ەل تاريحىنا قاتىستى جاڭساق پىكىر جازعانداردان دا ءقاۋىپتىسى ەلىمىزدىڭ كەيبىر ازاماتتارىنىڭ اراسىندا دا وسىعان ۇقساس پىكىردىڭ بولۋىندا. بۇل تۇسىنىك ءتۇپتىڭ تۇبىندە مەملەكەتتىلىگىمىزگە زيانى مەن قاتار، ونى جوققا شىعارۋعا دەيىن بارۋ ىقتيمالدىلىعىندا. قازاق ۇلتىنىڭ مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت رەتىندەگى ستاتۋسىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتۋى. مەملەكەتىمىزدەگى ۇلتتىق جانە ەتنوسارالىق تۇتاستىعىنا قاۋىپتىلىگى. ۇلكەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن مىقتى يدەياعا بىرىگۋ كەرەك. ال ونى جوققا شىعارۋ، مىقتى يدەيانىڭ بولماۋىنا الىپ كەلەدى. الدە ءبىر اكادەميكتىڭ ءسوزى بار ەدى: «ۇلتتىق يدەيانىڭ تابيعاتىن ءتۇسىنىپ الۋىمىز كەرەك. ول – ۇلتتىڭ بولمىسى، پسيحولوگيالىق وزىندىك ەرەكشەلىگى. ۇلت بار جەردە ول دا بار. ۇلتپەن بىرگە ءومىر سۇرەدى، جويىلمايدى، قۇبىلىپ وزگەر­مەيدى. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە ۇلتتىق يدەيا تابيعي تۇردە پايدا بولادى. ول ۇلت­تىڭ ءومىر ءسۇرۋى، تىلەگى، نيەتى، ويى. يدەيا دەگەن ءبىر ادامنىڭ ويىنان شىعاتىن نارسە ەمەس. ءبىر سۋبەكتيۆتى وي ەمەس ول. يدەيا دەگەن – وتە كۇردەلى وي. مىسالى، ومىردە ءتۇرلى قايشىلىقتار بولادى. قايشىلىق دەگەن – جامان نارسە ەمەس، ودان قورقۋعا بولمايدى. ول دامىعان ەلدە، دامىعان عىلىمدا مىندەتتى تۇردە بولاتىن جاعداي. سول سياق­تى، پروبلەمالار تۋىنداپ جاتادى. سول قاي­­شىلىقتاردى، پروبلەمالاردى قالاي شەشۋ كەرەك، قالاي العا جىلجۋ كەرەك دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ بەرەتىن كۇردەلى وي» دەگەن. دەمەك، بىرىكتىرۋشى يدەيا دەگەن بىرەۋدىڭ ويىننان شىعاتىن وي ەمەستىگى، تاريحي نەگىزگە نەگىزدەلگەن بولۋى ءتيىس. قازىرگى تاڭدا بىزگە ءاربىر ەل ازاماتىنىڭ بويىندا مەملەكەتتىلىك سانانى قالىپتاستىرۋ. مەملەكەتتىلىك سانا ول يدەولوگيانىڭ نەگىزگى قاينار كوزى بولسا، ال سول قايناردان سۋ ىشكەندەر مەملەكەتشىل ازامات بولىپ قالىپتاسادى. دۇرىس ءتۇسىنۋىمىز كەرەك ءبىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىز ەجەلدەن بار ەلمىز. بۇل جەردە يدەولوگيالىق تۇرعىدان مەملەەتتىلىك سانانى قالىپتاستىرۋ. ماسەلە ءبىزدىڭ قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىلىك سانانى قالىپتاستىرا الدىق پا؟ ءيا نەمەسە جوق دەپ ايتۋ قيىن. ەندى بىزدەگى باستى مىندەت مەملەكەتتىلىك سانانى قالىپتاستىرۋ جولىنداعى ارەكەت دەپ سانايمىن. جالپى ادامنىڭ ساناسىنىڭ قالىپتاستىرۋشى ەجەلدەن كەلە جاتقان قۇرال كىتاپ دەسەك. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى قابىلداعاننان بەرى كوپتەگەن يگى ىستەر قولعا الىندى. ەندى سول باعدارلاما ىشىندە جارىق كورگەن دۇنيەلەردىڭ ىشىندە ايرىقشا ەڭبەكتەردى ايتار بولساق. بابالار ءسوزىنىڭ 100 تومدىعى، قازاقتىڭ اتا زاڭدارىنىڭ 10 تومدىعى جانە ت.ب كوپتەگەن دۇنيەلەر پايدا بولۋدا. وسى ەڭبەكتەر ءداستۇر مەن ءدىلىمىزدى جانە تاريحي سانامىزدى قالىپتاستىرۋدا ۇلكەن رول الاتىنى راس. الايدا، ولاردىڭ تارالىم سانى تىم از. نەبارى 3000 دانادان ءارى اسپاي جاتىر. وسى تۋىندىلار ءاربىر ۇيدە تۇرۋعا لايىقتى كىتاپتار. ونىڭدا تيراجدارىنىڭ سانىنىڭ ازدىعى حالقىمىزدىڭ باي تاريحىمەن تولىققاندى بىلۋگە مۇمكىندىك بەرمەي جاتقان سياقتى. جوعارىدا ايتقانداي تاريحي تۋريزم مەملەكەتتىلىك سانانى قالىپتاستىرۋدا زاماناۋي تۇرعىدان ۇلكەن ءرول اتقارادى دەگەن ويدامىن. تاريحي تۋريزم مەملەكەتتىڭ تاريحىنا قاتىستى ۇلتتىق پاركتەردى قۇرۋ ارقىلى ىسكە اسادى. بۇل دەگەنىمىز، تەك تاريحتى ءبىلىپ قويۋ ەمەس، مەملەكەتتىك يدەولوگيامەن بىتە قايناسقان دەۋگە بولادى. سەبەبى، يدەولوگيانىڭ ەڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرىنىڭ ءبىرى تاريحي اسپەكتىسى بولىپ سانالادى. ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى ءۇشىن پاتريوتتىق رۋحىنا اسەرى جاقسى بولادى. سەبەبى، تاريحتى كوزبەن كورۋ ايتارلىقتاي ءتيىمدى جەتكىزۋدىڭ ءبىر ءتۇرى.

قازىرگى تاڭدا تاريحي تۋريزم تابىستى سالا بولىپ تۇر. وسى ماسەلەمەن جوعارىداعى ەلىمىزدىڭ تاريحىن جوققا شىعارۋشى نەمەسە قارالاۋعا بەيىم ادامدارعا قارسى مىقتى ارگۋمەنت رەتىندە جانە وسكەلەن ۇرپاقپەن، ەل تاريحىنان حابارى از ازاماتتارىمىزدىڭ تاريحى ساناسىن   قالىپتاستىرىپ، تانىستىرۋدا ماڭىزى زور. تاريحي تۋريزممەن تابىس تاۋىپ، وتىندىق جانە شەتەلدىك تۋريستەردى تارتۋعا مۇمكىندىك بولار ەدى. شەتەلدىكتەردىڭ كەلۋى ەلىمىزدى جاڭا قىرىنان تەرەڭ تاريحىمەن تانىستىرار ەدىك. ال كوپشىلىكتىڭ ءبىلۋى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ۇلتتىق برەندپەن، مەملەكەت يميدجىنە اينالۋىن ەلەۋلى اسەرىن تيگىزەدى.

  بۇل ەلىمىزدىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتىن ۇلتتىق تاريحي پاركتەر قۇرۋ تۋرالى. مىناداي ءۇش ءتۇرلى ۇلتتىق تاريحي پاركتەر قۇرۋعا بولار ەدى.

1. قازاق حاندىعىننىڭ قۇرىلعان جەرى حانتاۋ، شۋ وزەنى، قوزىباسى بولىپ سانالادى. بۇل جەر «قازاق» اتاۋىمەن مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ باستاۋ العان جەرى بولىپ تابىلادى.
2. قازاق حاندىعىنىڭ ورداسى بولعان ۇلىتاۋ (قازىرگى جەزقازقان ايماعى). ارعى قادىم زاماننان بەرى تاريحىمىزدا دا، مەملەكەتتىگىمىزدىڭ نەگىزگى بولعان جەر.
3. التايدان تۇركى-قازاق تاريحىنان سىر شەرتەتىن ۇلتتىق تاريحي پارك قۇرۋ. ەلىمىزدىڭ جەرىندە تەك قازاق حاندىعىنىڭ عانا ەمەس، بارشا تۇركىنىڭ التىن بەسىگى بولىپ سانالادى. ءبىز قاراشاڭىراق يەسى ەكەندىگىمىزدى دالەلدەي تۇسەر ەدىك.

وسى جىلى «قازاق» اتاۋىمەن قالىپتاسقان مەملەكەتتىگىمىزدىڭ 550 جىلدىعىنا وراي ون ءتۇرلى ءىس شارا بەلگىلەنگەندى. ەندى ون ءتۇرلى ءىس شارا وتەدى. دۇرىس. وسى ءىس شارالار ءبىر جىلعا جوسپارلانعان ودان ءارى مەملەكەتتىگىمىزدى تۇراقتى ۇلىقتايتىن شارالار قاراستىرىلماعان سياقتى. ال وسىنداي تاريحي تۋريزمگە نەگىزدەلگەن پاركتەر وسىناۋ ناۋقاننان كەيىندە ۇلىقتاپ وتىراتىن تۇراقتى ورىنعا اينالعان بولار ەدى.

وسىعان ۇقساس تاريحي تۋريزمگە نەگىزدەلگەن پاركتەر شەتەلدەردە دە بار. وعان باسقا ءبىر ماقالادا توقتالا كەتەرمىز.

مۇنداي جوبالار تاريحي تۋريزمگە عانا ەمەس، ەلىمىزدىڭ يدەولوگيالىق تۇرعىدان نىعايتا تۇسۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى.

حانتاۋى، شۋ وزەنى، قوزىباسى وڭىرىندە تاريحي تۋريزم پاركىن قۇرۋ. گەوگرافيالىق تۇرعىدان الماتى-استانا، ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگىن جالعاپ جاتقان جەردە تۇيىسكەن. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعان جەرى تاريحي دەرەكتەر بويىنشا وسى جەر ەكەندىگى ايتىلعان. 550 جىلدىق قارسانىندا ىسكە اسىرۋعا قولايلى شاق دەۋگە بولادى. بۇل دەگەنىمىز كەلۋشىلەرىنىڭ سانىنىڭ كوپ بولۋىنا ءوز اسەرىن تيگىزدەدى. ۇلتتىق بولمىس تۇرعىسىنان قارايتىن بولساق. العاش رەت «قازاق» اتاۋىمەن مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ قالانعان جەر ەكەندىگىن وسكەلەن ۇرپاق ءبىلىپ جۇرەتىن بولادى. كەرەي مەن جانىبەك حانداردان باستاپ، ودان ءارى جالعاساتىن حاندار تىزبەگىنە كەڭ ماعۇلىمات بەرىلۋى، جانە ت.ب ءار ءتۇرلى ەل تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەرمەن تانىستىرۋعا بولادى. بۇل بولاشاقتا مەملەكەتشىلدىك پەن وتانشىلدىقتىڭ تامىرى ءارى دە جاتقاندىعىن تانىتادى. وسى ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ءال اۋقاتىنىڭ وسۋىنە سەپتىگىن تيگىزەدى.

ەلىمىزدىڭ بەلى بەكىگەننەن كەيىن تاريحي دەرەكتەردە ۇلىتاۋدا حان ورداسى بولعاندىعى تۋرالى ايتىلادى. ۇلىتاۋ تۋرالى تاريحشىلاردىڭ پايىمداۋىنا قاراعاندا ودان ارىدە دە حان وردالارى بولعان دەيدى.   جەزقازعان-بەينەۋ تەمىرجولى سالىنىپ ءبىتتى. الداعى ۋاقىتتا باتىسپەن ورتالىق وڭىرلەرىن قوسىپ، ۇلكەن دالىزگە اينالادى. دەمەك ءارى بەرى كەلىپ كەتۋشى، قاتىناۋشى ادامدار سانى كوپ بولادى دەپ توپشىلاۋعا بولادى. ۇلىتاۋدان تاريحي تۋريزم پاركىن قۇرۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا، رۋحاني تۇرعىدان دا ءتيىمدى بولار ەدى. وسى وڭىردە الاشا حان، جوشى حان كەسەنەلەرى، تاڭبالى تاستار تاياۋ ورنالاسقاندىقتان حالىققا، تۋريستەرگە تانىتۋعا مۇمكىندىك ارتىرۋعا نەگىز بولادى.

تۇركى-قازاققا قاتىستى تاريحي تۋريزم پاركىن التايدان قۇرۋعا بولادى. التاي بارلىق تۇركى جۇرتىنىڭ باستاۋى بولىپ سانالادى. شىعىس قازاقستان قوتان-قاراڭعاي اۋداننان قۇرسا بولار ەدى. التاي تاۋى ءتورت مەملەكەتتىڭ جەرىن باسىپ جاتىر. ءدال قازىرگى جاعدايدا اتالعان مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە ءبىز عانا تۇركى جۇرتىنا كىرەمىز بۇل دەگەنمىز قاراشاڭىراقتىڭ يەسى ەكەندىگىمىزدى دالەلدەي تۇسەدى.

مەملەكەت باسشىمىز تۇركياعا بارعان ساپارىندا بىلاي دەگەن بولاتىن. «تۇركى حالىقتارىنىڭ وداقتاستىعىنىڭ» جوباسىن ءبىر قادام العا جىلجىتىپ، تۋىن بەلگىلەدى. 200 ميلليوننان استام تۇركى جۇرتىن بىرىگۋگە ۇندەدى. ءوز سوزىندە: «ءبىز بۇكىل تۇركى حالقىنىڭ اتا جۇرتىندا تۇرىپ جاتىرمىز. 1861 جىلى قازاقتىڭ سوڭعى حانى ولتىرىلگەننەن كەيىن ءبىز رەسەي پاتشالىعىنىڭ، ودان كەڭەس وداعىنىڭ بودانى بولدىق. 150 جىلدىڭ ىشىندە قازاق دەگەن حالىق ءوزىنىڭ ۇلتتىق سالت ءداستۇرىن، ءتىلىن، ءدىنىن، ءداستۇرىن ۇمىتۋعا از قالدى. جاراتقاننىڭ قولداۋىمەن 1991 جىلى ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالادىق. سىزدەردىڭ بابالارىڭىز اتاجۇرتتان بەرى قاراي جىلجىعان كەزدە تۇركى قاعاناتىنىڭ ىشىنەن تۇرىك دەگەن اتتى وزدەرىمەن الىپ كەتتى. قازىرگە دەيىن تۇركىنىڭ ىشىندە جىگىتتىڭ سۇلتانى، ەڭ جاقسى جىگىت قانداي دەگەندە «قازاق» دەيدى. سول قازاق ءبىز» - دەدى پرەزيدەنت ن.نازاربايەۆ.

قوتان-قاراعاي جالپى تۋريستەر بارىپ تۇراتىن تۋريستىك ايماق بولىپ سانالادى. اتالعان جوبا ىسكە اسىپ جاتاتىن بولسا 200 ملن تۇركىنىڭ ىشىندە ەل مارتەبەسىن ءبىر كوتەرىپ قانا قويماي، ەلىمىزدى سىرتقا تانىتۋعا تاعى ءبىر مۇمكىندىكتىڭ جولى. ۇلتتىق قۇندىلىقتار تۇرعىسىنان ەلىمىزدىڭ تەك پايدالى عانا بولادى. مۇندا تۇركى قازاق جۇرتىنىڭ تاريحىنان كەڭ مالىمەتتەر بەرەتىن جادىگەرلەر قويۋعا بولادى.

سونىمەن قاتار، تاريحي قالالارىمىزدا كونە جادىگەرلەردى قايتا قالىپىنا كەلتىرىپ، تاريحي ءتۋريزمنىڭ ورتالىعان اينالدىرۋعا بولادى. وتىرار، تۇركىستان، تاراز جانە باسقا دا قالالاردى. بۇرىنعى ۇلى جىبەك جولى بويىندا ورنالاسقان وسى قالالار ارقىلى تابىس كوزىنە اينالدىرۋعا بولادى. ەكونوميكامىزدىڭ قۋاتىن ارتىراتىن سالاعا اينالار ەدى. مۇناي   الپاۋىتتاردىڭ تەكەتىرەسىنەن باعاسى ءتۇسىپ كەتتى دەمەسەك جالپى الەمدەگى تابىس كوزى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندى يەلەنسە، ودان كەيىنگى ەكىنشى ورىنعا وسى تۋريزم جاتادى ەكەن. تاريحي قالالاردى، قورعان، قامالداردى قايتا قالپىنا كەلتىرسەك الداعى ۋاقىتتا «ۇلى جىبەك جولى» قايتا جاڭعىرىپ، «باتىس ەۋروپا باتىس جۇڭگو» دەگەن اتپەن ىسكە قوسىلعالى جاتىر. رەسەي مەن باتىس تەكەتىرەسى اياقتالىپ جاتسا وسى تاس جولدىڭ بويىندا بەس عاسىردان كەيىن تاعى دا باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىندا كوپىر بولعالى تۇر. ءارى بەرى وتۋشىلەر ەلىمىزگە تۋريس رەتىندە كەلەرى حاق. وسى ارقىلى تابىسىمىزدى ەسەلەسەك ەڭ نەگىزگىسى مەملەكەتتىلىگىمىز مەن سان مىڭ جىلدىق تاريحىمىز بار ەكەندىگىن سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي كورسەتكەن بولار ەدىك. ءبىز وسى سالانى جولعا قويىپ الساق يدەولوگيامىز اقشانى تالاپ ەتۋشى سالادان تابىس ءتۇسىرۋشى سالاعا اينالىپ، ەرتەڭگى وسى ەلدىن ەلجاندى (پاتريوت) ازاماتتارىن قالىپتاستىرۋشى قۇرال بولىپ تابىلار ەدى. قازىرگى كەزدە ءبىز سىرتقى الەمگە يادرولىق قارۋدان باستارتۋ مەن بەيبىت سۇيگىش ەل دەگەن تانىتۋمەن كەلەمىز. ءبىز اتالعان جوبالار ارقىلى بۇرىنعى كونە مادەنيەتتىڭ دە وكىلى رەتىندە ءوزىمىزدى تانىتا الار ەدىك. مەملەكەتىمىزگە دەگەن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىن الدىندا ۇپاي جيناۋعا جاقسى بولار. بىرىنشىدەن كوشپەندىلەر ۇرپاعى بولساق، ەكىنشىسى الەم تاريح ادىستەمەسىندەگى وسى كۇنگە دەيىنگى كەتكەن قاتەلىك «كوشپەندىلەر قالا سالماعان» دەگەن جاڭساق ويدى سىزىپ، ەجەلگى قالا، قورعان، قامالدارىمىزدى كورسەتۋ ارقىلى ءبىر زامانداعى الەمنىڭ جۇرەگى بولعاندىعىمىزدى سىرت ەلدەرگە ناقتى زاتتاي ايعاقپەن دالەدەگەن بولار ەدىك. دالەدەپ قانا قويماي سول ارقىلى تابىس تابامىز جانە قازاق ەلىنىڭ ءيميدجىن جاڭا قىرىنان قۋاتتاي تۇسكەن بولار ەدى. ارينە، بۇل ايتىلعانداردى جاساۋ وڭاي ىسكە جاتپايدى. دەسەكتە الداعى ۋاقىتتا جاساپ جاتساق. كەلەشەگى مول جوبا ەكەندىگىنە سەنىمدىمىز.

ەلىمىزدىڭ تاريحىن تانىتۋدىڭ ءبىر ءتاسىلىن ايتىپ وتتىك. بۇل ەلىمىز ءۇشىن كەرەك. يدەولوگيالىق تۇرعىدان ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ، الداعى ۋاقىتتا شەتەلدىك نەمەسە وتاندىق ازاماتتاردىڭ كەيبىرەۋى ەلىمىزدىڭ تاريحىنا دەگەن كۇماندەرىن باسۋعا بارىنشا ءرول وينايتىنى انىق.

 رۋسلان احماعانبەتوۆ، ساياساتتانۋشى