ۇلتتىق يدەولوگيا ويداعى بىرلىكتەن باستالادى. وسى كۇندەرى يدەولوگيا كەرەك دەۋمەن ءجۇرمىز. سان ءتۇرلى ماقالالار جازىلىپ تا جاتىر. ايتىلىپ تا جاتىر. اتالعان ماقالالار مەن ايتىلعان سوزدەردە يدەولوگيانىڭ يادروسى مەن ونىڭ نەگىزگى تابيعاتى قوزعالماي جالپى سيپاتتاماسىمەن كەلەدى. «نەگە بيلىك جاسامايدى ورتاق يدەولوگيا؟ زيالىلار نە ىستەپ ءجۇر؟ جاستارىمىز نەگە جات اعىمنىڭ قۇربانى؟ ورىس ءتىلدى قازاق پەن قازاق ءتىلدى قازاقتىڭ تالقىلايتىن تاقىرىپتارى مەن ولاردىڭ ماسەلىنى قابىلداۋى نەگە ەكى ءتۇرلى؟» مىنە وسى اتالعان سۇراقتار يدەولوگيا تاقىرىبىنا جاتادى. قوعام بولىپ سۇراق قويساق تا، قوعام بولىپ جاۋاپ ىزدەپ جاتقان جوق سياقتىمىز. وتاندىق ساياساتتانۋ عىلىمىندا مىناداي ءبىر پارادوكس بار ەكەن. ەڭ كوپ زەرتتەلگەن تاقىرىپ قاۋىپسىزدىك بويىنشا بولسا دا، تۇشىمدى جاڭالىق پەن تەوريا پايدا بولماعان تاقىرىپقا جاتادى ەكەن. سول سياقتى يدەولوگيامىزدا كوپ ايتىلسادا، ناتيجەسى ماردىمىز، عىلىمداعى پارادوكس بولىپ تۇر. جوعارىدا ايتقانداي يدەولوگيا تۋرالى ايتىلعان سوزبەن، جازىلعان ماقالا مەن مونوگرافيالار جەتىپ ارتىلادى. ءبىراق وسىلاردىڭ ەشقايىسى يدەولوگيانىڭ نەگىزگى وزەگىنە ءمان بەرمەستەن اركىم ءوزىنىڭ ويىنا كەلگەندى ايتىپ، سانانى سان ساققا جۇگىرىتىپ ورتاق وي مەن پىكىرگە كەلە الماي جۇرگەن جايى بار. بىزدە يدەولوگتار، ساياساتتانۋشى جانە فيلوسوفتاردىڭ ويىنا ءمان بەرسەڭىز «يدەولوگيانى ويدان جاساپ حالىققا ۇسىنۋعا بولادى» دەگەن قاتە تۇسىنىكتى دە كەزدەستىرۋگە بولادى. وسى كۇنگى يدەولوگيا مەن يدەيالىق بىرلىك ماسەلەسىنە قاتىستى جوبالار سارىنى مەن جاسالۋ سيپاتى ءبىر. بارلىعى كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ ادىسىنەن باستاۋ الادى. كەزىندە كوممۋنيستەر «ينتەرناسيوناليست» دەگەن ۇران سالسا، ءبىز «تولەرانتتىلىق» دەگەن سياقتى. وسىنىڭ جاساۋشىلار كوممۋنيستتىك يدەولگيانىڭ ءادىسناماسىن باسىنا ءسىڭىرىپ وسىرگەن اعا بۋىن زەرتتەۋشىلەر. يدەيالىق بىرلىك تاقىرىبىنداعى باعدارلاما، قۇراتتار ەڭ الدىمەن تەوريالىق دەڭگەيدە جاسالىپ، ايتار ويى بىلاي كەلەدى: «يدەولوگيا ول تەز ارادا قول جەتەتىن نارسە بولماۋى كەرەك، ول ساعىم سياقتى بولۋى كەرەك» دەيدى. كەزىندە كوممۋنيستەر «ءبىز كوممۋنيزمگە كوز جەتەتىن ساعىمدا قول جەتكىزەمىز» دەدى. ەندى سۇراق، ادام شىن ومىردە ساعىمعا جەتە مە؟ ارينە جوق. وسى كوممۋنيستىك ادىسنامامەن بۇگىنگى تاڭدا يدەيالىق بىرلىك تاقىرىپتارى جاسالىپ جاتىر. بۇل جوبالار پراكتيكالىق تۇرعىدا ءومىرى ىسكە اسپايتىن جوبالار بولىپ قالا بەرەدى، اسسا دا اسۋى تەك حالىققا زيانىن تيگىزۋمەن اسەرى بولادى. سودان كەلىپ "قوعامدا نەگە يدەولوگيا جوق؟" دەگەن سۇراقتار كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى. يدەولوگيا - يدەيادان تۇرادى. يدەيا ىسكە اسقاندا عانا يدەولوگياعا اينالادى. يدەيانى قازاقشالاساڭ "وي" دەگەنگە سايادى. ەندى ءبىزدىڭ قوعامدا ورتاق يدەيادا ما؟ ونى ناقتى ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. ورتاق وي دەگەنىمىز ونىڭ بويىندا ۇلت ءۇشىن، ەل ءۇشىن قاجەتتى يدەيالارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن يدەيالاردىڭ كومپونەنتى.
- قازاق ەلىنىڭ باستى ارمانى نە؟
- قازاقتىڭ نەگىزگى بولمىسى قانداي؟
- ۇلتتىق پسيحولوگياسى قانداي؟
- ومىرگە دەگەن كوزقاراسى قانداي ۇلت رەتىندە؟
- ءومىردى قابىلداۋداعى تانىمى قانداي؟
- ۇلتتىق مۇددەسى نە؟
وسىنداي سۇراقتاردى قاراستىرادى.
جوعارىداعى قازاق جاستارىنىڭ جات اعىمعا كەتۋى، ەكى قازاقتىڭ ءبىر ۋاقىت كەڭىستىگىندە تۇرىپ، ءبىر ماسەلەنى ەكى ءتۇرلى ءتۇسىنۋى... وسى ماسەلەلەرگە شەشىم ىزدەسەك.
يدەوگيانىڭ نەگىزى ورتاق وي قازانىن قالىپتاستىرۋدان باستالادى. ورتاق وي قازانىن قالىپتاستىرۋ ءبىر وقىمىستىنىڭ ويى مەن قيالىنان تۇرمايدى. حالىقتىڭ سان عاسىرلىق بويىنا جيناعان ومىرگە دەگەن تانىم تۇسىنىگىنەن تۋىندايدى. ورتاق وي قازانى دەگەن تاقىرىپتى ءسال باسقا قىرىنان الىپ قاراساق. كەزىندە كەڭەس ۇكىمەتى ك.ماركس پەن لەنيننىڭ كىتاپتارىن ەل بولىپ وقۋدى باستى نازاردا نەگە ۇستادى؟ سەبەبى وسى كىتاپتار كوممۋنيستەردىڭ قۇرىپ جاتقان مەملەكەتىنەن نەگىزگى وي قازانى ەدى. ولاردىڭ يدەياسى كەرەمەت بولماسا دا قوعام بولىپ وقىعاننان كەيىن «كوپ وتىرىك بىرىگىپ ءبىر شىندىققا اينالادى» دەگەن پرينسيپ اياسىندا ءجۇردى. اقىلى، تانىم-تۇسىنىگى بارلار مۇنى اجىراتا ءبىلدى، تانىمى تومەندەر كوممۋنيستەردىڭ قۇر قيالىن اقيقات سانادى. سوۆەتتەر وداعى وسى ارقىلى جەتپىس جىل مەملەكەت قۇردى. ەلدەگى جات اعىم قۇرباندارى دا وسىنداي جاعدايدا، ولاردىڭ ءوزى باس اياعى ساناۋلى كىتاپتارى بولادى. سول كىتاپتاردى ءتىپتى جاتتاپ الادى. ءىشى تولعان دوگما. كوپ دوگما قوسىلىپ شىندىققا اينالعان بولادى. باسقامەن سالىستىرىپ وقىماعاننان كەيىن ونى وزدەرى اقيقات دەپ تۇسىنەدى. وقىعان كىتاپتارى ولارعا قوعامعا، دۇنيەگە دەگەن كوز قاراستى قالىپتاستىرىپ بەرەدى. قوعامعا ءقوپ دوگماعا نەگىزدەلگەن شابلوندارمەن قارايدى. ۇستانىمدارىنا دالىرەك ايتقاندا شابلوندارىنا ساي كەلمەسە، قوعامدى قارالاي باستايدى. ورىس ءتىلدى قازاق پەن قازاق ءتىلدى قازاقتىڭ اۋديتوريالارىنداعى تاقىرىپتار بىر-بىرىنە ساي كەلمەيتىنىنە وسىدان كەلىپ شىعادى. ورىس ءتىلدى قازاق دۇنيەگە ورىس كوزقاراسىمەن قاراعان بولادى. سول كوزقاراسىمەن قازاققا قاراسا «بۇل حالىق الىدە ارتتا قالعان» دەگەن ويمەن جۇرەدى. قازاق ءتىلدى قازاق دۇنيەگە قازاقى كوزقاراسپەن قاراپ، اينالاسىنداعى ورىس ءتىلدى قازاققا قاراپ، «ولاردا ۇلتتىق رۋحى تومەن» دەگەن ويمەن جۇرەدى. ءبىزدىڭ ەلدەگى ەكى فيلوسوفتى ءبىر تاقىرىپتا سويلەتسەڭىز، ەكەۋى ەكى ءتۇرلى سويلەۋى انىق. سەبەبى، بىرەۋى باتىس فيلوسوفياسى گەگەل، كونتتىڭ وي قازانىنان ءنارلانعان، ەكىنشىسى اباي مەن شاكارىمنان ءنار العان. وسىنداي جاعدايدا ۇلتتىق يدەولوگيا قالاي دۇنيەگە كەلەدى. ءبىز ەڭ الدىمەن ءاربىر قازاق وقۋعا ءتيىس دەگەن جيىرما كىتاپتىڭ ءتىزىمىن جاساۋمىز كەرەك. ءار قازاق سول جيىرما كىتاپتى وقۋىن قوعامدىق دەڭگەيدە باستاما جاسۋ كەرەك. ورتاق ويعا كەلۋ دەپ وسىنى ايتادى.
ول جيىرما كىتاپقا مىناداي كىتاپتاردان باستالۋ كەرەك دەگەن ويدامىز. ابايدىڭ ەكى تومدىق كىتابى، ءماشھۇر-جۇسىپتىڭ كىتاپتارىنان ەكى تومىن تاڭدامالار جيىنتىعى، شاكارىمنىڭ كىتاپتارى، الاش ارداقتىلارىنىن كىتاپتارى مەن ماقالالارىنان تاڭدامالار. وسىلاي ءبىز ورتاق وي قازانىن قۇراساق تومەندىگىدەي يدولوگيا فورماسى شىعادى:
وسىلاي ءبىز ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ قالىپتاستىرۋشى يادروسىن انىقتاپ العان بولار ەدىك. نەگە مۇنى ايتىپ وتىرمىن، ماسەلەن جاپونداردا وتباسى بولىپ وينايتىن ءبىر ويىن بار ەكەن. ول ويىندى ويناۋ ءۇشىن جاپون حالقىنىڭ ءجۇز تومدىق جىرلارىن وقىعان بولۋىڭ كەرەكسىڭ، ويىن جەلىسى سول جىرلارعا قاتىستى. ول ويىندى سول اۋلەتتىڭ ۇلكەن اتاسى، ورتا جاستاعى بۋىن جانە جوعارى سىنىپتا وقيتىن نەمەرەسى بارلىعى وينايدى ەكەن. جوعارعى، ورتا، جاس بۋىن بارلىعى ءبىر جەردەن ءنار العان، ولاردىڭ بارلىعىنىڭ ارمان-مۇراتتارى ءبىر بولادى. سەبەبى ويداعى بىرلىگى بار. ءبىزدىڭ قوعامدا ءدال ءقازىر ءجۇز كىتاپ دەۋگە قالىپتاسقان تانىمدىق دەڭگەيى جەتپەيدى. «اسپانعا قارايمىن، جۇلدىزدى سانايمىن» دەگەن ويداعى ەل باسقارىپ وتىرعان ازاماتتاردىڭ دەڭگەيىن «ءجۇز كىتاپ وقيىق» دەگەن ورەگە جەتكىزۋ اسىرا سىلتەۋ بولاتىن سياقتى.
قوناققا بارعاندا بارعان ءۇيدىن ءبىر نارسەسىنە باسا ءمان بەرەمىن. ول سول ءۇيدىڭ سورەسىندە قانشا كىتاپ بار ەكەن جانە ولار قانداي كىتاپتار. شىنىندا كوپ ۇيدەن كىتاپ كورمەيمىز. ال كورگەندەرىمنىڭ باسىم بولىگى كىتاپتار اتا باباسىن ماقتاعان، رۋشىلدىقتى استارلى ءناسيحاتتايتىن ورتانقول كىتاپتار. ءار ۇيدە جاڭاعى ءبىز ايتقان جيىرما كىتاپ تۇرسا، ونى وقىپ سۋسىنداپ وسكەن ۇرپاق رۋشىل ەمەس ۇلتقا قىزمەت ەتۋشى بولىپ وسكەن بولار ەدى. قوعام بولىپ، زيالىدان قاتارداعى جۇمىسشىعا دەيىن وسى جيىرما كىتاپتى الدىمەن انىقتاپ، ودان كەيىن بارلىعىمىز وقيتىن بولساق. ويداعى بىرلىككە ءسوزسىز قول جەتكىزەتىن بولاتىن ەدىك.
جات اعىمعا كەتكەندەر ماسەلەسى دە وسىمەن شەشىلۋىنە نەگىز بولار ەدى. اباي، شاكارىم، ءماشھۇ-جۇسىپتى وقىعاننىڭ اقيداسى (سەنىمى) مەن فيھقداعى يممۋنيتەتى قالىپتاسىپ، كىم قورىنگەننىڭ جەتەگىندە كەتپەگەن بولار ەدى. ورىس ءتىلدى مەكتەپتەردە ورىس ادەبيەتىنىڭ الىپ تاستاپ ورنىنا قازاق ادەبيەتى مەن الەم ادەبيەتىن ەنگىزۋ باستاماسى وتە دۇرىس. «ادەبيەت -حالىقتىڭ ساناسى، رۋحاني ءومىرىنىڭ بوياۋى مەن جەمىسى» دەيدى. ورىس مەكتەبى بولسىن، ورىس ءتىلىن جەتىك مەڭگەرسىن. وعان ەشكىم دۇرىس ەمەس دەمەيدى، ءبىراق دۇنيەنى قازاقى تانىمدا تانۋى كەرەك. ورتاق وي قازانى ول يدەيا مەن يدەولوگيانىڭ نەگىزگى يادروسى بولىپ تابىلادى. وسىنى ىسكە اسىرا بىلسەك، قازىرگى تاڭداعى بەس ءجۇز مىڭ ازاماتىمىز شەتەلدەن ءۇي الىپ، بولاشاعىن سول جاقپەن بايلانىستىرماعان بولار ەدى. شەتەلدە وقىعان ستۋدەنتىمىز سول جاقتان قالماستان وسى «قازاق ەلى ءۇشىن ەڭبەك ەتەمىن» دەپ ەلگە كەلگەن بولار ەدى. قانداستارىمىز جات اعىمنىڭ قۇربانى بولماي، «ءار كىمدىكى وزىنە» دەگەن ۇستانىمدى ۇستانعان بولار ەدى. «مەنىڭ ارمانىم مەن بولاشاعىم قازاق ەلىمەن بىرگە، ودان بولەك جارىپ قاراي المايمىن» دەگەن ەلشىل ازامات پەن ۇرپاقتىڭ بەت بەينەسى قالىپتاسقان بولار ەدى. ءبىز جيىرما كىتاپتى بارشا قازاق بولىپ انىقتاپ ونى ورتاق وي قازانى ەتسەك. ءبىزدىڭ ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ نەگىزگى ۇستىندارىن شىعارعان بولار ەدى. يدەولوگيا مەن يدەيالىق بىرلىك بىرەۋدىڭ قالتاسىنان شىعاراتىن نارسە ەمەس، وسىنى يدەولوگيا سالاسىن تۋ ەتىپ ۇستاعان ازاماتتار مەن قوعام بولىپ تۇسىنسەك ءجون بولار ەدى.
جوعارىداعى :
- قازاق ەلىنىڭ باستى ارمانى نە؟
- قازاقتىڭ نەگىزگى بولمىسى قانداي؟
- ۇلتتىق پسيحولوگياسى قانداي؟
- ومىرگە دەگەن كوزقاراسى قانداي ۇلت رەتىندە؟
- ءومىردى قابىلداۋداعى تانىمى قانداي؟
اتالعان كىتاپتاردى ميلليونداعان تيراجبەن شىعارىپ، ميلليونداعان وقىرىرمان بولىپ وقىعاندا عانا جاۋاپ بەرگەن بولار ەدىك. بۇلاي جاساماساق «اسپانعا قارايمىن، جۇلدىزدى سانايمىن» دەپ سەندەلىپ جۇرە بەرەرىمىز ايدان انىق. ۇلتتىق يدەولوگيا مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتىڭ وزىنەن باستاۋ الۋ كەرەك. ال قازاق ەلىندەگى باسقا ەنوستارعا قاتىستى باسقا جولى ماقالادا جازا جاتارمىز.
رۋسلان احماعانبەتوۆ، ساياساتتانۋشى
