» - دەپ، «ءاز كەلمەي، ءماز بولماس» دەپ، اتالارىمىز ەرەكشە ءقادىر  تۇتسا كەرەك. ناۋىرىز كۇنى ەرتە تۇرىپ، كۇندى كورگەن جاقسىلىققا باستايدى. العاشقى ساۋلەسىنە ماڭدايدى توسىپ، شۇعىلاسىنا بولەنسە، بويعا كۇش-قۋات بەرەدى. بۇل كۇنى بارلىق تىرشىلىك يەسى، ونىڭ ىشىندە ادام دەنەسىنە ەرەكشە ءبىر قاسيەت جەتەدى ەكەن. سوندىقتان، وسى كۇن، اركىم ءوزىن جاقسى جايلى سەزىنىپ، قاسىنداعىلارعا مەيرىمدى، مەيربان بولعان جاقسى. جامان ادەت، حارام استان اۋلاق بولعانى ابزال.

ناۋرىز ءتۇنى  الەمدى قىدىر بابا ارالاپ، ادامدارعا باق-داۋلەت تاراتادى دەگەن نانىم دا بار. قىدىر بابا اسىن قامداپ، ۇيىقتاماي ناۋرىز تاڭىن كۇزەتكەندەرگە مەيىرى ءتۇسىپ، ب ا ق بەرەكە اكەلەدى دەپ ىرىمداعان. شىنىندا دا، قازاق: «ەرتە تۇرعان ەركەكتىڭ ىرىسى، ەرتە تۇرعان ايەلدىك ءبىر ءىسى ارتىق» دەمەي مە، بۇل دا تەگىن ايتىلعان ءسوز ەمەس.  ناۋرىز كۇنى جۇرت باتا الىپ، جاستارعا باتا بەرۋگە اسىعادى. باتانى بەرەتىن ادام اللاھتى ءبىرىنشى اۋىزعا الىپ، ءمان-ماعنالى سوزدەرمەن، ۇيقاستىرىپ، شىن كوڭىل، نيەتپەن، جىگەرلى سويلەپ، بەرگەنى ابزال. ۇلكەندەردىڭ – جاراتۋشى ءبىر اللاھ جارىلقاسىن..

.. ءاز – ناۋرىز بەرەكە، بىرلىك اكەلسىن... قىدىر دارىپ، ب ا ق قونسىن.. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى وڭ بولسىن... اق مول بولسىن..  دەپ باتا بەرىپ جاتقاندارى ءار قازاقتىڭ ەسىندە بولار. بۇل كۇنى رەنجىسكەندەر تاتۋلاسادى. جاڭا تۇسكەن كەلىن، جاڭا تۋعان بالالاردى، اعايىن تۋىستارىنا تانىستىرادى.

 ناۋرىزكوك جانە ناۋرىزگۇل

ناۋرىز كوك - قار ەرىپ، كۇن شىرايى كوتەرىلە جىلى جاقتان العاشقى بولىپ ۇشىپ كەلەتىن، تيتتەي قۇس. بۇنى قازاقتار ناۋرىزەك، كوكقۇس، جىلقىشى دەپ تە اتايدى. تورعاي سۋ ىششە كۇن جىلىنتىنىن، قازاق بايقاعان. بۇلدا تەگىن ەمەس. ناۋرىز شەشەك – ناۋرىز ايىندا وسەتىن جاپىراقتى،  ءبۇر جاراتىن گۇلدى وسىمدىك. ءساۋىر، مامىر ايىندا تولىق ءبۇر جارىپ گۇلدەيدى. قىزىل كىتاپقا كىرگەن وسىمدىك ءتۇرى، ەلىمىزدىڭ تاۋلى ايماقتارىندا ءبىر نەشە ءتۇرى وسەدى. ونى جۇلۋعا، تاپتاۋعا بولمايدى. جالپى قازاق ىرىم-تىيىمى بويىنشا جاڭا شىققان كوكتى جۇلمايدى، تاپتامايدى. جۇلسا، تاپتاسا جامانعا جورىيدى. ناۋرىزدا مال تولدەيدى. ولار دارالانىپ، ءتولدىڭ الدى، مال باسى، قۇت  «ناۋرىز ءتولى» دەپ، اتالعان. ولاردى سىيعا بەرىپ، ساتپايدى. قازاق جۇعىستى بولسىن دەپ، ىرىمداپ،  ءوز يگىلىگىنە جاراتقان.

بۇل كۇن – تاس ءجىبيتىن كۇن

ناۋرىز كۇنى سامارقاننىڭ كوك تاسى ءجىبيدى دەگەن ءسوز تىركەسىن كوپ ەستيمىز. ول جايلى اڭىزدىڭ بىرنەشە نۇسقاسى  بار.  بۇل ناقىل ءسوز ادامدار اراسىنىڭ قاتىناسىنا بايلانىستى شىققان سياقتى. ناۋرىزدا رەنىجىسكەن ادامدار تاتۋلاسۋعا ءتيىس. ەگەر، تاتۋلاسپاسا، وكپە-رەنىشتەن ارىلماي، قاتۋلىق تانىتسا «سەن تاستان دا قاتتىسىڭ با، سامارقاننىڭ كوك تاسى جىبىگەندە، سەندە ءجىبى» - دەپ تاتۋلاستىرادى ەكەن.

ۇلىستىڭ ۇلى كۇنگى تيىمدار

ناۋرىزدىڭ ءبىرىنشى كۇنى – ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى سانالادى. بۇل كۇنى كىر جۋعا، شاش، تىرناق الۋعا بولمايدى ەكەن. سەبەبى، ادامنىڭ تىرناعىمەن شاشىدا، تۇلەپ جاڭارادى. قۇرىلىس باستاۋعا، ءىس تىگۋگە، مىلتىق اتۋعا، قاقپان قۇرىپ، تۇزاق قۇرۋعا تيىم سالىنعانى، جالپىسى جۇمىس ىستەمەۋ جايىندا، جازبالاردا بار. الىس ساپارعادا شىقپايدى، ەشكىمدى رەنجىتۋگە، داۋلى ماسەلە تۋدىرۋعا ، رەنجىپ، قايعىرۋعا، قۇربان شالۋعا جالپىسى قان شىعارىپ، مال سويۋعا بولمايتىنى ايتىلعان. سەبەبى، مال  تولدەيتىندىكتەن، ءتول وسىمىنە، مالدىڭ كوبەيۋىنە كەسىرى تيەدى دەگەن، نانىم قالىپتاسقان.   وعان نەگىزدە جوق ەمەس. ويتكەنى، بۇل كۇن – جەر، الەم بولىپ، دۇنيەنىڭ تىرشىلىكتىڭ جاڭاراتىن، جاڭالاناتىن باستاپقى كۇنى دەپ، ارداقتايدى.

بۇل ناۋرىزدا  جەكە باسىمىزعا قاتىستى جاسايتىن عيباداتتارىمىزدىڭ ءبىر پاراسى. اۋىل ايماق، قالا جۇرتى، كوپشىلىك بولىپ ناۋرىزدى قالاي تويلاۋى ەل اعالارى، يگى جاقسىلاردىڭ نيەتى، ونەگە، سالت ساناسىنا بايلانىستى. ول جايىن قايراتكەرلەر بىلەر... قوي جىلى توقشىلىقپەن، مولشىلىق، تيىشتىق، توي جىلى بولسىن اعايىن!

 داحان شوكشير ۇلى ءجامشى