ادامزات تاريحى بۇگىنگە دەيىن جۇيەلەنىپ تە... رەتتەلمەگەن كۇيى، ناقتىلانباي وتىر. تىرشىلىكتەگى بار ەكى ءتۇرلى – رۋحاني جانە تابيعي – دەلىنەتىن عىلىم سالالارى دا، جەتىلۋى مەن دامۋ جولدارىندا انىقتىق از. اسىرەسە - رۋحاني عىلىمنىڭ - بۇرمالاۋلارى اسا كوپ. ويتكەنى، ەۆروپاسەنتريزم – الەمگە ءوز وكتەمدىگىن جۇرگىزۋ ءۇشىن، رۋحاني عىلىمنىڭ كوپتەگەن سالالارىنا قيانات جاسادى. ماسەلەن، ادامزات تاريحى مەن تاربيە-تاعىلىمدارىنا تيگىزگەن قاستاندىقتارى الىدە جالعاسۋدا... وسىنداي بۇرمالاۋدىڭ - بوداندىعىندا قالعان - كوپتەگەن حالىقتار... ءالى كۇنگە دەيىن، ۇلتتىق تاريحى مەن تالىم-تاربيەسىنىڭ (پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيا) مەتودولوگيا – جۇيە – نەگىزدەرىن – جاسايالماي وتىر. بۇگىنگى ءبىلىم سالاسىنداعى پايدالانىپ جۇرگەن، پەداگوگيكا مەن پسيحولوگيانىڭ – مەتودولگياسى مەن جۇيەسى جانە نەگىزدەرى – جوق، نەمەسە جالعان بولعاندىقتان، ۇرپاق تاربيەسىندەگى قاتەلىكتەر كوبەيىپ بارادى. ەلدەن ەرەك وسى قاسىرەتكە بەلشەسىەن باتقان قازاق حالقى – تەگى (گەنى) - تاريحى – ءتىلى – ءداستۇرى – ءدىنى – جايىنداعى اقيقاتتارىن انىقتاپ الالماي وتىر. ايتسەدە، تاۋەلسىزدىكپەن كەلگەن سوڭعى جىلدارداعى... ناقتى عىلىمي ىزدەنىستەر، ءبىراز دەرەكتەردىڭ بەتىن اشىپ جاتىر...
ءى. كەشە عانا «اقيقات» (2015،№4) جۇرنالىندا جاريالانعان ماقالاسىندا، پروفەسسور ۋاليحان ابدىبەكوۆ :
– « سوڭعى 5-6 جىلدا الەمدەگى تاريحتى ادامنىڭ گەنومى... نەمەسە گەنەتيكالىق ءادىسى بويىنشا زەرتتەۋگە كىرىستى... زەرتتەي كەلە، سول (افريكادان-قازاقستانعا) قونىس اۋدارعانداردىڭ – گەنوتيپى – ءبىزدىڭ قازاق اتا-بابالارىمىزدىڭ –گەنىمەن – سايكەس كەلەتىندىگى انىقتالعان. ەكىنشى ءبىر تاۋەلسىز دەرەك بويىنشا، س3-م217 گەنى وسىدان 48-مىڭ جىل بۇرىن... قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا پايدا بولعان. بۇل – گەن – قازاق حالقىنىڭ 40-پايىزدان استامىن قۇرايتىنى بەلگىلى. حالقىمىزدىڭ باسىم بولىگىندە... امىسە ۇلى تايپالارىمىزدىڭ بارلىعىندا بار،- دەپ تۇيىندەيدى.
ءىى. سوڭعى «قازاقيا» (22.04.2015) گازەتىندە ق. ءجۇسىپتىڭ – بۋددا قازاق پا ؟! – اتتى زەرتتەۋ ماقالاسىندا بەلگىلى ارحەولوگ ارمان ۋمارحودجييەۆ – نەپالعا ەكسپەديسيا ۇيىمداستىرىپ – بۋددانىڭ ارعى تەگى – ساق – ەكەندىگىن عىلىمي دىلەلدەپ، ونىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى شاكيلەرگە گەنەتيكالىق تەستىلەۋ جۇرگىزگەن. شاكيلەردىڭ (ساكي) ءتىلى مەن ادەت-عۇرپى جانە ويۋ-ورنەكتەرى ەجەلگى ساقتارمەن ۇقساستىعى ايتىلادى.
ءىىى. قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ... اللا نىڭ ۇنىنە جاقىندىعى، ونىڭ العاش جاراتقان تىرشىلىك يەسىن – ادام – دەپ اتاۋىندا بولسا، ال ادام-اتا مەن حاۋ-انانى جۇماقتان شىعارعان جەمىستى – الما – دەۋىنەن دە، قازاق حالقىنىڭ جەر بەتىندەگى اسا كونە جۇرت ەكەنى بايقالادى. سەبەبى، مىناۋ - «ادام» جانە «الما» - دەگەن ەكى اتاۋ دا، قازاقتان باسقا تىلدەردە ايتىلمايدى.
ءىۋ. ەۆروپاداعى – انگلوساكسون – پۋرسساك – نوربەگ – يرلانت – ەلدەرىندە ايتىلا باستاعان، ارعى تەكتەرىن ساقتارعا تىرەۋىندە دە ەرەكشە ءمانى مەن ماعاناسى بولسا كەرەك...
وسىناۋ كۇردەلى دەرەكتەردى كەلتىرىپ وتىرعان باستى سەبەبىمىز، ءبىراز جىلداردان بەرى تىلسىممەن تىلدەسۋشى – سايلىباي بەكبولاتوۆتىڭ – «ماڭگى قازاق كالەندارىن» تىڭداۋ ءۇشىن... بىلتىر 2014 جىلى انگلياعا ارنايى شاقىرىپ، 20-ەلدىڭ عالىمدارى ءبىراۋىزدان مويىنداعاندارىنىڭ بەلگىسى رەتىندە «سەرتيپيكات» تابىستاسا، ال ءوزىمىزدىڭ رەسپۋبليكادا № 24785 «پاتەنتىن» بەرىپ مويىندادى. ەڭ عاجابى كەشە 28.04.2015 جىلى، كەمبريج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «حالىقارالىق ءومىربايان ورتالىعى» جىبەرگەن - «ماڭگى كالەندار» دەپ جازىلعان حرۋستال بەلگىنى ۇستاپ قۋانىشقا كەنەلدىك...
جازۋشى-اكادەميك سوۆەت-حان عابباسوۆ، تىلسىمگەر سايلىباي بەكبولاتوۆ-
عالىم سايلىباي بەكبولاتوۆتىڭ «ماڭگى قازاق كالەندارى» اتالاتىن ەڭبەگى كوپ ادامدارعا تۇسىنۋگە قيىن بولعانىمەن، اكمولوگيالىق، ياعنىي جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ توعىسۋىنان پايدا بولعانىن اڭعارۋ قىيىن ەمەس. جالپى، ءار مەملەكەتتىڭ كالەندارى ءار ءتۇرلى بولعاندىقتان، دۇنيەجۇزىنە ورتاق كالەندار تابۋ اسا ءبىر كەلەلى ماسەلە ەكەنى راس. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن، ءتىپتى 1923 جىلى جەنيەۆادا كالەندار رەفورماسىنا وراي «حالىقارالىق كوميتەت» قۇرىلعانى دا بەلگىلى. ءتىپتى، بۇۇ-نىڭ قورجىنىنا 400-دەن استام... ءارتۇر جوبالار دا، تۇسكەنى تاريحي شىندىق. ءبىراق كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەشبىر جوبا قابىلدانعان جوق. ال «ماڭگى قازاق كۇنتىزبەسىنىڭ» باستى ماقساتى – تىنىشتىق پەن دەمالۋدىڭ اراقاشىقتىعىن انىقتاۋمەن قوسا، تىرشىلىكتىڭ سوڭعى كۇنىن بەلگىلەۋگە دە جاردەمدەسۋ بولىپ تابىلادى. سايلىباي بەكبولاتوۆ بۇل جاڭالىعىن 2009 جىلى ەڭ اۋەلى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينستىرلىگىنە ۇسىنادى. مينسترلىكتەن كەلگەن جاۋاپ :
- « ءسىزدىڭ ۇسىنعان «ماڭگى قازاق كالەندارى» جوباسى... جاراتىلىستانۋ ىلىمدەرىنەن باسقا، ءدىني ماتىندەرى «بيبليا»، «قۇران»، «ميفولوگيالىق سيۋجەتتەرمەن قوسا، سونداي-اق قازاقستان تاريحى مەن حالىق فالكلورىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنىپ جاسالعان. ارينە بۇل جۇمىس قىزىعۋشىلىق تانىتادى، الايدا، قوعامداعى تۇراقتالعان جۇيەنى بۇزاتىندىقتان، «كۇنتىزبەنى» پراكتيكادا قولدانۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان بۇل جۇمىستى عىلىمي-تانىمدىق كىتاپ رەتىندە، اۋەسقوي اۋديتوريا ءۇشىن ۇسىنۋىڭىزعا بولادى، - دەگەن ءتوراعانىڭ ورىنباسارى د. مىرزاقوجانىڭ جاۋابى كەلەدى. مىنە، بىزدەگى عىلىمي تانىمنىڭ كورىنىسى وسىنداي...
كمبريجدەن كەلگەن «ماڭگى كالەندار» دەپ جازىلعان حرۋستال كۋبوگى – 28.04.2015ج.
ايتسەدە، تىرشىلىك پەن ۋاقىت توقتاماق ەمەس. بۇل «ماڭگى قازاق كالەندارىن» ايتقاندا - سان-سالا عىلىمداردىڭ ءسوز بولاتىنى ۇزاق اڭگىمە ؟! سۋرەتتەرىمەن باسىلعان ۇلكەن كىتاپ ەكەنىن ايتا وتىرىپ، رەسپۋبليكادا تۇسىنىستىك بولماعانىمەن، مىنە بۇگىن كەمبريجدەن كەلگەن «ءحۋرۋستالدى كۋبوكتىڭ» بەتىنە جازىلعان - «Professor Sailybay Bekvolatov For services to Unified، Constant Calendar» - مويىنداۋدىڭ بەلگىسىن، ەل-جۇرتىمىزعا جاريا ەتۋدى ءجون كوردىك. مۇنى قازاق حالقىنىڭ ادامزات مادەنيەتىنە قوسقان، اسا زور جاڭالىعى رەتىندە قابىلداۋ ازاماتتىق پارىزىمىز. بىتكەن ىسكە اق جول بلسىن...
سوۆەت‑حان عابباسوۆ، جازۋشى، مەديسينا جانە پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، كسرو دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، پروفەسسور، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، شقو-سى، زايسان اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى، ماحامبەت اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، حالىقارالىق نوسترادامۋس اتىنداعى اكادەميانىڭ تولىق مۇشەسى – اكادەميك. الماتى – 29. 04. 2015 جىل.
