ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دا 28 جىلدان بەرى قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان روزا ومىربەكوۆا 1986 جىلى جەلتوقساندا الاڭعا شىققانى جايلى 30 جىل بويى ءوزىنىڭ اتا-انا، باۋىرلارىنا ءتىس جارماعان. تەك 29 جىل وتكەندە عانا الەۋمەتتىك جەلىدە ءوزىنىڭ جەلتوقسانشى ەكەنىن جازعان ەدى. سودان بەرى ءۇش جىل ءوتتى.  روزا ومىربەكوۆا العاش رەت سەكسەن التىنىڭ جەلتوقسانىندا الاڭداعى جاستاردىڭ نە ءۇشىن باس كوتەرگەنى جايىندا ايتىپ بەردى.

«30 جىل بويى ءتىس جارماۋىم – مىنەزىمنەن»

جەلتوقسانداعى كوتەرىلىسكە قاتىسقانىمدى ايتپاۋىم – مىنەزىمنەن. مىنەزىمنىڭ تۇيىقتىعىممەن  سول كەزدەگى قورقىنىش تا استاسىپ جاتىر. وتىز جىل بويى ۇندەمەدىم. وتىز جىل بىرگە كەلە جاتقان قۇربىممەن وڭاشادا جەلتوقسان كوتەرىلىسى جايىندا ءسوز قوزعاعان ەمەسپىز. سودان بەرى وتىز ەكى جىل ءوتتى. جەلتوقسان قوزعالىسىنا قاتىسقانىم جايلى اڭگىمە ايتا باستاعانىما ءۇش جىل بولدى. كەۋدەدەگى قورقىنىشتىڭ باسىلعانى ما، الدە جۇرەكتەگى جارا جازىلايىن دەدى مە،  بىلمەدىم. ءبىراز كىسىمەن كەزدەيسوق تانىسىپ قالىپ ءجۇردىم.  ودان كەيىن جەلتوقسان قوزعالىسى ۇيىمىنا حات جازدىم.  

«30 جىل بويى اتا-انام كوتەرىلىسكە قاتىسقانىمدى بىلگەن جوق»

ءۇش جىل بۇرىن 15 جەلتوقسانعا قارسى كوڭىل-كۇيىم بولماي ءجۇردى دە، الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاما بولعان وقيعا تۋرالى جازدىم. جولداسىم قاتىسقانىمدى بىلەدى، ءبىراق وسى ۋاقىتقا دەيىن ەسكى جارانىڭ اۋزىن تىرناپ، «نە بولدى؟ قالاي بولدى؟»  دەپ سۇراعان ەمەس. وتىز جىل بويى اتا-انام كوتەرىلىسكە قاتىسقانىمدى بىلگەن جوق. تۋعان-تۋىستارىم دا،  اتا-انام دا مۇنى كوپشىلىكپەن قاتار ءبىلدى. بۇل جايىندا مەنىمەن بىرگە الاڭعا بارعان 3 قىز عانا ءبىلدى. وقيعانىڭ سالدارىنان جۇرەگىم اۋىراتىن بولدى. وقۋدى بىتىرگەنشە «قاشان وقۋدان شىعىپ قالادى ەكەنمىن؟»، «مەنى قاشان ۇستاپ الىپ كەتەدى؟» دەگەن سان سۇراقتىڭ شىرماۋىندا قورقىنىشتا ءومىر ءسۇردىم. سەبەبى مەنىڭ ءوزىمدى ءۇش رەت الىپ كەتىپ، گازەت بەتتەرىندە شىعارىلعان سۋرەتتەردى كورسەتىپ، «مىناۋ سەن بە؟»، «باردىڭ با؟»، «كىم ۇگىتتەدى؟» دەپ سۇراۋمەن بولدى.  سونىڭ ءبارى مەنى قورقىتىپ تاستادى. ءتورت اي بويى تەرگەۋمەن بولدى. سول ءتورت اي وتىز جىل ۇندەمەۋىمە سەبەپكەر بولدى.

ءوزىم ۇيدەگى ون بالانىڭ ۇلكەنىمىن. ول كەزدە «مەن – جەلتوقسانشىمىن» دەپ ايتۋ ۇيات بولاتىن. الاڭعا جاستار شىققاننان كەيىن ءتۇرلى گازەتتە جەلتوقسانشىلاردى ۇياتسىز، اراق ىشكەن، ناشا تارتىپ العان دەپ جازدى. سول كەزدە عانا اتا-انامدى، ارتىمنان ەرگەن باۋىرلارىمدى ويلادىم. الاڭعا شىققاندار جۇرت الدىندا  جەڭىلتەك بولىپ كورىندى. اۋىلعا بارعانىمدا ەستيتىنىم: «نە دەگەن وڭباعاندار»، «اتا-اناسىن ويلامايتىندار» دەگەن ءسوز. سوندىقتان ەشتەڭە ايتا المادىم.

ول كەزدە 18 جاستاعى بويجەتكەنمىن

الاڭعا گرۋپپادان  ءۇش قىز باردىق. ول كەزدە ءبىرىنشى كۋرستا وقيتىن، اۋىلدان كەشە عانا كەلگەن ون سەگىز جاستاعى بويجەتكەنمىن. تۇستە جاتاقحاناعا كەلدىم. كەلگەن سوڭ ءبىرىنشى حاتشىنى اۋىستىرىپ، ورنىنا كولبين دەگەن ورىستى اكەلىپ جاتىر دەگەندى ەستىدىم. اسحانادا تاماق ىستەپ تۇرعانبىز. ەشقانداي قاعاز تاراتىلعان جوق، ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزىلگەن جوق. سىبىر-سىبىر اڭگىمە تاراپ، بىزگە دە جەتتى. جاستار الاڭعا شىعىپ جاتىر ەكەن دەگەندى ەستىدىك. نەگە ورىس تاعايىندالىپ جاتىر ەكەن دەگەن سوزدەر عانا بولدى. مەنىڭ بارۋىما تۇرتكى بولعان «نەگە ورىس تاعايىندالدى؟»، «ءتىلىمىز نە بولادى؟»  دەگەن وي. سەبەبى قوعامدىق كولىككە كىرىپ، قازاقشا سويلەسەك، بارلىعى بىزگە جالت قارايتىن. ەشكىم قازاقشا سويلەمەيتىن. الاڭعا باراردا كوتەرىلىسكە بارا جاتىرمىن، ساياسي جاعداي بولىپ جاتىر دەگەن وي مۇلدەم بولعان جوق.

ءبىر بولمەدە تۇراتىن ءۇش قىز كيىنىپ الدىق. وزىمىزدەن جاسى ۇلكەن قىزدار بارماي قالدى. نەگە بارماعانىن بىلمەيمىن. مەن بيىك وكشەلى اياق كيىم كيىپ باردىم. سونشا ساعات جۇرەتىنىمدى بىلگەن جوقپىن. الاڭعا جينالعاندارعا باسۋ ايتىپ، ۇلكەندەر كەزەك-كەزەك سويلەپ جاتتى. جاس ەكەنىمىزدى، ارەكەتىمىزدىڭ قاتە ەكەنىن ايتۋمەن بولدى. سوزگە توقتاماعان سوڭ الاڭداعىلارعا سۋ شاشتى. ءۇستىمىزدىڭ ءبارى مۇز بولدى، جەر كوك تايعاق. ارتىنشا گاز شاشتى. گاز شاشقان كەزدە ۇيلەردىڭ اراسىنا قاشىپ كەتتىك. جارتى ساعاتتان سوڭ قايتا جينالدىق. سولاي كەشتىڭ تۇسكەنىن بايقاماي قالدىق. الاڭعا جينالعاندار باسشىلىقتان ءبىر ادامنىڭ كەلىپ، كولبيننىڭ سايلانبايتىنىن ايتىپ، مالىمدەمە جاساسىن دەۋمەن بولدى. ودان كەيىن اسكەردىڭ كەلەتىنىن، تارقاماساق، كۇش قولدانىلاتىنىن حابارلادى.  كولىكتەردەن 300-400-دەي اسكەر ءتۇستى.  سول جەردە كۇزەتتە تۇرعان ءبىر قازاق جىگىت «قاشىڭدار» دەپ ىمداعانداي بولدى. مەن تاۋعا قاراي قاشتىم. جاتاقحانا تاۋ جاقتا ەدى. 12-13 ساعات بيىك وكشەمەن، اشتان اش ءجۇردىم.

مەنىڭ تۇرمەگە قامالماۋىما الدىمەن اللا، ەكىنشى تالعات سايرامبايەۆ اتتى اعاي كومەكتەستى. تاڭ اتقان سوڭ ۋنيۆەرسيتەتكە ساباققا كەلدىك. ۇيىقتاعان جوقپىز. كەلسەك، بارلىعى دۇرلىگىپ جاتىر. ءبىزدى كورگەن بەتتە تالعات اعاي: «-تەز جاتاقحاناعا كەتىڭدەر. بەتتەرىڭدى بويايسىڭدار ما، ايتەۋىر ىسكەنىن باسىڭدار»، - دەدى.  ءوزىم قارا تورى قىز بولسام دا، بەتىم ءىسىپ كەتكەن ەدى. ءبىزدىڭ توبىمىز مىقتى بولدى. باسقا توپتا ءبىرىن–ءبىرى ۇستاپ بەرىپ جاتتى.

تۇرمەنىڭ ءبىر جەرىندە ءشىرىپ جاتار ما ەدىك؟!

ءۇش جىل بۇرىن نۇرگۇل بەيسەيەۆا حابارلاستى. ءبىز ءبىر توپتا وقىدىق. «–روزا، ءبىزدىڭ سۋرەتىمىز گازەتكە شىقتى»، -دەدى. گازەتتى الىپ قاراسام، سۋرەتتەگى ءبىز. «جاس الاش» گازەتىنە ماقالا شىققان، سول جەردەگى سۋرەتتەن ءبىزدى تانىپتى.  ءوزى سول جەردە جۇمىس ىستەيدى. ەگەر سول سۋرەتتەن وتىز جىل بۇرىن ءبىزدى تانىپ قويسا، تۇرمەنىڭ ءبىر جەرىندە ءشىرىپ جاتار ما ەدىك؟! بىلمەيمىز. قۇربىم: «– وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇندەمەدىك. ماقالا بەرەيىك. ايتايىق. ىزدەنەيىك»،- دەدى.  

وتىز جىل بۇرىنعى ورىس توبىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن بۇگىنگى ستۋدەنتتەردى سالىستىرساق، اراسى جەر مەن كوكتەي. ءقازىر الدىما كەلگەن ستۋدەنتتەردىڭ بارلىعى قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىن بىلەدى. ال ول كەزدە «اجە» دەگەن ءسوزدى ەجەلەپ وتەتىنبىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قازاق ءتىلىنىڭ مەرەيى ءوسىپ كەلەدى.

ايگەرىم تاۋباي