قازاقستاندا كەدەيلىكتىڭ ەڭ اۋىر جۇگى كوپبالالى وتباسىلارعا ءتۇستى. رەسمي كەدەيلەردىڭ 82،5 پايىزىن بەس جانە ودان كوپ مۇشەسى بار شاڭىراقتار قۇراپ وتىر – سالدارى ءبىرىنشى كەزەكتە بالالارعا ءتيىپ جاتىر.

تراگەديانىڭ تۇبىندە – جوقشىلىق

كەدەيلىك قاسىرەتكە وراي تەك ساندارمەن ولشەنبەيدى. 2019 جىلى استانادا ۋاقىتشا باسپانادا تۇندە ءورت شىعىپ، ءبىر ءۇيدىڭ بەس قىزى كوز جۇمدى. اتا-انا تۇنگى اۋىسىمعا كەتكەن ەدى، بالالار جالعىز قالعان ەدى. ۇقساس وقيعالار كەيىن جامبىل، قوستاناي، باتىس قازاقستان وبلىستارىندا دا تىركەلدى – ارزان، تار، ءقاۋىپتى باسپانادا كوپبالالى وتباسىلار تۇرىپ جاتتى.

بۇل وقيعالار «اتا-انا كىنالى مە؟» دەگەن سۇراقتان بۇرىن «نەگە كۇندىز-تۇنى جۇمىس ىستەسە دە، ءقاۋىپسىز ۇيگە قولى جەتپەي ءجۇر؟» دەگەن سۇراقتى قويۋعا يتەرمەلەيدى.

قاعازداعى ءوسىم، قالتاداعى قۇلدىراۋ

ەكونوميكا ءوسىپ جاتىر دەلىنسە دە، حالىق قالتاسى جۇقارىپ بارا جاتىر. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ (ۇسب) دەرەگىنشە، 2025 جىلى ەلىمىزدەگى ورتاشا ايلىق 429 368 تەڭگەگە جەتتى. الايدا مەديانالىق جالاقى 302 584 تەڭگە بولدى – ياعني ەڭبەككەرلەردىڭ جارتىسى وسى سومادان از الادى.

نومينال كىرىس ءسال وسسە دە، ناقتى كىرىس 11 پايىزعا تومەندەدى – ينفلياسيا تابىستى «جەپ قويدى». ورتاشا اقشالاي شىعىس 324 531 تەڭگە قۇراپ، ونىڭ 296 958 تەڭگەسى تۇتىنۋعا جۇمسالدى. سونىڭ ىشىندە 169 814 تەڭگە، ياعني 57 پايىزدان استامى ازىق-تۇلىككە كەتتى. اقشا نەگىزگى قاجەتكە عانا جەتىپ، بىلىمگە، دەنساۋلىققا، باسپاناعا ينۆەستيسيا جاساۋ قيىنداپ كەتتى.

قالا مەن اۋىلدىڭ ايىرماسى ايقىن كورىنەدى: قالادا تۇتىنۋ شىعىنى 331 308 تەڭگە بولسا، اۋىلدا 237 299 تەڭگە بولدى. ازىق-تۇلىككە قالادا كىرىستىڭ 51،9 پايىزى، اۋىلدا 55،1 پايىزى جۇمسالدى – اۋىلداعى وتباسى ساپالى ومىرگە قاراجات بۇرۋعا مۇلدەم مۇمكىندىك تاپپاي وتىر.

رەسمي كەدەيلەر جانە «كولەڭكەلى» كولەم

ۇسب ەسەبىنشە، قازاقستاندىقتاردىڭ 5،3 پايىزى كەدەيلىك شەگىنەن تومەن ءومىر ءسۇرىپ ءجۇر – بۇل 1 078 660 ادام (190 484 وتباسى). ءبىراق دەسيلدىك بولىنىسكە قاراساق، تابىسى ەڭ تومەنگى ەكى توپقا 4،09 ميلليونعا جۋىق ادام كىرىپ تۇر. دەمەك، رەسمي ەسەپكە ىلىنبەگەن مۇقتاجدار الدەقايدا كوپ بولۋى مۇمكىن.

ەڭبەك نارىعىندا دا سونى كورىپ وتىرمىز: جۇمىسسىزدىق رەسمي 4،6 پايىز (448،6 مىڭ ادام) دەڭگەيىندە بولسا دا، 4،6 ميلليوننان استام ادام مۇلدەم ەڭبەك نارىعىنا قاتىسپاي وتىر. ونىڭ ىشىندە بالا كۇتىمىمەن ۇيدە وتىرعان انالار كوپ وتىرادى.

«رەسۋرستىڭ جۇقارۋى»: نەگە كوپ بالالى كەدەيلەنىپ كەتەدى؟

نەگىزگى سەبەپتى دەموگراف-عالىمدار «رەسۋرستىڭ جۇقارۋى» دەپ تۇسىندىرەدى: ءبىر تابىس نەعۇرلىم كوپ ادامعا بولىنسە، ءارقايسىنا تيەتىن ۇلەس سوعۇرلىم از كەلەدى. اسەل يزەكەنوۆا (ساعادييەۆ اتىنداعى حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتى) بالالار تابىس اكەلمەيتىن يجديەۆەندى جاستا بولعاندىقتان، وتباسىلىق بيۋدجەتكە سالماق كۇشەيەتىنىن ايتادى.

بۇعان اتا-انانىڭ ءبىلىمى مەن جۇمىسى قوسىمشا اسەر ەتەدى: ديپلومى ءالسىز، كاسىبى سۇرانىسقا ساي ەمەس اكەلەر تومەن اقى تولەنەتىن نە بەيرەسمي قىزمەتپەن كۇنەلتىپ ءجۇر. ال انالار بالا سانى كوپ بولعاندا جىلدار بويى ەڭبەك نارىعىنان سىرتتا قالىپ قويادى – جارتى كۇندىك جۇمىس سيرەك، ارزان باقشا مەن ياسلي جەتپەي تۇر.

سالدارىنان كوپبالالى شاڭىراقتار كەدەيلىكتىڭ تۇزاعىنان شىعا الماي قينالىپ ءجۇر، ال سول تۇزاق ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلىپ بارا جاتىر.

بالالار كەدەيلىگىنىڭ كارتاسى

«قازاقستان بالالارى» (2024) جيناعىنا سۇيەنسەك، ەلدە 6 841 445 بالا بار. ولاردىڭ 0–14 جاس توبىنىڭ 43،7 پايىزى كەدەيلىك شەگىنەن تومەن كىرىسى بار وتباسىندا ءومىر ءسۇردى – بۇل 2،5 ميلليوننان اسا بالا. 15–17 جاستاعى تاعى 77 852 ءجاسوسپىرىم دە مۇقتاج وتباسىندا ءومىر ءسۇردى.

يۋنيسەف-تىڭ 2023 جىلعى ەسەبى كوپولشەمدى كەدەيلىك دەڭگەيىن 28،5 پايىز دەپ كورسەتتى – بۇل 1 893 768 بالا. ياعني ماسەلە تەك اقشادا ەمەس، دەنساۋلىق، ءبىلىم، باسپانا، قاۋىپسىزدىك، ينفراقۇرىلىم قولجەتىمدىلىگىندە دە تۋىنداپ تۇر.

وڭىرلەر بويىنشا ەڭ قيىن جاعداي تۇركىستان (54،3%)، ماڭعىستاۋ (50،3%)، سولتۇستىك قازاقستان (39،2%) جانە اقمولا (36،4%) وبلىستارىندا تىركەلدى. اۋىلدا تۇراتىن بالالار قالاداعى قۇرداستارىنا قاراعاندا كوبىرەك شەتتەتىلىپ وتىر: اۋىلدا كوپولشەمدى كەدەيلىك 34،8 پايىز، قالادا 24،4 پايىز دەڭگەيىندە قالىپ وتىر.

اقشالاي كەدەي بالالاردىڭ 44 پايىزى ءبىر مەزگىلدە كوپولشەمدى كەدەيلىككە دە ءتۇسىپ كەتىپ وتىر – بۇل جان-جاقتى قولداۋدى تالاپ ەتەدى.

ەرەكشە مۇقتاج توپ – مۇگەدەكتىگى بار بالاسى بار وتباسىلار. شامامەن 94 988 وسىنداي ءۇي شارۋاشىلىعىندا كوپولشەمدى كەدەيلىك 43،4 پايىزعا دەيىن جەتىپ وتىر. مۇنداي وتباسىلارعا رەابيليتاسيا، ينكليۋزيۆتى ءبىلىم، كولىك، كۇتىم سياقتى قوسىمشا شىعىندار اۋىر ءتيىپ ءجۇر.

كوپبالالى وتباسىلاردىڭ ۇلەسى نەگە باسىم؟

ۇسب دەرەگى بۇل سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرىپ وتىر: بەس جانە ودان كوپ مۇشەسى بار وتباسىلار رەسمي كەدەيلەردىڭ 82،5 پايىزىن قۇراپ وتىر (890 469 ادام). ءتىپتى كەي وڭىرلەردە كەدەيلىكتىڭ باسىم بولىگى تەك وسى ساناتتا شوعىرلانىپ تۇر: استانا مەن اتىراۋ وبلىسىندا كەدەيلەر دەرلىگى تولىق كوپبالالى وتباسىلاردان تۇرىپ تۇر؛ تۇركىستان مەن قىزىلوردادا دا ۇلەس وتە جوعارى بولىپ تۇر.

جان باسىنا شاققان تابىسى 200 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى ەڭ اۋقاتتى توپقا كوپبالالى وتباسىلاردىڭ نەبارى 2،2 پايىزى عانا كىرىپ تۇر. ال ەكى ادامنان تۇراتىن وتباسىلار بۇل توپتىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىق بولىگىن الىپ وتىر – بالا جوق جەردە «مولشىلىق» جيىرەك كەزدەسىپ وتىر.

الەۋمەتتىك ساياسات قىسقارسا، كىم زارداپ شەگەدى؟

ۇكىمەت 2026 جىلى الەۋمەتتىك تولەمدەردى «نىساناعا ءدوپ تيگىزەمىز» دەپ، قامتۋدى تارىلتۋدى جوسپارلاپ وتىر. قاجەتتىلىكتى سكورينگ ارقىلى باعالاۋ ءتاسىلىن ەڭبەك مينيسترلىگى ەنگىزىپ جاتىر. رەسمي تۇسىندىرمە «يجديەۆەنشىلىكتى تەجەۋ» دەپ بەرىلىپ وتىر.

ءبىراق تاۋەكەل بار: تابىسى قاعازدا شامالى جوعارى كورىنگەنىمەن، شىن مانىندە كۇنكورىسى ناشار وتباسىلار قولداۋدان ايىرىلىپ قالۋى مۇمكىن. ال ءدال وسى كەزەڭدە جاردەماقىلار جالپى تابىستىڭ ورتا ەسەپپەن 3،5 پايىزىن عانا قۇراپ كەلدى، ادرەساتتىق كومەك ۇلەسى ءتىپتى ماردىمسىز ۇلەس الىپ كەلدى.

يۋنيسەف وكىلى راۋشان يبراشيەۆا رەفورمالار بالالاردىڭ مۇددەسىنە ساي جاسالۋى كەرەك دەيدى: تولەمدەردى ينفلياسياعا ۋاقتىلى يندەكساسيالاۋ، شاعىن بالالارعا ارنالعان امبەباپ قولداۋدى كەڭەيتۋ، قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋ، سيفرلىق پرواكتيۆ قولداۋدى كۇشەيتۋ – وسىلار ناقتى ناتيجەگە جەتكىزەدى دەيدى.

نە ىستەۋ كەرەك؟

ساراپشىلار بىرنەشە ناقتى باعىتتى ۇسىنادى:

– الەۋمەتتىك تولەمدەردى ناقتى ينفلياسياعا بايلانىستى تۇراقتى يندەكساسيالاۋ كەرەك.
– 0–3 جاس ارالىعىنداعى بالالارعا امبەباپ قولداۋدى كەڭەيتۋ كەرەك، ادرەساتتىق كومەكپەن ۇشتاستىرۋ كەرەك.
– قولداۋدىڭ ادرەساتتىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن دەرەكتەر ساپاسىن جاقسارتۋ، كوپولشەمدى بالالار كەدەيلىگىنىڭ يندەكسىن تۇراقتى ەسەپتەۋ كەرەك.
– بالا كۇتىمى ينفراقۇرىلىمىن (ياسلي، بالاباقشا، كۇتىم قىزمەتى) كوبەيتىپ، انالارعا يكەمدى جۇمىس ورىندارىن اشۋ كەرەك.
– قولجەتىمدى باسپانا، دەنساۋلىق جانە ءبىلىم قىزمەتتەرىن كۇشەيتۋ كەرەك؛ اۋىل مەن قالا اراسىنداعى الشاقتىقتى ازايتۋ كەرەك.

اسەل يزەكەنوۆا الەۋمەتتىك قورعانىس پەن نىسانالى قولداۋ ەڭ جوعارى قايتارىم بەرەتىن ساياسات رەتىندە جۇمىس ىستەيتىنىن ايتادى. جۇمىس ورىندارىن كوبەيتۋ، بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ، ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ ارقىلى وتباسىلاردى كەدەيلىكتەن شىعارۋ مۇمكىن بولادى دەيدى.

قورىتىندى

ينفلياسيا تابىستى جۇقارتىپ تۇر، ال شىعىننىڭ جارتىسى اس-اۋقاتقا كەتىپ جاتىر. كوپبالالى وتباسىلار «رەسۋرستىڭ جۇقارۋى»، ەڭبەك نارىعىنا شەكتەۋلى قاتىسۋ، ارزان ءارى ءقاۋىپتى باسپانا، ءبىلىم مەن دەنساۋلىق قىزمەتتەرىنىڭ قولجەتىمسىزدىگى سالدارىنان كەدەيلىك تاۋەكەلىنە ەڭ ءجيى ءتۇسىپ وتىر. ەڭ ۇلكەن سالداردى بالالار تارتىپ ءجۇر – بۇگىنگى شەكتەۋ ەرتەڭگى الەۋەتتى كەمىتىپ ءجۇر.

الەۋمەتتىك قولداۋدى قىسقارتۋ ءدال وسى توپقا ەڭ اۋىر سوققى بولىپ ءتيۋى مۇمكىن. سوندىقتان كومەك ءدال جانە دەر كەزىندە جەتۋى، بالالارعا سەزىلەرلىك اسەر بەرۋى، ال ەڭبەك نارىعى اتا-انالارعا يكەمدى مۇمكىندىك ۇسىنۋى قاجەت. بالالارعا سالىنعان ينۆەستيسيا ەرتەڭگى ەكونوميكاعا قوسىلعان ۇلەسكە اينالاتىنىن مەملەكەت ءتۇسىنۋى كەرەك.

بۇل تۋرالى Qamshy.kz اقپارات اگەنتتىگى حابارلايدى.