ميتوما ەيتاروۋ:

جاپونيا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق اگەنتتىگىنىڭ باس كەڭەسشىسى:

ميتوما سان، ءسىزدىڭ تۋعان جەرىڭىز فۋكۋوكا كۇنشىعىستاعى ءبىلىم-عىلىمنىڭ قۇتى دارىعان، قويناۋى ىرىستى بەرەكەلى ايماق. اڭگىمەنى اتامەكەن اۋىلدان باستاساق.

—كيۋسيۋدىڭ تاۋلى اۋىلىندا 1947 جىلى دۇنيەگە كەلىپپىن. سوعىستان كەيىنگى جۇدەۋ تۇرمىس، الاقانداي جەرگە شىققان ءبىر ۋىس كۇرىشتىڭ وزىنە شۇكىرشىلىك ەتكەن شارۋالار، جالاڭاياق جۇگىرىپ جۇرگەن بالالار — الپىس جىل بۇرىنعى اۋىل كورىنىسى ۇمىتىلمايدى. ەلەكتر جارىعىنسىز، ساباقتى بىلتە شاممەن وقيتىنبىز. تاۋدىڭ تار سوقپاعىمەن مەكتەپكە جاياۋ باراتىنبىز. ول زاماندا اۆتوكولىك قايدان بولسىن؟ قار قالىڭ جاۋعاندا، جاڭبىرلى كۇندەرى مەكتەپ جابىق بولاتىن. ون بەس جاسقا دەيىن ورتا مەكتەپتە وسىلايشا وقىدىق. جوعارى مەكتەپتە (10-11 سىنىپ) وقۋىن جالعاعاندار وتە از بولدى. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن بالالاردىڭ باسىم بولىگى بىردەن جۇمىسقا كىرىستى. بىرەن-سارانى بولماسا ۋنيۆەرسيتەتتە وقۋدان گورى ەل جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن ەڭبەك جولىنا تۇسكەندەر كوپ ەدى. سوعىستان كەيىنگى ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋگە جۇمىلا كىرىسكەن كەز. «اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن بوساتۋ» تۋرالى زاڭ شىققاندا جەر يەلەرى ورتاق ەكونوميكا ءۇشىن وزىنە تيەسىلى اۋماقتى قارسىلىقسىز بەردى. قانداي شارۋا كەزدەسسە دە بىلەك سىبانىپ كىرىسەتىن.

ءسىزدى ناعاشى اتاڭىز تاربيەلەدى عوي. كەلىن ءتۇسىرىپ، قىز ۇزاتىپ دەگەندەي، ءوزىڭىز دە اقساقال جاسىنا كەلدىڭىز. سول زاماننىڭ قاريالارىمەن ءوزىڭىزدى ىشتەي سالىستىراسىز با؟

— ءيا، اتام مەن اجەم توقسان جىلدىق عۇمىر ءسۇرىپ، ۇرپاقتارىنىڭ قىزىعىن كورىپ وزدى. اتام ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىن ءبىر اۋىلدىڭ جەر يەسى بولعان. اجەم كورشى شاھارداعى دارىگەردىڭ قىزى ەكەن. اجەمىز جەتى قىز تۋىپتى. انام مۇراگەر ەسەبىندە بولعان. ءوزىڭ بىلەسىڭ، جاپون وتباسىندا ۇلكەن ۇل شاڭىراقتى ۇستاپ قالۋى كەرەك. تەكتى دە جالعاستىرۋشى ۇل. جاپون اتى-جونىندەگى تەك (فاميليا) عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان تاريحى تەرەڭنەن باستالاتىن رۋلىق اتاۋ بولىپ تابىلادى. ەگەر وتباسىندا ۇل بولماسا، وندا كۇيەۋ بالا وسى اۋلەتتىڭ تەگىن يەلەنۋ سالتى ساقتالعان. اۋلەتىمىزدە ۇل بولماعاندىقتان مىڭ جىلدان بەرگى ميتوما اتى وشپەس ءۇشىن اكەم ۇل رەتىندە قابىلدانعان.

اتام نۋلى القاپتى ارالاعاندا مەنى ەرتىپ جۇرەتىن. وسىمدىكتەر تۋرالى اڭگىمەلەپ، كريپتومەتريا ورمانىنداعى اعاشتاردىڭ ءوسۋ بارىسىن باقىلايتىنبىز. تابيعاتتى ايالاۋ، جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ۇعىمدارىن اتامنان ۇيرەندىم. مەكتەپكە بارماعان كەزىم ەدى. ويناپ ءجۇرىپ شيكى سوسيسكا جەپ قويىپپىن. ۇيدە اجەمنەن باسقا ەشكىم جوق. ءىشىم قاتتى اۋىرعان سوڭ جەرگە جاتا قالىپ دومالادىم. اۋىرعانى كۇشەيىپ بارادى. اجەم تالتىرەكتەي باسىپ قاسىما كەلدى. جەيدەمدى ءتۇرىپ، الاقانىمەن ءىشىمدى سيپادى. ءىشىمنىڭ بۇراپ اۋىرعانى بىردەن باسىلدى. وسىلايشا، ەشقانداي ءدارى ىشپەي، ايىعىپ كەتتىم. اجەنىڭ الاقانى شيپالى دەگەن راس-اۋ.

ول كەزدە ەلۋ دەگەن اقساقال جاسى بولاتىن. ءوزىن كەمەلىنە كەلگەن قاريا سەزىنىپ، نەمەرە تاربيەسىنە ۇلكەن كوڭىل بولەتىن. ءقازىر سەكسەن بەسكە كەلگەندە عانا اجە، جەتپىس توعىزعا تولعاندا شال سانالاتىن زامان عوي. بۇرىنعىنىڭ الپىستاعى اقساقالى مەن قازىرگىنىڭ وسى جاستاعى شالىن سالىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. اجەنىڭ دە فۋنكسياسى وزگەرگەن. قازىرگى اجەلەردىڭ اراسىندا نەمەرە تاربيەسىنەن گورى ءوزىنىڭ سۇيىكتى ىسىمەن اينالىساتىندار كوپ. بۇعان بالا سانىنىڭ ازدىعى دا اسەر ەتۋى مۇمكىن. قازىرگى اتا-اجەلەر ءوزىن الدەقايدا جاس سەزىنەدى.

اتام وتە ەڭبەكقور ادام ەدى. كۇرىش، كوكونىس، جەمىس-جيدەك، شايعا دەيىن ءوزى ءوسىردى. قۇرمانىڭ ءۇش-تورت ءتۇرى، كاشتان، ورىك پەن سۋمومو، يۋسۋرا سياقتى الحورى تۇرلەرى، بيۆا جەمىسى، جابايى ءزايتۇن، قۇلپىناي، انار، شابدالى، المۇرت، تۇت اعاشى جايقالعان باقتا مەن كەرەمەت بايلىقتىڭ ورتاسىندا جۇرگەندەي سەزىنەتىنمىن. سان-الۋان گۇلدەردىڭ جۇپار ءيىسى، ۋىلجىعان جەمىستەر راسىندا تابيعاتتىڭ بايلىعى ەمەس پە؟ ءبىر وكىنىشتىسى ول ءۇي كەيىن ورتەنىپ كەتتى دە، استىق قويماسى عانا قالدى. ءوزىم 1976 جىلدان بەرى شەت ەلدەردە جۇمىس ىستەيمىن. بالا كۇنگى كورشى دوسىم ءالى دە ءوز ۇيىندە تۇرىپ جاتىر. اۋىلعا بارعاندا ءبۇلدىرشىن كەزىمىزدى ەسكە ءتۇسىرىپ، ماۋقىمىزدى باسامىز. بالا قانداي ورتادا وسسە سونىڭ اسەرى ەسەيگەندە بايقالادى. شەت ەلدە جۇرسەم دە اعاش وتىرعىزعاندى، باۋ-باقشا كۇتكەندى ۇناتامىن.

سول زاماننىڭ بالالارىنىڭ پسيحولوگياسى دا باسقاشا بولعان-اۋ ءسىرا؟

— ءيا، سوعىستان كەيىن تۋعاندار ماتەريالدىق تۇرعىدا جۇپىنى ورتادا وستىك. ەلدىڭ تۇرمىسى 1970 جىلدارعا اياق باسقاندا جاقساردى عوي. قازىرگى جاس ۇرپاق ماتەريالدىق تۇرعىدان مولشىلىقتا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ءبىزدىڭ بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىز زاتتىق تۇرعىدان ەشتەڭەدەن تاپشىلىق كورمەيدى، باي دەسەك تە بولادى. ءبىراق ەلۋ-الپىس جىل بۇرىنعى بالالار كەدەي بولسا دا رۋحاني باي بولاتىن. ول زاماننىڭ بالاسى مەن بۇل زاماننىڭ بالاسىن پسيحولوگيالىق تۇرعىدان سالىستىرساق، ۇلكەن قايشىلىقتى كورەمىز. ويتكەنى، ءبىز وسكەن قوعام مامىراجاي بولاتىن. ۇرەي جوق ەدى. ول زاماننىڭ بالاسى جالعىز وينامايتىن. ءبىر اۋىلدىڭ بالالارى بىرگە تۋعان باۋىرداي بولاتىن. بىر-بىرىنە دەگەن ادالدىق، سەنىم، شىنايى دوستىق ولاردىڭ ءوسۋ ورتاسىن كەڭەيتىپ تۇراتىن. ءقازىر ءداستۇرلى وتباسىلىق جۇيەسى بۇزىلعان. قوعامدىق تۇتاستىق سەتىنەپ، بولشەكتەنىپ كەتكەن. وتباسى دا، ادام دا قوعامنان ءبولىنىپ، الشاقتاپ بارادى. ۇلكەن اۋلەت ۇعىمى ۇمىتىلىپ بارادى. اكە-شەشەسى جانە بالاسىنان تۇراتىن شاعىن وتباسىنىڭ جەكە ءبولىنىپ كەتۋى بۇگىنگى قوعامداعى ەڭ وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. بۇل تۋىستىق قارىم-قاتىناستىڭ ۇزىلۋىنە اكەلدى. بۇگىنگى ۇرپاق زاتتىق تاپشىلىقتى كورمەسە دە باسەكەلەستىك ورتادا «ءتىرى قالۋ» جولىندا قىم-قۋىت قيىندىقتارعا كەزدەسۋدە. سۇمدىق ۇرەيلى كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىعى ايقىن. اقپاراتتار تاسقىنى قۇردىمعا باتىرۋدا. راس، ادام ەركىن، مۇمكىندىكتەرى دە كەڭ، ءبىراق دۇنيە تارىلىپ بارادى.

«كوپتى كورگەننەن سۇرا» دەيدى ەمەس پە؟ قاي ەل سىزگە ەرەكشە اسەر ەتتى؟

— ەڭ العاش 1976 جىلى زامبياعا باردىم. ون ەكى جىل بۇرىن انگليانىڭ قۇرساۋىنان بوساپ، افريكالىق سوسياليزم جولىنا تۇسكەن ەل. يگەرەتىن جەرى دە اجەپتەۋىر بولعاندىقتان ءوزىن-وزى تولىق قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات ەتكەن. قارجىلىق قۇلدىراۋعا بايلانىستى ءوندىرىستى دامىتۋ ءىسى جوعارى ناتيجەگە جەتكىزە قويمادى. انگلياعا بارىپ، حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىندا ءبىراز قىزمەت ەتتىم. 1985 جىلى ورتالىق امەريكاداعى كوستا-ريكادان قىزمەت بابىمەن تايلاندقا باردىم. ەكونوميكاسى اۋىل شارۋاشىلىعىنا، ونىڭ ىشىندە كۇرىش وسىرۋگە نەگىزدەلگەن تاي ەلى سوڭعى كەزدە وندىرىسكە كوڭىل ءبولىپ، ASEAN (وڭتۇستىك شىعىس ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ وداعى) قۇرامىنداعى ەڭ بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدى. تايلاندتا اقكوڭىل، كىشىپەيىل، مەيىرىمدى ادامدار كوپ كەزدەستى. كوپتەگەن دوستار تاۋىپ، تۋىسىمداي ارالاسىپ كەتتىم. تابيعي باعى جايقالعان تانزانيانىڭ، ەڭ كەدەي ەلدەردىڭ قاتارىنداعى نەپالدىڭ دا ءدامىن تاتتىم. بالالارىمنىڭ ءبىرى انگليادا، ءبىرى كوستا-ريكادا، كىشىسى تايلاندا تۋدى.

الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى الماتى دا ماعان ەرەكشە اسەر ەتتى. كوشپەندى ءومىردى باسىنان ۇزاق وتكەرگەن قازاق حالقى ماعان جومارت، كەڭپەيىل بوپ كورىندى. مەن ورىس ءتىلىن وقىماعانمىن، قازاق ءتىلىن دە بىلمەيمىن. ءتىلىن مەڭگەرسەم، حالىق تۋرالى كوبىرەك بىلەر ەدىم دەپ ويلايمىن.

جاپونيانىڭ مادەنيەت كۇنىندە الاتاۋ تۋرالى جاپوننىڭ ادەبي تىلىندە ءسوز سويلەپ ەدىڭىز. «تاڭعى الاتاۋعا قاراپ تۇرىپ مىڭ جىل بۇرىنعى حەيان داۋىرىندەگى سەيشيوۋناگون اقىننىڭ «ماكۋرانوسوۋشي» كىتابىنداعى كوكتەم كورىنىسى ەسىمە ءتۇستى» دەي كەلە، كونە جىردىڭ قازىرگى جاپون تىلىندەگى ماعىناسىن تالداي وتىرىپ، كوپشىلىكتى ۇلى تاۋعا تاعزىم ەتۋگە شاقىردىڭىز.

— الماتى تۇرعىندارى الاتاۋعا كۇن نۇرىنىڭ قالاي تۇسكەنىن كورە مە، كۇن شىققاندا كوكتوبەگە قاراي ما؟ دەگەن ساۋال قىزىقتىرادى. الماتىدا قىزمەت ەتكەن از ۋاقىتتا بۇل تاۋ تۋرالى كوپ وي ءتۇيدىم. كۇندە تاڭەرتەڭ الاتاۋعا تۇسكەن كۇن شاپاعىن قىزىقتايتىنمىن. سەيشيوۋناگوننىڭ «تاڭعى كوكتەم. اعارعان تاۋ بەتى ارايلانىپ، كۇلگىن بۇلت قالىقتايدى» دەگەن بەينەلى سوزدەرى مەن ءۇشىن الاتاۋدى سۋرەتتەگەندەي ەدى. كوكتەمدە كوكتوبە جاقتان كۇن ەرتە شىعادى. تاڭ اتا ويانىپ، شىعىپ كەلە جاتقان كۇنگە قاراپ تۇرىپ، الاتاۋعا ءيىلىپ سالەم بەرگەن كەزدە وسى جىر ەسكە ءتۇستى.

ءسىز القالى جيىنداردا كوبىنەسە ادەبي تىلدە سويلەيسىز. كوركەم شىعارمالاردى كوپ وقيتىن بولارسىز؟

— مەن وقيتىن جازشىلار كوپ. سونىڭ اراسىندا شيبا ريوۋتاروۋدىڭ پروزاسى ەرەكشە. تاريحتى بارلىق جازۋشى جازادى. ءبىراق شيبا ريوۋتاروۋ ەل تاريحىنا باسقاشا قارايتىن. ول 1923 جىلى وساكادا تۋعان، ماڭعول ءتىلىنىڭ مامانى بولعان. گازەتتە جۋرناليست بولعان كەزىندە اڭگىمە جازۋدى باستاعان دەسەدى. شيبا ريوۋتاروۋ پروزاسىندا ەجەلگى سەڭگوكۋ داۋىرىنەن باستاپ، باكۋفۋدىڭ سوڭعى كەزەڭى، ءحىح عاسىرداعى مەيدزيگە دەيىن قامتىلعان. قالامگەردىڭ ساپارنامەلىك ەسسەلەرى جاپون وقىرمانىنا كۇش-قايرات سىيلايتىنداي كورىنەدى. ول ءسوزدى توگىلتىپ، تاسقىنداتىپ جازاتىن. شىعىس وساكاداعى قالامگەردىڭ مۇراجايىنا العاش بارعاندا جازۋشىنىڭ كىتاپ قورىنىڭ بايلىعىنا، جازباشا ماتەريالداردىڭ كوپتىگىنە تاڭ قالعانمىن. 1996 جىلى كوزى جۇمىلعانشا قالامىن تاستاماعان، ءونىمدى جازۋشىلاردىڭ ءبىرى بولعان.

ءسىز تۋعان اۋىل سۋگاۆارا ميچيدزانەدەي ۇلى عۇلاما-اقىنداردىڭ ءىزى قالعان جەر. كەز-كەلگەن جاپوننىڭ حايكۋ شىعاراتىن قابىلەتى بار. ءوزىڭىز كوركەم سوزبەن شۇعىلداناسىز با؟

— اڭگىمە، پوۆەست جازعان ەمەسپىن. بالا كەزدە حايكۋ، تانكا شىعارعانىم بار. جازۋ جولىنا تۇسپەسەك تە، اندا-ساندا ولەڭ ورنەكتەيمىز. قاعازدا ساقتالماسا دا ەسكى كومپيۋتەرلەرىمنىڭ جادىندا قالدى-اۋ، ءسىرا. ءوزىمدى شىعارماشىلىق ادامى ساناپ، ولەڭدەرىمدى جيناماپپىن. ەل اعاسى جاسىنا جەتكەندە ولەڭ عىپ ورنەكتەيتىن ويلار كەلەدى ەكەن. شابىتتى ساتتەردە كوكەيگە كەلگەن جولداردى ۇيالى تەلەفونىما جازاتىن بولدىم. بالالالار ەرجەتىپ ءۇيلى باراندى بولدى. قاي ەلدە جۇرسەم دە قاسىمدا تەك ايەلىم بولعاندىقتان وقىرمانىم دا سول كىسى. حايكۋلەردى ماساكوعا وقىتامىن. جاقسى ما، ناشار ما، ونى وزىنەن سۇرارسىڭ.

راس، كيۋسيۋدىڭ فۋكۋوكا پرەفەكتۋراسىنداعى دادزايفۋ شاھارى ەجەلگى نارا استانا بولعان زاماندا ۇلىلاردى دۇنيەگە اكەلگەن ولكە. ولەڭدەرى «مانيوشيۋ» انتولوگياسىنا ەنگەن مينيستر ووتومونوتابيتو، يامانوۋەنووكۋرا سياقتى اقىنداردىڭ تانكا جىرلارى تاسقا تاڭبالانعان. ايتپاقشى، 1300 جىل بۇرىن «ءمانيوشيۋدىڭ» 4500 جىرىن جيناقتاپ، باستىرىپ شىعارعان ووتومونوياكاموچي ءبىزدىڭ ارعى اتامىز ووتومونوتابيتونىڭ تۋعان ۇلى، اقىن، ادەبيەت سىنشىسى بولعان. اقىن اتالارىمىزدىڭ 1300 جىل بۇرىنعى تاسقا قاشالعان ولەڭدەرىن كورىپ وسكەندىكتەن بە، ولەڭ جازعىمىز كەلىپ تۇرادى. تۋعان جەردىڭ قادىر-قاسيەتىن ۇقتىرعان، كەشەگى ۇلىلاردىڭ ءومىر وتكەلدەرىن ونەگە تۇتۋعا ۇيرەتكەن، ەلدىڭ ەجەلگىسىن تانىتقان دا وسى اۋىل عوي.

جاپون تاريحىنداعى قيىن كەزەڭ دەپ قاي ۋاقىتتى ايتار ەدىڭىز؟

— وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك وڭكەي قيىن كەزەڭدى كورەمىز. ءحىۇ-حۇىى عاسىرداعى سەڭگوكۋ ءداۋىرى، ءحىح عاسىرداعى مەيدزي رەستوۆراسياسى، 1940 جىلدارداعى جويقىن سوعىس، ودان كەيىنگى ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ كەزەڭى — ەشقاشان وڭاي بولعان ەمەس. دۇنيەگە كەلگەنگە دەيىنگى حالىق ءومىرىن كىتاپتان وقىپ، ءارتۇرلى دەرەكتەر ارقىلى بىلدىك. ال 1950 جىلدان، ياعني ءۇش جاسىمنان بەرگى قوعام سانامدا جاڭعىرىپ تۇر. ءوزىڭ كۋا بولعان كورىنىستەر ميىڭدا جاتتالىپ قالادى ەمەس پە؟ سوعىستان كەيىن جاپوننىڭ قاي اۋىلىندا بولسىن ازىق تاپشى بولدى. ءورت شارپىعان ارالدارعا سوعىستان قايتقاندار ورنالاسىپ جاتتى. ەكى كيمونوسى بولسا ءبىرىن تاماققا ايىرباستاعان كىسىلەر دە بولدى اۋىلىمىزدا. ەل 1950 جىلداردىڭ سوڭىنا دەيىن وسىنداي تاپشىلىقتا ءومىر ءسۇردى. ءوندىرىسى دامىعان ەل بولامىز دەگەن مۇددە بۇكىل حالىقتىڭ نيەتىنەن تۋعان ەدى.

ەكونوميكانىڭ قارقىنداپ العا باسقانى دۇنيەجۇزىنە 1964 جىلعى توكيو وليمپياداسى ارقىلى كورىندى. جاپونيا اۋىرتپالىقتى جەڭىپ، دامۋدىڭ داڭعىلىنا تۇسكەنىن وسى وليمپيادا ارقىلى دالەلدەدى. جوعارى جىلدامدىقتى پوەزدارعا ارنالعان تەمىرجول سالىنىپ، گيدروەلەكتر ستانسالارى ىسكە قوسىلدى. ءىرى ءوندىرىس وشاقتارى اشىلدى. ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋ مەجەلى دەڭگەيگە جەتكەن 1970 جىلداردان باستاپ جاپونيا دامۋشى ەلدەرگە كومەك كورسەتە باستادى. بۇل ءىس بۇگىنگە دەيىن جالعاسۋدا. ازيا مەن افريكانىڭ ونداعان ەلىنە قارجىلىق كومەك تۇراقتى تۇردە كورسەتىلۋدە.

قازىرگى كەزەڭدى دە جەڭىل ءومىر دەۋگە بولماس. جالپى ءححى عاسىر بۋىرقانىستى جاھاندانۋدى اكەلدى. وندىرىستىك رەفورمالار جاساۋ، ەۋروپامەن، امەريكامەن جارىسۋ وڭايعا سوقپادى. بۇل كەزەڭدە تابيعي بايلىعى بولماعان جاپونيا ادام كاپيتالىن دامىتۋعا كوڭىل ءبولدى. دامۋدىڭ جوعارى ساتىسىنا كوتەرىلۋ ءۇشىن ادام كاپيتالىنىڭ ماڭىزى زور.

كەيىنگى 20 جىلدا الەم حالىقتارى اقپاراتتىق قوعامعا ءبىراق توعىتىلدى. جويقىن جىلدامدىقپەن كەتىپ بارا جاتقان الەمدىك قاۋىمداستىققا ىلەسە ءبىلۋدىڭ ءوز قيىندىعى بار. دۇنيەجۇزىندە جاھاندانۋدىڭ تورىنا تۇسپەگەن ۇلت بار ما؟ بارلىعى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ارقاسىندا باسەكە الەمىنە كىرىپ كەتكەن. بۇل شەكارا مەن شەكتەۋى بولمايتىن الەم. دۇنيەجۇزىندەگى ديسكريميناسيا، باي مەن كەدەيدىڭ الشاقتىعى وسى ۇردىستەن بايقالادى.

جاپون عالىمى ياناگيدا كۋنيو فولكلورتانۋ، لينگيۆستيكا، سوسيولوگيا، ادەبيەتتانۋ، تاريح سالالارىندا كوپتەگەن ەڭبەكتەر جازعان عۇلاما. عالىم رەتىندە الكەي مارعۇلانعا ۇقساستىعى كوپ. ەكەۋى دە ءبىر-بىر ينستيتۋتقا جۇك بولارداي دۇنيە قالدىردى عوي. ءقازىر جاپونيادا ياناگيدا كۋنيو سياقتى تۇلعالار نەگە كەزدەسپەيدى؟

— راس، ءحىح عاسىرداعى مەيدزي داۋىرىندە جاپون عىلىمىنا، رۋحانياتىنا وراسان ۇلەس قوسقان، كەمەل ءبىلىمدى، بۇكىل قاجىر-قايراتىن ەلى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋدەن اياماعان ۇلى عالىم بولدى. ياناگيدا كۋنيو جاپون فولكلورتانۋىنىڭ نەگىزىن قالاعان، اڭىز-ەرتەگىلەرىن جۇيەلەپ، باستىرعان.

ديالەكتولوگيانى دا جۇيەلەپ كەتكەن.

— ءيا، ءار ءوڭىردىڭ كونەرگەن سوزدەرىن جيناپ، ديالەكتولوگيا كارتاسىن جاساعان. مەن عالىمنىڭ «توونومونوگاتاري» دەگەن كىتابىن وقىعانمىن. راس، ياناگيدا كۋنيو سياقتى عالىمدار بۇگىندە از. ءقازىر ءبارى جەكە سالامەن اينالىسىپ كەتكەن. بۇنداي ءىرى تۇلعالار دۇنيەجۇزىندە از دا بولسا بار دەپ ويلايمىن.

جاستارعا ايتار سىنىڭىز بار ما؟

— قازىرگى جاس ۇرپاق بەيبىتشىلىك زاماندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانمەن، اقپاراتتىق تاسقىننىڭ استىندا قالعان. تاڭداۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە نەنى الىپ، نەنى قويۋ كەرەكتىگىن بىلمەيدى. كوپشىلىگى بولاشاققا ءبىرتۇرلى كۇمانمەن قارايتىن سياقتى. بارلىعى جاستاردىڭ قولىندا دەسەك تە، ءوز قوعامىن ءوزى تۇزەۋگە، بەلگىلى ءبىر ماسەلەنى شەشۋگە كەلگەندە قۋات-كۇشى از. بۇل ءبىر عانا ۇلتتىڭ جاستارىنا قاتىستى ەمەس، دۇنيەجۇزىنە ورتاق جاعداي بولار. قاي مەملەكەتكە بارساق تا، ۇلتىنا، دىلىنە، تىلىنە قاتىسسىز قوعامدىق كەڭىستىكتىڭ ورتاق ەكەندىگىن سەزەسىڭ. مەن ءوز اۋىلىمدا وتىرىپ، وتباسىمنىڭ، ۇلتىمنىڭ ماسەلەسىن ويلاسام، باسقا ەلدەگى ءبىر اۋىلدا بىرەۋ ءدال وسى ماسەلە تۋرالى تولعانادى. ادامزاتتىڭ شىندىعى جاسىرىن ەمەس. «ءبىزدىڭ قوعام» دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ادامزات قوعامى ەمەس پە؟

اڭگىمەلەسكەن شارافات جىلقىبايەۆا