ورتا مەكتەپتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن الدىمەن وقۋلىقتاردى تۇزەپ الاساق. وقۋشى وقيتىنداي، ميىنا توقيتىنداي قىلساق. ايتپەسە، اتى دارداي عالىمداردىڭ قالامىنان تۋعان وقۋلىقتاردان شاتپىراق ويلاردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. ءسولسىز سويلەمدەردى وقۋشى ۇعا المايدى، ءمۇعالىم ۇقتىرام دەپ الەك بولادى. وقۋشىلار 1990 جىلدارى ساپاسىز وقۋلىقتى پاراقتاعاندا دۇمشە سويلەمدەرگە، ساۋاتسىز سوزدەرگە كۇلە وتىرىپ، ىزالانسا، سول كۇي ءالى جالعاسۋدا. كەيدە «مىنا كىتاپتى شىنىمەن دە وسى كىسى جازدى ما؟» دەپ ويلاۋعا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى، پروفەسسور، اكادەميك دەگەندەي كادىمگىدەي عىلىمي دارەجەسى بار تۇلعالاردىڭ جازعان وقۋلىعى ارقىلى مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ وي – ساناسىنا قاجەتتى ءبىلىمدى جەتكىزە الماۋى، ارينە كۇلكىلى جاعداي.

1990 جىلدارى ورتا مەكتەپتەردە جاپپاي پايدالانىلعان 8 - سىنىپتىڭ «بيولوگيا» وقۋلىعىندا «ادامنىڭ قولىنا شىققان شاش» ءتارىزدى تىركەستەردەن كوز ءسۇرىنىپ ەدى. بۇل وقۋلىق 2000 جىلدارى دا وقىتىلدى. بيولوگيالىق تەرميندەردى ورىس تىلىنەن ساۋاتسىز تۇردە اۋدارىپ، وقۋلىق دايىنداعاندا، سول «ەڭبەكتى» ەشقانداي مەكەمەنىڭ تەكسەرمەگەنى عوي. جيىرما جىل بۇرىنعىنى ءسوز ەتىپ وتىرعان سەبەبىمىز، مەكتەپ وقۋلىقتارىنا قاتىستى پروبلەمالار تۇزەلۋدىڭ ورنىنا ۇدەپ بارادى...

جالپى، وقۋلىقتاردىڭ كوبىسى نەلىكتەن ەكى–ءۇش جىل سايىن قايتا باسىلىپ، مازمۇنى وزگەرتىلە بەرەدى؟ سەبەبى، وقۋلىق اۆتورلارىنىڭ سول كەزدەگى يدەولوگيانىڭ ىعىنا جىعىلىپ، كىتاپتى شىنايى اقپاراتتارمەن ەمەس، بۇرمالانعان مالىمەتتەرمەن تولتىرۋىندا بولسا كەرەك. اتاعىنا ءشۇبا كەلتىرمەيتىن اۆتورلار وزدەرىنىڭ شالاعاي ارەكەتتەرىمەن مىڭداعان وقۋشىنىڭ ساناسىنا كەرى اسەر ەتىپ، قازاق ۇلتى تۋرالى تەرىس ۇعىم قالىپتاستىرعانىن مويىنداي ما؟ ماسەلەن، كەزىندە تاۋەلسىزدىكتى العان سوڭ باسپادان جارىق كورگەن «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىعىندا قازاقتىڭ اقىن–جازۋشىلارىنىڭ جۇدەۋ سۋرەتتەلگەنى جاسىرىن ەمەس. وقۋلىقتىڭ قاي بەتىن اشساڭىز دا، «كەدەي شارۋانىڭ سەمياسىندا دۇنيەگە كەلىپ، بايلارعا قارسى كۇرەسكەن اقىن» شىعا كەلەدى. سول وقۋلىقتى جازعان عىلىم اكادەمياسىنداعى عالىمدار اكەسى باي بولعان قالامگەردى دە كەدەي ەتكىسى كەلگەنى اقيقات. كەدەيلەردەن قۇرالعان «قازاق ادەبيەتىن» كەڭەس وكىمەتى كەزىن بىلاي قويعاندا، تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دا قازاق مەكتەپتەرى پايدالانىپ كەلدى. ءالى دە وقىپ جاتىر. ال «ورىس ادەبيەتى» وقۋلىعىنىڭ مازمۇنى الدەقايدا باي ەكەنىن سالىستىرا قاراعان ادام بىردەن بايقايدى.

ءال – فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىر پروفەسسورى: «ءدارىس وقۋ كەزىندە ستۋدەنتتەرگە «م.اۋەزوۆ، س.سەيفۋللين، م.مۇقانوۆ سياقتى جازۋشىلاردى بىلەسىڭدەر مە؟ قازاق تىلىندەگى رومانداردى وقىدىڭدار ما؟» — دەپ، سۇراق قويسام، بىردە بىرەۋى قازاق اقىن – جازۋشىلارىن بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. ستۋدەنتتەردىڭ بارلىعى قازاق بولا تۇرا م.اۋەزوۆتى بىلمەيتىنىنە جانىم كۇيدى. گاپ، ءبىر سارىندى مازمۇنداعى وقۋلىق پەن ادەبيەتتى دۇرىس وقىتا الماعان مۇعالىمدە بولسا كەرەك».

وقۋلىقتاردى دايىنداۋعا ءاتۇستى قاراۋعا بولمايتىنىن اركىم – اق بىلسە دە، ءىشى شيكى كىتاپتار اينالىمدا ءجۇر. ولاردىڭ اراسىندا سانانى ۋلايتىن ماتەريالدار از ەمەس. وقۋلىقتىڭ ساپاسىنا كىم جاۋاپتى دەگەن سۇراققا، ارينە «وقۋلىق اتۆورى» دەيسىز. بىرەۋ جازدى، ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى بەكىتتى دە، وقۋلىق مەكتەپتەرگە تاراپ كەتتى. ساۋاتسىز دۇنيە قالاي بەكىتىلدى، ول جاعى قۇپيا.

«وقۋشى وقىماي قالسا دا ءبارىبىر» دەگەن ءپرينسيپتىڭ بەلەڭ العاندىعىن جاسىرۋعا بولمايدى. ويتكەنى، قۇزىرلى مەكەمەلەر جاۋاپكەرشىلىك دەگەندى كەيىنگە ىسىرعان سىڭايلى. قازاق مەكتەپتەرىندەگى وقۋلىق اتاۋلى ساۋاتسىز جازىلعان دەگەن ءسوز ەمەس. دەگەنمەن، ۇستازدار جاعى كەيبىر باسپالار شىعارعان وقۋلىقتارعا كوڭىلى تولمايتىنىن باسپاسوزدە اشىق ايتىپ تا ءجۇر. ءبىراق وقۋلىقتارعا ۇستازدىڭ دا، وقۋشىنىڭ دا كوڭىلى تولاتىن كەز تۋار ەمەس.

ماسەلەن، 2004 جىلى جارىق كورگەن 8 - سىنىپقا ارنالعان «بيولوگيا» وقۋلىعىنىڭ دەڭگەيى تومەن ەكەندىگى كەزىندە گازەت بەتىندە جازىلدى. وقۋلىقتا قاجەتتى دەگەن ماتەريالدار از بەرىلگەن. ال 2005 جىلى باسپادان شىققان 9 - سىنىپقا ارنالعان وقۋلىقتىڭ ماتىندەرى تۇسىنىكسىز. كەيبىر وقۋلىقتاردىڭ ءتىلى تۇسىنىكسىز ەكەنىن دە ءجيى-جيى ايتىلىپ ءجۇر.

بيولوگيا ءپانىنىڭ وقۋلىقتارىندا تەرميندەر دۇرىس اۋدارىلماعان. كەيبىر اۋدارىلمايتىن عىلىمي تەرميندەر قازاق تىلىنە اۋدارىلعاندا مۇلدەم تۇسىنىكسىز سوزدەر پايدا بولعان. جالپى، بيولوگيا بويىنشا حالىقارالىق دەڭگەيدە قولدانىلاتىن تەرميندەردى تۇگەل اۋدارۋدىڭ قاجەتى قانشا؟

كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدەگى ءبىلىم جۇيەسىندە وقۋلىقتاردى جىل سايىن اۋىستىراتىن ادەت بەلەڭ الدى. ءارتۇرلى باسپادان شىققان وقۋلىقتاردىڭ باعدارلاماعا ەنگىزىلۋىندە جۇيە بولماعان سوڭ رەتسىزدىك ورىن العان. وقۋلىق دەگەن ويىنشىق ەمەس قوي. وقۋلىقتاردى جىل سايىن اۋىستىرۋ مۇعالىمدەرگە دە وقۋشىلارعا دا قيىندىق تۋدىرادى. مۇعالىمدەر جىل سايىن جوسپار جازۋعا ءماجبۇر. ول وقۋلىق وقۋشىعا ۇعىنىقتى بولسا ءبىر ءجون. عالىمدار ەڭبەك جازعاندا تاجىريبەلى مۇعالىمدەرمەن كەڭەسۋ كەرەك. ويتكەنى، بالانىڭ وي – تانىمىن مۇعالىمنەن ارتىق كىم بىلەدى؟

مەكتەپ وقۋلىعىنا قاتىستى تاعى ءبىر ماسەلە، جوو-دا وقىتىلاتىن ماتەريالداردىڭ ەنگىزىلۋىنە قاتىستى. قوعامدىق – گۋمانيتارلىق باعىتتاعى وقۋلىقتاردىڭ ماتەريالدارى وتە كولەمدى. مۇعالىمدەر ءبىر ساباقتا كەيدە 4-5 پاراگرافتان وتۋگە ءماجبۇر بولادى. ءار پاراگرافتان سوڭ ون شاقتى ەسەپ بەرىلگەن. ەسەپتەردىڭ بارلىعىن شىعارۋعا ۋاقىت جەتپەيدى. ال وقۋلىقتارعا قوسىمشا بەرىلۋگە ءتيىس ەسەپتەر مەن جاتتىعۋلار جيناعى تاپشى. مەكتەپ وقۋلىعىنا جوو -دا وقىتىلاتىن ماتەريالداردى ەنگىزۋ دۇرىس ەمەس دەگەن پىكىردىڭ ايتىلعانىنا دا جيىرما جىل بولدى. قارجى بولىنسە دە، وقۋ جىلى باستالعاندا وقۋلىقتاردىڭ تاپشى بولۋىنىڭ سەبەبى نەدە دەگەن سۇراقتىڭ دا جاۋابى تابىلماي وتىر.

وقۋلىق جازاتىن ادام مەكتەپتە جۇمىس ىستەگەن، ۇستازدىق تاجىريبەسى بار مامان بولۋى كەرەك. قازىرگى وقۋلىقتاردىڭ كوبىنەسە اۋدارما ەكەندىگىن جاسىرۋعا بولمايدى. اسىرەسە قازاق مەكتەپتەرى ءتول اۆتورلارىمىز جازعان ساۋاتتى وقۋلىقتارعا ءزارۋ. اعىلشىن ءتىلى وقۋلىقتارىنداعى كەيبىر اعىلشىن سوزدەرىنىڭ اۋدارماسى دۇرىس بەرىلمەگەن. وقۋشىلار كەرەكتى سوزدەردى ىزدەۋ ءۇشىن ۇلكەن سوزدىككە جۇگىنۋگە ءماجبۇر. «قازاقستان تاريحى»، «دۇنيەجۇزى تاريحى» وقۋلىقتارىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ كەرەكتىگىن مۇعالىمدەر ءجيى ايتۋدا. وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىنىڭ تومەن بولۋى تاپسىرىستىڭ اسىعىس ورىندالۋىنان با، الدە باسقا دا سەبەپتەرى بار ما؟

دامىعان مەملەكەتتەردە مەكتەپكە قاجەتتى وقۋ ماتەريالدارى مەكتەپ مۇعالىمدەرى مەن عالىمداردىڭ كەڭەسى ارقىلى دايىندالادى. بىزدە شە؟ وقۋلىق جىرىنىڭ بىتەر ءتۇرى جوق. ءبىلىمنىڭ قازىناسى بولۋعا ءتيىس وقۋلىقتاردىڭ قۇرىلىمىن جەتىلدىرىپ، مازمۇنىن بايىتۋ قاجەت. وقۋشى مەن ءمۇعالىمنىڭ كوڭىلى تولمايتىن وقۋلىق كىمگە كەرەك؟

شارافات جىلقىبايەۆا