پوستكەڭستىك ەلدەردە ءال-اۋقاتى جوعارى وتباسىلاردىڭ سانى وسسە دە، تۇرمىسى تومەن ادامداردىڭ سانى ازايماي وتىر. قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا جاريالانعان بۇۇ-نىڭ مالىمدەمەسىندە جازىلعانداي، ايماقتاعى ءومىر جاس ۇزاقتىعى دا الەمدىك دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا كەمىگەن. «بۇل ايماقتا كىرىستىڭ تەڭ ءبولىنىسى مەن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىنە كەڭ اۋقىمدى قولجەتىمدىلىك ساقتالعانمەن، باي مەن كەدەي اراسى بارعان سايىن الشاقتاپ بارادى» دەيدى، ستامبۇلداعى بۇۇ-نىڭ ايماقتىڭ ورتالىعىنىڭ باس كەڭەسشىسى بەن سپەي. ونىڭ پىكىرىنشە، كەدەيلىك اسىرەسە گرۋزيا، تاجىكستان، قىرعىزستان، ارمەنيا ەلدەرىندە تۇيتكىلدى ماسەلە بولىپ وتىر.
بۇۇ ماماندارى ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىندا «جاڭا كەدەيلەر» تابى قوعامنىڭ ۇلكەن بولىگىن قامتيتىندىعىن ايتۋدا. حالىقارالىق مامانداردىڭ پىكىرىنشە، «جاڭا كەدەيلەرگە» ءبىلىم-عىلىم، مادەنيەت قىزمەتكەرلەرى جاتادى ەكەن. ورتا ازياداعى تۇرمىسى تومەن وتباسىلاردىڭ تەڭ جارتىسىنىڭ مۇشەلەرى جۇمىسسىزدار نەمەسە اتالمىش سالالاردا قىزمەت ىستەيتىندەر. تمد –نىڭ باتىس بولىگىندەگى ەلدەردە ەركەكتەردىڭ ءومىر جاس ۇزاقتىعى 1960 جىلدارى الەمدىك كورسەتكىشتەن 12 جىلعا ارتىق بولسا، 2012 جىلى 2 جاسقا كەمىگەن.
تمد تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا شەت ەلگە جۇمىس ىزدەپ كەتۋشىلەر سانىنىڭ وسۋىنە دە كەدەيلىك اسەر ەتكەن. ماسەلەن، 2010 جىلى شەت ەلگە جۇمىس ىزدەۋ ماقساتىمەن شىققان ۋكرايندار سانى 60 پايىزعا جەتكەن. ال 2014 جىلى رەسەيگە ۋكراينادان 700 مىڭ بوسقىن بارعان. جالپى بۇل ەلدەن جىلىنا 5-6 ميلليون ادام باسقا مەملەكەتتەرگە نان تابۋ ءۇشىن شىعاتىن كورىنەدى. 2009 جىلى ەستونيا تۇرعىندارىنىڭ 16 پايىزى كەدەيشىلىك دەڭگەيىندە تىرشىلىك ەتكەن. بۇل مەملەكەتتەگى كەدەيشىلىكتىڭ وسۋىنە ەلدەگى جۇمىسسىزدىق سەبەپ بولۋدا. لاتۆيا حالقىنىڭ 21 پايىزىنىڭ ءال-اۋقاتى وتە تومەن. قىرعىزستان مەن تاجىكستان تۇرعىندارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى كۇنكورىسى ناشار ساناتتاعىلار.
سوڭعى كەزدە رەسەيدىڭ وزىندە كەدەيشىلىك رەسمي دەڭگەيدەن 1،5 ەسەگە اسىپ كەتكەن. مامانداردىڭ زەرتتەۋىنشە سوڭعى 20 جىل ىشىندە تمد اۋماعىندا كىرىس بولىنىسىندەگى تەڭسىزدىك پەن باي-كەدەي اراسىنداعى الشاقتىق اسا جوعارى بولىپ وتىر. اسىرەسە رەسەي، قىرعىزستان مەن ارمەنيادا كىرىس بولىنىسىندەگى تەڭسىزدىك ايقىن بايقالادى. ماماندار تۇرعىنداردىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان وزدەرىن تولىققاندى سەزىنبەۋى ازاماتتىق قوعامنىڭ ءوز دارەجەسىندە قالىپتاسپاۋىنان جانە ورتا تاپتىڭ ۇلەسىنىڭ ازدىعىنان دەپ بىلەدى. الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە رەسەي مەن بەلورۋسسيادا ورتا تاپ ۇلەسى 15-20 پايىز بولسا، ۋكراينادا 12-15 پايىزدى كورسەتكەن.
كەدەيلىك تەك تمد اۋماعىنا عانا ءتان ەمەس، الەم بويىنشا كوپتەن بەرى بەرى تالقىلانىپ كەلە جاتقان ماسەلە. يۋنەسكو مەن يۋنيسەف-تىڭ بيىلعى جىلعى 19 قاڭتارداعى بىرىككەن مالىمدەمەسىندە كەدەيلىكتىڭ كەسىرىنەن الەمدەگى ءاربىر بەسىنشى ءجاسوسپىرىم مەكتەپ پارتاسىن كورمەيتىندىگى ايتىلعان. بۇل 12-15 جاس اراسىنداعى 63 ميلليون بالا ءبىلىم الۋ قۇقىنا يە ەمەس دەگەن ءسوز. ال الەمدەگى ءاربىر ونىنشى بالا باستاۋىش مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىن كورمەيدى. جالپى 121 ميلليون بالا جەيتىن تاماعى مەن كيەر كيىمى بولماعان سوڭ مەكتەپكە مۇلدەم بارماعان نەمەسە وقۋدان شىعۋعا ءماجبۇر بولعان.
حالىقارالىق باعدارلاما بويىنشا الەم جۇرتشىلىعى جەر بەتىندەگى بارلىق بالانىڭ وقۋمەن قامتىلۋ جوسپارىن 2015 جىلعا دەيىن جۇزەگە اسىرۋى كەرەك ەدى. الايدا بۇل جوسپار كەدەيلەر سانىنىڭ ازايماۋىنا بايلانىستى ىسكە اسپاي قالعان. يۋنيسەف-تىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى ەنتوني لەيك دۇنيەجۇزىندەگى بارشا بالا ءبىلىم الۋ ءۇشىن بۇل سالاعا ينۆەستيسيا قۇيۋ قاجەت ەكەندىگىن جانە وقۋ ساپاسىن جەتىلدىرۋدى ۇسىنادى. ءبىلىم مونيتورينگى جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك باياندامادا جازىلعانىنداي، باتاۋىش بىلىممەن بۇكىل بالانى قامتۋ ءۇشىن جىلىنا قوسىمشا 16 ميلليارد دوللار قاجەت. دامۋشى ەلدەرگە بولىنگەن ءال-اۋقاتى تومەن وتباسىلاردىڭ بالالارىن وقىتۋعا بولىنگەن 3،1 ميلليارد دوللار شەت ەلدىك ستۋدەنتتەرگە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا جۇمسالادى ەكەن.
بۇۇ اياسىندا اتقارىلعان شارالارعا قاراماستان 2007 جىلدان بەرى ءال-اۋقاتى ناشار بولۋى سەبەپتى مەكتەپكە بارۋدى قويعان جاسوسپىرىمدەر سانى مۇلدەم ازايماعان. سونداي-اق ماماندار كەدەيلەردىڭ بالالارى ەڭبەككە كوبىرەك جەگىلەتىنىن ايتۋدا. دۇنيەجۇزى بويىنشا ەريترەيا مەن ليبەريا حالقىنىڭ 66 جانە 59 پايىزى كەدەي بولعاندىقتان بالالارى مۇلدەم وقىمايدى. پاكىستاندا 12-15 جاس ارالىعىنداعى قىز بالالاردىڭ 58، ۇلداردىڭ 49 پايىزى مەكتەپ قابىرعاسىن كورمەيدى. نيگەريادا كەدەيلىك سالدارىنان بالالاردىڭ ۇشتەن ەكىسى ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلعان.
يۋنەسكو تاراتقان اقپاراتقا سايكەس ورتا ازيا مەن ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى 15-24 جاس ارالىعىنداعى 4 ميلليون ادام مەكتەپتى اياقتاماعان. جالپى دۇنيەجۇزى بويىنشا ءاربىر سەگىزىنشى جاس جۇمىسسىز ەكەن. الەم حالقىنىڭ تورتتەن ءبىرىنىڭ تابىسى كۇندىك نانىنا دا جەتپەيتىن بولسا، ون جاسقا دەيىنگى 250 ميلليون بالا ساۋاتى اشىلماعان كۇيى قالعان. 2009 جىلى ۇيىم جۇرگىزگەن سىناق ناتيجەسىندە البانيا، گرۋزيا، قىرعىزستان، مولدوۆاداعى كەدەي وتباسى بالالارىنىڭ تورتتەن ءۇشى باستاپقى ءبىلىمدى يگەرمەگەندىگى انىقتالعان. مولدوۆاداعى قالالىق كەدەيلەردىڭ 20 پايىزىنىڭ بالالارى مەكتەپتى اياقتاماستان تاستاپ كەتكەن. ساۋاتتىلىق دەڭگەيى 99 پايىز بولاتىن قازاقستان تۇرعىندارى ءۇشىن بالالاردى وقۋمەن قامتۋ شەشىمىن تاپپاي وتىرعان ماسەلە ەمەس.
بۇۇ-نىڭ «مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىن» جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى 2009 جىلى وتكەن ماجىلىستە باس حاتشى پان گي مۋن ورتا ازيا تۇرعىندارىنىڭ بەستەن ءبىر بولىگى كەدەيلىكتىڭ تومەنگى شەگىندە تۇرىپ جاتقانىن ايتقان بولاتىن. بۇۇ ماماندارىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا كەدەيلىك كورسەتكىشىن تومەندەتۋ بويىنشا پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ اراسىندا ەۋروپالىق مەملەكەتتەر ىلگەرىلەۋشىلىك تانىتقان. «ال ازيالىق ەلدەر كەدەيلەردىڭ سانىن ازايتۋ جونىنەن ءبىراز كەشەۋىلدەپ جاتىر» دەگەن بولاتىن پان گي مۋن.
حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى ورتا ازياداعى جۇمىس ىستەيتىن كەدەيلەر سانى 1997-2007 جىلدار ارالىعىندا 21 پايىزعا دەيىن ازايعانمەن، قايتادان كوبەيۋ كەزەڭى باستالعانىن ايتادى. الايدا تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا قازاقستانداعى جاعداي ءبىرشاما تۇراقتى. امەريكانىڭ بەيبىتشىلىك قورى بوسقىندار، ءماجبۇرلى تۇردە كوشىرۋ، ەكونوميكالىق جاعداي، زاڭسىزدىق ارەكەتتەر مەن قىلمىس سانىنىڭ ءوسۋى، ادام قۇقىنىڭ بۇزىلۋى ءتارىزدى بارلىعى ون ەكى كورسەتكىش بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. ناتيجەسىندە ورتا ازيانىڭ 2 ەلى — وزبەكستان مەن تاجىكستانداعى احۋالدىڭ شەكتى جاعدايدا ەكەنى ءمالىم بولعان. ال قىرعىزستان، تۇركمەنستان مەن قازاقستانداعى بۇل كورسەتكىشتەر «ءقاۋىپتى جاعدايدا». دەگەنمەن، امەريكاندىق ماماندار ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىندا قازاقستاندا ەكونوميكالىق احۋال باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم جاقسى ەكەندىگىن ايتادى. قازاقستان كەدەيلىك پەن اشتىقتىڭ كوزىن جويۋعا ارنالعان «مىڭجىلدىقتىڭ دامۋ ماقساتتارىنىڭ» بىرىنشىسىنە 2004 جىلى قول جەتكىزدى. ەلدەگى كۇندەلىكتى تابىسى 4،30 دوللاردان تومەن تۇرعىندار سانى ەكى ەسەگە ازايدى دەسەك تە، حالىقارالىق ساراپشىلار اۋىل-ايماقتار ءالى دە قامقورلىقتى قاجەت ەتەتىندىگىن ايتۋدا.
بۇۇ ساراپشىلارى ەل ەكونوميكاسى قارقىندى دامىعانمەن، قازاقستاندا جۇمىسسىز جاستار سانى ازايماي وتىرعانىن باسا كورسەتۋدە. 2014 جىلدىڭ اياعىندا الماتى قالاسىنداعى ەسكاتو-نىڭ سولتۇستىك جانە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە ارنالعان سۋبرەگيونالدى بولىمشەسىنىڭ ۇيىمداستىرۋمەن ازيا-تىنىق مۇحيت ايماعىنىڭ ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جاعدايىنا ارنالعان قورىتىندى جيىندا وسى ماسەلە تالقىلانعان ەدى. بۇۇ-نىڭ وكىلدەرى، قازاقستاننىڭ ديپلوماتيالىق كورپۋسىنىڭ جەتەكشى ماماندارى، قارجىگەرلەر، ەكونوميستەر قاتىسقان جيىندا بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى شامشاد احتاردىڭ جولداۋى بەينەتاسپادان كورسەتىلدى. شامشاد احتار ءوز بايانداماسىندا ايماقتاعى مەملەكەتتەر دامۋىنىڭ 2014 جىلداعى نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنە توقتالدى. ەسكاتو جۇرگىزگەن زەرتتەۋ بويىنشا قازاقستاننىڭ 2012 جىلعى ەكونوميكالىق دامۋى 5 پايىز بولسا، 2013 جىلى 6 پايىزعا جەتكەن. مامانداردىڭ ايتۋىنشا ەلدەگى تۇتىنۋشىلىق دەڭگەيىنىڭ تۇراقتىلىعىنا ءتيىمدى نەسيەلەۋدىڭ سەپتىگى تيگەن. كوممەرسيالىق بانكتەردىڭ تۇتىنۋشىلىق كرەديت مولشەرى شاعىن بيزنەستى نەسيەلەندىرۋ ەسەبىنەن وسكەن. رەسپۋبليكاداعى بىرنەشە كەن ورىندارىنىڭ جابىلۋى سەبەپتى ەلدەگى مۇناي ءوندىرۋ ءىسىنىڭ قارقىنى ءبىراز باسەڭدەگەن. وعان قوسا مەتالعا سۇرانىس ازايعاندىقتان ەكسپورتتان تۇسەتىن تابىس تا كەمىگەن. قازاقستانداعى تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ارقاسىندا جاڭا جۇمىس ورىندارى كوپتەپ اشىلسا دا، جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق بۇرىنعىداي جوعارى دەڭگەيدە قالىپ وتىر.
سونىمەن قاتار جاڭادان ەنگىزىلگەن تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەردى شەكتەۋ تۇتىنۋشىلىق شىعىنداردى ازايتۋعا اكەلەدى دەپ بولجانۋدا. اقپان ايىنداعى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ديەۆالۆاسياسى ەكسپورتتان تۇسەتىن تابىستى كوبەيتەدى دەپ كۇتىلگەن ەدى. ەسكاتو رەسپۋبليكاعا سالىقتىق بازانى كەڭەيتۋدى، سالىق تولەمدەرىن رەتكە كەلتىرۋدى، سالىق تولەۋ جۇيەسىندەگى الاياقتىقپەن كۇرەسۋدى، سالىقتاردى باسقارۋ پروسەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى ۇسىنىپ وتىر. بۇۇ ماماندارى رەسپۋبليكادا سالىقتىق رەفورمالاردى تياناقتى جوسپارلاۋ جانە ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدى دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى.
شارافات جىلقىبايەۆا
