ءتىل – ۇلتتىق قازىنا. ءتىل – ۇلتتىق نامىسىمىز. كوكىرەك كوزى وياۋ ءاربىر قازاق ءوز انا تىلىندە كوركەم سويلەپ، اتا-بابالارىمىز ارداقتاعان ءتىل بايلىعىن كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ – ازاماتتىق اماناتىم دەپ ءتۇسىنۋى ءتيىس. حالقىمىز ءوز ويىن قاشاندا ماقالداپ، ماتەلدەپ، بەينەلەپ سويلەۋگە شەبەر، ءتىلى وتكىر حالىق.

ءتىل – قارىم-قاتىناس قۇرالى دەسەك، قۇرالدىڭ وتكىر بولۋى – شىڭدالۋىنان. شىڭداۋشى، ياعني ۇيرەتۋشى – ۇستاز. ۇستازى جاقسىنىڭ – ۇستانىمى جاقسى دەگەن ءسوز بار. ايتىلعان تالاپتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋعا ۇلەس قوساتىن دا – ۇستاز، جانە وسى سالادا تەر توگىپ جۇرگەن ۇستازدار دا بارشىلىق.

ۇستازدىق – بىلىمدىلىكتى، شەبەرلىكتى، اسا جاۋاپكەرشىلىكتى، مەيىرىمدىلىكتى تالاپ ەتەتىن ماماندىق، ءتىپتى، بولمىسىنىڭ سولاي قالىپتاسۋىن قاجەت ەتەدى. ولاي دەيتىنىم، ءمۇعالىم – جوعارى وقۋ ورنىندا جيناقتالعان عىلىم نەگىزدەرىنەن ءبىلىم بەرۋگە ءتيىس. ەڭ نەگىزگىسى – وقىتۋ پروسەسىندە ۇنەمى شاكىرتتەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولىپ، بىلسەم، ۇيرەنسەم دەگەن بالا ارمانى مەن قىزىعۋشىلىعىن، ءار بالانىڭ ءار قيلى تاعدىرىنا كۋا بولىپ، جۇرەگىنە جول تابا ءبىلۋدى مىندەتىنە العان جانە سولاي سانايتىن مامان. وسىنداي قيىندىعى مەن قىزىعى مول، باعا جەتپەس ماماندىق يەسى، ۇلاعاتتى ۇستازداردىڭ ءبىرى – سابىروۆا ءاليما ەسەن قىزى.

وتكەنسىز بولاشاق جوق. وتكەنىمىزگە، ياعني ۇستازدىق ءومىر جولىنا ءبىر ءسات كوز جۇگىرتىپ قاراسام، جاستارىمىز ءۇشىن، اسىرەسە، جاس مامان يەلەرى ءۇشىن تاعىلىمى، الار عيبراتى دا مول ەكەن.

ءاليما ەسەن قىزى 1982-1987 جىلدارى ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىشىنا اينالعان ءبىلىم ورداسى – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن ۇزدىك باعامەن بىتىرەدى. جاس مامان ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ-اق، ءار ءتۇرلى قوعامدىق ءىس-شارالارعا بەلسەنە ارالاسادى. سول كەزدەرى ستۋدەنتتەر اراسىندا وتىلەتىن ايتىسقا قاتىسىپ، ايتىستىڭ جەڭىمپازى اتانادى. ۋنيۆەرسيتەتتى ءبىتىرىپ، تۇرمىس قۇرادى. وتباسىلىق، تىرشىلىك تاۋقىمەتىمەن ونەردەن قول ۇزگەنىمەن، قولىنان قارا دومبىراسى ءالى دە تۇسپەي كەلەدى. جيىن-تويلاردا ادەمى قوڭىر داۋسىمەن قازاقتىڭ حالىق اندەرىن ناقىشىنا كەلتىرىپ ايتادى. وسىنداي سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى قازاقتىڭ قارا دومالاق قىزى تاۋداي تالابىمەن قازۇۋ-دى بىتىرگەن سوڭ، سول كەزدەگى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ «پراكتيكالىق قازاق ءتىلى» كافەدراسىندا وقىتۋشىلىق قىزمەتىن باستايدى.

1998 جىلى قازاق باس ساۋلەت-قۇرىلىس اكادەمياسىندا ءبىر كافەدرادا قىزمەتتەس بولدىق. «قازاق جانە ورىس تىلدەرى» كافەدراسىندا بىرنەشە قازاق ءتىلى ءپانى وقىتۋشىلارى ەڭبەك ەتتىك. ءوز كوزىممەن كورگەنىمدى كومەسكىسىز ايتايىن. سول جىلدار ىشىندە شىنى كەرەك، وقىتۋشىلار قاۋىمى ءبىراز قيىنشىلىقتاردى باستان كەشىردىك. جۇكتەمە از، شاكىرت كوپ. كوزدەرى جاۋتەڭدەگەن قاراكوز ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ ءتىلى شۇبارلانعان، ءتىپتى، ءبىر اۋىز قازاقشا سويلەي المايتىندارى دا بولدى. كوزىڭ كورىپ، قۇلاعىڭ ەستىپ وتىرعان كەزدە، نامىستان قانىڭ باسىڭا شاۋىپ، وتباسىڭدى دا ۇمىتىپ، جۇمىس ورنىندا قالىپ قويىپ، ءتىل ۇيرەتكەن شاقتارىمىزدىڭ دا بولعانى جاسىرىن ەمەس. سول كەزدەرى ستۋدەنتتەر جاتاقحاناسىندا تۇنەي جاتىپ، ءتىلدى ۇيرەتىپ، ءتىل ءۇشىن جاعاسىن جىرتىپ وقىتقانداردىڭ ءبىرى – ءاليما ەسەن قىزى ەدى. كۇنى بويى اۋديتوريادا ءبىر توپ ستۋدەنتپەن دە، كەيدە ارقايسىسىمەن جەكە دارا ۇزاق ۋاقىت قالىپ قويىپ، اق قاعازعا شۇقشيىپ، قادالىپ وتىرعان ساتتەرىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. كەيدە، ءبىز وتباسىڭىزدى، بالا-شاعاڭىزدى ۇمىتتىڭىز با دەپ قالجىڭدايتىنبىز. وندايدا: - مەنىڭ ارمانىم – كوگەنكوز وسى بالالارىمدى قازاقشا سويلەۋگە ۇيرەتسەم، ۇلتتىق ءداستۇردى ساناسىنا سىڭىرسەم، قانەكەي! – دەپ كۇرسىنەتىن. ول جىلدار دا ارتتا قالدى. ءبارى دە ايتۋعا وڭاي...

«ءتىل – ۇلتتىڭ جانى. ءتىلدى ۇيرەنۋ - ءوز ۇلتىڭدى، ۇلتتىق ءسالت-داستۇردى تانۋ دەگەن ءسوز. قازاق ءتىلى – ەڭ باي، ەڭ كوركەم، ادەمى ءتىل. ءبىز، قازاق، تىلگە شەبەر، شەشەن حالىقتىڭ ۇرپاعىمىز. ۇرپاعىمىزدى ۇلتتىق ءداستۇرىمىزدىڭ، انا ءتىلىمىزدىڭ ۋىزىنا قانىق ەتىپ ءوسىرۋ – ازاماتتىق جانە ۇستازدىق بورىشىم دەپ سانايمىن»، - دەيدى بولمىسى بولەك ءتىل جاناشىرى ءاليما ەسەن قىزى.

وسىلايشا، تىلگە قاتىستى جان ايقايىن ايتۋدان ءبىر جالىقپايتىن، مىنەزى اشىق، ءتىلى قىلىشتاي وتكىر قازاقتىڭ قاراپايىم قىزى، تەرەڭ ءبىلىمى مەن شىنايى ەڭبەكقورلىعىنىڭ ارقاسىندا جۇرگەن ورتاسىندا بەدەلدى، مادەنيەتى جوعارى، مەرەيى ۇستەم، ويىپ الار ورنى بار. سول كەزدەرى ءبىلىم بەرگەن شاكىرتتەرىنىڭ دەنى – ستۋدەنتتەر اراسىندا وتىلەتىن عىلىمي كونفەرەنسيالاردا، ءبىلىم سايىستارىندا ۇزدىك اتانىپ، جوعارعى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزدى. بۇنىڭ ءبارى – ەسەلى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا كەلگەن جەتىستىك.

ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ ءاليما ەسەن قىزى بىرنەشە ادىستەمەلىك-وقۋ قۇرالدارىن جازدى. بىرنەشە عىلىمي ماقالالارى ءار ءتۇرلى باسىلىمداردا جارىق كوردى. مىسالى، «ءورىستىلدى اۋديتوريادا جىراۋ پوەزياسىن زەردەلەۋ» (2000ج.)، «باكالاۆرياتقا ارنالعان جۇمىس باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى» (2001ج.)، «تىلدەردى ءبىلۋدى كەشەندى باعالاۋدىڭ جان-جاقتى بەلگىلەرى. ادىستەمەلىك وقۋ قۇرالى» (2003ج.)، «ءبىلىم بەرۋدىڭ كرەديتتىك جۇيەسىندەگى ساباقتىڭ قۇرىلىمى» (2004ج.).

كاسىبي بىلىكتى، جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى، ءوز جۇمىسىنا جوعارى تالاپپەن قارايتىن، ەڭبەكقور ءاليما ەسەن قىزى قازاق باس ساۋلەت-قۇرىلىس اكادەمياسى شەڭبەرىندە ۇيىمداستىرىلعان قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەندىلىك تانىتىپ، ستۋدەنتتەرگە تاعىلىمدى ۇلگى بەرىپ قانا قويماي، ستۋدەنتكە قاتىستى كەزدەيسوق جاعدايلاردا دا وڭ شەشىمىن تابۋعا رۋحاني كۇش-جىگەرىن سالۋدان ەش تارتىنىپ، شارشاعان ەمەس. شاكىرتتەرىنىڭ جۇرەگىنە ىزگىلىگىمەن، وجەتتىلىگىمەن قاتاڭ تالاپ قويا وتىرىپ، ۇيرەتۋدەن جالىقپايتىن ۇستازىمىز ءاليما ەسەن قىزىنىڭ ورنى ەرەكشە. ءسوز ورايى كەلگەندە، ورنى ەرەكشە ۇستازىمىزدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگىنە توقتالا كەتەيىن. ادال ەڭبەك پەن بويداعى كۇش-قۋاتتى، ءبىلىمدى، تالاپ پەن تالانتتى شىن باعالاعان حالىق «تالانت، ءبىلىم، ساف التىن – بارىنەن دە وزادى» دەپ، بەكەر ايتپاسا كەرەك. ءاليما ەسەن قىزىنىڭ اۆتورلىعىمەن جازىلعان «دەلوۆايا پەرەپيسكا نا كازاحسكوم يازىكە» (2003ج.)، «تىلدەردى ءبىلۋدى كەشەندى باعالاۋدىڭ جان-جاقتى بەلگىلەرى» (2003ج.) اتتى ادىستەمەلىك-وقۋ قۇرالدارى ۇزدىك باعالانىپ، جوعارى سۇرانىسقا يە بولادى. ەڭبەگى جانىپ، تاسى ورگە دومالايدى. 2006 جىلى تامىز ايىندا ءاليما ەسەنقىزىن «Caspian Training Group» ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى قىزمەتكە شاقىرادى. وسىلايشا، ءاليما ەسەن قىزى ءار سالاعا ارنالعان «قازاق ءتىلى» باعدارلاماسى بويىنشا ءتىل ۇيرەتۋگە كىرىسىپ كەتەدى.

ۇلتتىق مۇددە دەسەك، ەڭ الدىمەن، مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ءىس-قاعازداردىڭ قازاقشا جازىلۋى كەرەك ەكەنىن تۇسىنەمىز. ەلباسى «قازاق ءتىلى جاپپاي قولدانىس تىلىنە اينالىپ، شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە كوتەرىلگەندە، ءبىز ەلىمىزدى قازاق مەملەكەتى دەپ اتايتىن بولامىز. 2025 جىلعا قاراي قازاقستان ازاماتتارىنىڭ 95 پايىزى قازاقشا ءبىلۋى ءتيىس» دەپ بيلىك پەن حالىقتىڭ الدىنا ۇلكەن مىندەتتەر قويدى.

سونىمەن، «قۇلاننىڭ قاسۋىنا مىلتىقتىڭ باسۋى ءدوپ كەلىپ» دەمەكشى، ىزدەگەنگە سۇراعان بولىپ، ءوزىنىڭ كوكسەگەن كوڭىلىندەگىسىن، ياعني حالقىمىزدىڭ باي مۇراسىنان، باي ءتىلىمىزدىڭ قازىناسىنان تىڭداۋشىسىن سۋسىنداتۋعا بەلسەنە كىرىسىپ، وسى تاڭعا دەيىن قىزۋ قايناعان ەڭبەكتىڭ ورتاسىندا ءجۇر. ماقساتى – ءتىل تاعدىرى اركىمنىڭ ءوز قولىندا ەكەندىگىن مويىنداتۋ. تەك، نيەت بولسا، شىنايى قۇلشىنىس بولسا، ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدىڭ ماڭگىلىك ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ. مۇنداي قاسيەت اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن، ەرەكشە تالانتى مەن تالابى بار، وجەت، ۇلتتىق نامىسى جالىنداعان ادامعا عانا ءتان قاسيەت.

ارينە، ءاليما ەسەن قىزى جان-جاقتى ىزدەنىس پەن ەرەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا ءوز سالاسىنداعى ماماندار مەن قىزمەتكەرلەرگە مەملەكەتتىك تىلدە رەسمي ءىس-قاعازدارىنىڭ قازاقشا تولتىرىلۋىنا بار ىنتا-شىنتاسىمەن ۇلتىم دەپ سوققان جاناشىرلىق سەزىمىن ايامايتىنىنا، ءتىل تۇعىرىنىڭ مىقتى بولۋىنا، بار كۇش-جىگەرىن سالاتىنىنا تولىق سەنەمىز. بۇعان دالەل، ءاليما ەسەنقىزىنا بەرىلگەن سەرتيفيكاتتار مەن ماقتاۋ قاعازدار:

• «Innovation Language Teaching Methods». الماتى، 2007ج.
• سەرتيفيكات رەسپۋبليكانسكوگو سەنترا ۋسكورەننوگو وبۋچەنيا گوسۋدارستۆەننوگو يازىكا «ينتەراكتيۆنىە مەتودى پرەپوداۆانيا گوسۋدارستۆەننوگو يازىكا». 2008ج.
• «كوممۋنيكاتيۆتى قۇزىرەتتى قالىپتاستىرۋ: ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىق». كىمەر سەرتيفيكاتى. 2011ج.
• الماتى ق. ءتىل كوميتەتىنىڭ «مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» سەرتيفيكاتى. 2012ج.
• الماتى ق. ءتىل كوميتەتىنىڭ «مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» سەرتيفيكاتى. 2013ج.
• استانا ق. KazTraining&Consulting-2013 كورمە-كونفەرەنسياسى اياسىندا ماستەر-كلاسس وتكىزگەنى ءۇشىن العىس.

ەر جاسى – ەلۋگە كەلگەن ءاليما ەسەن قىزىنىڭ بويىنان ۇلتقا ءتان نامىس، ۇستازعا ءتان ۇلىلىق، اناعا ءتان مەيىرىمدىلىك، دوس-جاراندارعا ءتان جىلىلىق پەن ىزەتتىلىكتى سەزىنىپ، ەلۋدى ەڭسەرگەن ەلەۋلى جاسىمەن قۇتتىقتاي وتىرىپ، الداعى ومىرىنە دە بيىكتەن كورىنە بەرىڭىز دەگىمىز كەلەدى.

«قۇرتاقانداي «قورعاسىن» قىزىم امان بولسىن، ون بالاعا تاتىرلىق باتىرلىعى، ۇلعا بەرگىسىز قايراتى بار بالاپانىمدى جاراتقان يەم جارىلقاي گور!» دەيدى، اق شاشتى اناسى ەمىرەنىپ.

ءبىز دە قۇرتاقانداي «قورعاسىن» ۇستاز ءاليما ەسەن قىزىنىڭ وتباسىنا اماندىق، جيەن نەمەرەلەرىمەن قوسا ۇلدان دا نەمەرە ءسۇيىپ، جولداسى ەكەۋى قىزىق قۋانىشقا كەنەلە بەرسىن دەيمىز. ءتىل ۇيرەتۋدە قاناتىڭىز تالماسىن، قازاقتىڭ قاراپايىم قىزى!

رىسكەن ابىشيەۆا

قازۇۋ-دىڭ اعا وقىتۋشىسى، ف.ع.ك.

الماتى قالاسى