اتا – ادام اتا، اداي اتا، قارامان اتا،  ۇكاشا اتا، شاقپاق اتا، شوپان اتا، بايدىبەك اتا،  ماسات اتا، بەكەت اتا ت.ت. بولىپ، اتا ءسوزى ۇرپاققا اتا بولىپ مويىندالعان ۇلى تۇلعالارعا عانا قوسىلىپ ايتىلادى. ادام بالاسىنا ءوز اتالارىنان ارتىق ۇلگى بولار ادام جوق.

اقساقال – اق، ساق، ال دەگەن ءۇش بىرىككەن سوزدەردەن تۇرادى. اق (اقپان، اقيقات)، ساق (ساقتار)، ال (الاش، التى الاش، الشىن). قازاقتىڭ اقساقال دەگەن ابىز اتىنا يە بولعان وسىلار.  

ابىز – ءوزىنىڭ اسقان ءبىلىمدى، دانالىعىمەن ەلگە باسشىلىق جاسايتىن ءارى جورىققا شىعاردا باتا بەرەتىن، بولجام جاساپ، جورامال ايتاتىن جانە ەجەلدەن قالىپتاسقان الەۋمەتتىك ءتارتىپتىڭ ەرتەدەگى نورمالارى مەن پرينسيپتەرىن جەتىك مەڭگەرگەن بەدەلدى تۇلعا. Aبىزداردىڭ نەگىزگى قىزمەتى – حان، قولباسشى توڭىرەگىندە بولىپ ساۋەگەيلىك، بولجاۋشىلىق جاساۋ بولعان.

قازىرگىلەر «قازاقتىڭ ابىز ۇعىمىن ارابتىڭ «حافيز» دەگەن ءسوزىنىڭ تۇرلەنگەن نۇسقاسى» دەگەن انىقتاما بەرەدى. اقيقاتىندا، ابىز ەشقانداي دا اراپ ءسوزى ەمەس، تازا قازاقي ءسوز. ابىز – اب جانە ىز (ءىز) دەگەن ەكى بىرىككەن سوزدەن تۇرادى. ابىزدى ءسوز تۇبىرىمەن سارالاساق، «اب» دەگەن ءتۇبىر، قازاقتىڭ ەجەلگى اتا-بابا دەگەنىندەگى بابا ياعني اكە ۇعىمىن بەرەدى.

       ۇلى اتالارىمىزدىڭ سان مىڭداعان جىلداردان بەرى اۋىزدارىنان تاستاماي كەلە جاتقان:
       «تۇركىستاندا تۇمەن باپ،
       سايرامداعى سانسىز باپ،
       وتىراردا وتىز باپ،
       باپتاردىڭ بابىن سۇراساڭ،
       ەڭ ۇلكەنى ارىستان باپ» دەگەنىمىزدەگى باپتارىمىزدىڭ ءتۇبىرى وسى «اب». ال، پىرلەردىڭ ءپىرى مەدينادا مۇحامبەت، تۇركىستاندا قوجا احمەت جانە ماڭعىستاۋلىق اۋليە بەكەت ءپىر اتالار وسى باپتاردىڭ جالعاسى  بولىپ تابىلادى.

قاريا –  قار جانە يا دەگەن ەكى بىرىككەن سوزدەن تۇرادى. 

قار –  قار مەن اق سينونيم. اپپاق قاردى - اقشا قار دەيتىنىمىز وسىدان. قاردىڭ ءتۇبىرى «ار».

ادامنىڭ قورعاۋعا ءتيىس ارى نە؟ ول: ار-يمانى (سەنىمى)، اتامەكەن تۋعان جەرى، وتانى جانە وتباسى. قازىرگى جاعدايدا بۇلاردىڭ قاتارىنا اتا سالتىمىز بەن ءداستۇرىمىزدى، ءتىلىمىز بەن ءداستۇرلى ءدىنىمىزدى قوسۋىمىز كەرەك. ادامدا وسىلار بولسا جانە ونى قورعاي الاتىن سەنىمى بولسا، ول ادامنىڭ ارىنىڭ بار بولعانى. وسىلاردىڭ ءبارى، نەمەسە جارتىلاي جوق بولسا، ول ادامنىڭ ارى جوق، ارسىز بولعانى. ەجەلگى قازاقتار بىرىمەن-بىرى كەزدەسىپ امانداسقان دا "ارما"، ياعني قورعايتىن "ارىڭ بار ما؟" دەپ امانداسىپ، وعان "باربول"، ياعني "ارىڭ بار بولسىن!" دەپ جاۋاپ بەرگەن. مۇنداي امانداسۋ سالتى "قوبىلاندى باتىر" جىرىندا ءتورت رەت قايتالانىپ، ايشىقتاپ ايتىلادى.

ال، «يا»-عا كەلسەك، بۇل ءسوز بىزدە ازيا قۇرىلىعى اتاۋىنىڭ ەكىنشى بۋىنىن دا جانە سونىمەن قاتار، الەمگە سوڭعى ەكى مىڭجىلدىقتىڭ ەڭ ۇلى قولباسشىسى شىڭعىس قاعاندى بەرگەن بورجىگىن (ءبورى جىگى) ادايدان تارايتىن قيان (قيات) رۋىنىڭ ءسوز تۇبىرىندە تۇر.

بۇل ءسوزدىڭ بىزگە ايتىپ تۇرعانى، ادام بالاسى كارتەيگەن شاعىندا ارى «اپپاق قارداي» بولىپ، ادامي جاقسى قاسيەتتەردىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا شىعۋعا ءتيىس دەگەن ءسوز. ەجەلگى قازاق قاريالارى وسىنداي بولعان.

شال – «شال – شايتاننىڭ اتى»، شالا، شالاعاي، شالاپاي، شالاتۋعان، شالاجانسار، شالشىق (تەڭىز دە ەمەس، كول دە ەمەس، لاس سۋ جينالعان شۇڭقىر)، الجىعان شال، ءپاتۋاسىز شال، قاقپاس شال، مىلجىڭ شال، كارتوجنيك شال، مادەنيەتسىز شال، نادان شال، سوقىر شال، سورلى شال، جەتەسىز شال، شالقايعان شال، ەڭكەيگەن شال، ورىستىڭ اراعىن بوشكەلەپ ىشكەن القاش شال، كوممۋنيست شال، جاعىمپاز شال، پاراقور شال، جەمقور شال، قورقاق شال، وسەكشى شال، وتىرىكشى شال، شالشىقتا بوق سۋعا بىلعانىپ جاتقان ماسكۇنەم شال، اۋزىنان «اق يت كىرىپ، قارا يت شىعاتىن» بوقتامپاز شال، ءوزى تويسا دا، كوزى تويمايتىن، ىشكەن-جەگەنىن بىلمەيتىن مەشكەي شال، اقىلسىز شال، اقىماق شال، جامان شال، ەسىرىك شال، ەرمە شال، شوشقاشى شال، تومىرىق شال، شايتان شال، قوتىر شال، مەنمەن شال ت.ت. شالدىڭ وسىنداي قاسيەتتەرى تىم كوپ بولادى. شال جاقسى ءسوز بولسا، وسىنداي «اتاق-دارەجەلەر» قوساقتالىپ اتالار ما ەدى. وسىنداي سوزدەردى اتا، اقساقال، ابىز، قاريالارعا قوسىپ ايتا الامىز با؟ 

كەيبىرەۋلەر «شال» دەگەن جاقسى ءسوز دەپ وزەۋرەپ جاتادى. سولاردان جاقسى ءسوز بولسا، «ءوز ۇيىڭدەگى اتاڭا «شال!»، «ءاي، شال!» دەپ سويلەيسىز بە؟» دەگەندە بارىپ قانا ۇندەي الماي قالادى.

قازىرگى تاڭدا «شال» دەگەن ءسوزدى ورىس ءتىلدى بيلىكتە جۇرگەن «شەنەۋنىكتەر» وتە ءجيى قولدانادى. وزدەرىنەن جاسى ۇلكەندەردىڭ بارىنە «شال» دەپ سويلەيدى. وزدەرى «ءبىز دە، مىنە، شال بولدىق» دەپ ماساتتانىپ، مارقايىپ، ماقتانىپ جۇرەدى. ادام ارلاناتان، قورلاناتىن سوزدەردىڭ «ماقتانعا» اينالعان زامان-اي!

قوجىرباي ۇلى مۇحامبەتكارىم، ماڭعىستاۋ