ۇلتتان ۇلتتى اجىراتاتىن، ياعني ۇلتىڭنىڭ قازاق ەكەنىن بىلدىرەتىن نەگىزگى بەلگىلەر، اتىڭ، ءتىلىڭ، ءدىنىڭ جانە ۇلتتىق cءالت-داستۇرىڭ دەپ ەسەپتەيتىن بولساق، كۇنى بۇگىنگە وسى تورتەۋىنىڭ دە جاعدايى ءماز ەمەس دەسەم، مەنىمەن ەشكىم داۋلاسا قويماس.

          سەنبەسەڭىز تىڭداپ كورىڭىز. ەكى ادامنىڭ اڭگىمەسىنەن:

          -اتىڭ كىم، اينالايىن؟

          -پاتريس.

          -يتاليانىڭ قاي جەرىنەنسىز؟ ءوزىڭىز قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەدى ەكەنسىز.

          -مەن قازاقپىن.

          -نە، نە ؟..

          -كەشىرىڭىز، اكە-شەشەم سولاي قويعاسىن نە ىستەمەكپىن؟

                                    ***

           -ەسىمىڭىز كىم بولادى؟

            (كۇمىلجي) –يتباي.

            -يتەكە!

            -(اشۋمەن)، -نە، نە؟..

            -كەشىرىڭىز. اتىڭىزدى يتباي قويعان مەن ەمەس شىعارمىن.

                                         ***

            -اتىڭ كىم، اينالايىن؟

            -ترامۆاي.

            -قالاي، قالاي؟ ءوي، وڭباعان. شىن اتىڭدى ايت.

            -شىن اتىم سول.

            ء-وي، اكەڭنىڭ...

                                         ***

جالپى ءار جەردە قۇلاققا تۇرپىدەي تيەتىن، جاعىمسىز، اتىنان ونىڭ قازاقتىڭ ۇلى نە قىزى ەكەنىن اجىراتۋعا بولمايتىن ادام اتتارىن اركىم دە ءار جەردەن كەزدەستىرىپ جۇرگەن بولار. ءقازىر، ەرتەرەكتە اقىن-جازۋشىلارىمىز سىنعا الىپ، ءوز شىعارمالارىنا جاعىمسىز كەيىپكەر رەتىندە پايدالانىپ جۇرگەن يتباي، كۇشىكباي، تىشقانباي، ءجۇنباس، كىرباس، مايباس سياقتى اتتار، قازىرگى قويىلىپ جۇرگەن اتتارعا قاراعاندا، سول يتبايلار دۇرىس ەكەن دەپ قالاسىڭ. سەبەبى بۇنداي اتتار جاعىمسىز بولسا دا ايتەۋىر قازاقى ات، قازاقى ءسوز عوي. «ۇلتىڭدى سۇيسەڭ ۇرپاعىڭدى ويلا» دەپ اتا-بابالارىمىز بەكەر ايتپاعان. مەنىڭشە ۇلت قامىن ويلاۋ، دۇنيەگە ءوز تەگىڭدى جالعاستىرار ۇرپاق اكەلىپ، سول سابيگە ات قويۋدان باستالۋ كەرەك. ۇلتتىڭ ءسوز ءتۇبىرى «ۇل» بولاتىنى وسى.

شىندىعىندا قازاقتا مۇنداي اتتاردى دا بەكەردەن-بەكەر قويماعان. مۇنداي اتتاردى بالالارى جاستاي شەتىنەپ، تۇرمايتىندار عانا قويادى، تىل-كوزدەن امان بولسىن دەپ. دەسە دەگەندەي سونداي اتتى يەمدەنگەن اتالارىمىزدان تاراعان ۇرپاقتار كۇنى بۇگىندە ۇلان بايتاق قازاق دالاسىنىڭ بارلىق جەرىندە دە كەزدەسەدى.

ۇلتىڭنىڭ قازاق ەكەنى اتىڭنان ايقىن ءبىلىنىپ تۇرۋعا ءتيىس.  مەن بىلەتىن وركەنيەتتى ەلدەردىڭ بارىندە سولاي. جەر ءجۇزىنىڭ بارلىق ەلدەرىندە، ادام اتتارىندا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى بولادى. ادامنىڭ ءاتى-جونى يەسىنىڭ كىم ەكەندىگىنەن دەرەك بەرىپ قانا قويماي، ونىڭ قاي ۇلتتىڭ وكىلى ەكەندىگىن دە ايعاقتاپ تۇرادى. مىسالى، ادامنىڭ تەگىنە «وۆ» (يۆانوۆ، پەتروۆ، سيدوروۆ) جالعاۋلارى قوسىلسا ونىڭ ۇلتىنىڭ ورىس ەكەنىن، «كو» (سولومەنكو، شيەۆچەنكو، كوستەنكو) ۋكراين،  «يچ» (روبينوۆيچ، يساكيەۆيچ) ەۆرەي، «وگلى» (بيۋل-بيۋل وگلى، مامەد وگلى) ءازىربايجان، اكوپيان - ارميان،  ماحاراشۆيلي - گرۋزين، لاسيس – لاتىش، كودرۋ - مولداۆان، توممە - ەستون، ۆايكۋلە – ليتۆا ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ەكەنىن بىردەن بىلەمىز. بۇل قاعيدانى بۇكىل دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ ءبارى دە قولدانادى.

مۇندايدا ەسىم يەسىنىڭ ءتۇرىن كورمەي، ءتىلىن تەكسەرمەي-اق قاي ۇلتتان تاراعان ادام ەكەنىن ايىرىپ، ايتا بەرۋگە ابدەن بولادى. باتىر اتامىز باۋىرجاننىڭ قىلىشىنان قانى تامىپ تۇرعان كەڭەس وداعى كەزىندە «مەن مومىشۇلىمىن» دەپ قاسقايىپ قارسى تۇرۋى نەنى كورسەتەدى؟! ونىڭ استارىندا اسا ماڭىزدى ەلدىك مۇددە، كوزىڭنىڭ قاراشىعىنداي قورعالۋعا ءتيىستى قازاق ۇلتىنىڭ ارى مەن نامىسى جاتىر. باۋىرجان اتامىز قاستەرلى اتا-باباسىنىڭ ەسىمىنە ورىستىڭ «وۆ»-ىن قوساقتاۋ قۇلدىقتىڭ ايقىن بەلگىسى ەكەنىن جاقسى ءبىلدى. شىندىعىندا دا قازىرگى قازاق ەسىمدەرىندەگى «وۆ»، «ەۆ»، «وۆا»، «ەۆا»، «يچ»، «وۆنا» مەن «ەۆنا» جانە اتا-تەگىڭ «ج»-دان باستالعانداعى ەش قانداي نەگىزسىز قوسىلاتىن «دج» (دجابايەۆ) وتارشىلدىق جۇيە كۇيدىرىپ باسقان تاڭبا بولىپ تابىلادى. بىلايشا ايتقاندا، ءبىزدىڭ اتى-جونىمىزگە قوساقتالعان وسى «تاڭبالار» سىرت كوزگە بۇل ادام ورىستىڭ بودانى بولعان دەگەن  مالىمەت بەرۋى مەن قاتار  ورىس ۇلتىن جارنامالايدى.

ەگەر ءبىز تاريحقا جۇگىنسەك سوناۋ ەجەلگى زاماندارداعى قۇل يەلەنۋشىلىك داۋىرىندە قۇلعا سول قۇل بولىپ جۇرگەن رۋدىڭ (تايپانىڭ) تاڭباسىن  كۇيدىرىپ باساتىن بولعان. سودان ول ادام قايدا قاشىپ بارسا دا، كەز-كەلگەن كىسى ۇستاپ الىپ يەسىنە تابىستاپ وتىرعان. بوداندىقتىڭ «قارعى باۋىن»  بىزدەردىڭ كوبىمىز كۇندەلىكتى ومىردە سەزىنبەگەنىمىزبەن، ءسال دە بولسا تاريحقا كوز جۇگىرتىپ ءوز ەلىڭدى وزگە ەلدەر مەن سالىستىرعانىڭدا بۇعان كوزىڭ انىق جەتەدى. اسىرەسە وزگە ەلدەرگە شىعا قالعان جاعدايىڭدا سول ەلدىڭ ادامدارى بىزدەردىڭ قاي ەلدىڭ بودانى ەكەنىمىزدى سۇراماي-اق ءتول قۇجاتتان ايىرا الادى. دەمەك، تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس، بۇل ماڭگى كۇرەس، ول مەن قازاقپىن دەيتىن بارلىق ازاماتتاردىڭ قانىندا قايناپ جاتۋعا ءتيىس. شىندىعىندا دا ۇلتى مەن ۇرپاعىنىڭ قامىن ويلايتىن، ۇلتتىق ار-نامىسىنىڭ تەمپەراتۋراسى جوعارى ازاماتتار ءاتى-جونىن ۇلتتىق سالت-داستۇرگە ساي الدەقاشان وزگەرتىپ العانىندا كورىپ ءجۇرمىز. بۇل جەردە ەڭ وكىنىشتىسى قازاق وكىمەتى بيلىگىنىڭ تەتىگىن ۇستاعانداردىڭ اراسىندا بۇنداي جانداردىڭ وتە سيرەك كەزدەسەتىندىگى، كەيبىر وڭىرلەردە ءتىپتى كەزدەسپەيتىندىگى.

ولاردىڭ «ج»-دان باستالاتىن بۇكىل قازاقتىڭ فاميلياسىن «دج» دەپ وزگەرتۋلەرىنىڭ ەشقانداي نەگىزى جوق. ولار بۇنى قازاقتىڭ «ج» ارىبىنە تىلدەرى كەلمەگەندىكتەن جازىپ جۇرگەن جوق.  «ج» ءارىبى (دىبىسى) ورىستىڭ وزىندە دە بار. سوندىقتان، ولار ءجۋراۆلدى دجۋراۆل، جۋراۆليەۆتى دجۋراۆليەۆ دەپ ايتپايدى دا، جازبايدى دا. ەگەر كىمدە كىم، بۇنى قازاقتىڭ ءسوز جاساۋ قاعيداسىنداعى دىبىستاردىڭ ىلگەرىندى، كەيىنگى ىقپالىنا بايلانىستى دەيتىن بولسا، بۇلدا ەشقانداي «جاراعا» جۋىمايدى. ولاي بولسا، ولار جۇرىنبايۇلىن دجۋرىنبايەۆ دەپ جازباس ەدى.

وسىنداي وتارشىل ەلدىڭ زورلىق-قىسپاعى اتام زاماننان ءىبىر-سىبىردى مەكەندەپ جاتقان بايىرعى بىزبەن ءتۇبى ءبىر، تۇركى تەكتەس حالىقتاردى (ساقا، التاي، تۋۆا، چۋۆاش، باشقۇرت ت.ب.) ءداستۇرلى اتا-بابا ەسىمىنەن باس تارتقىزىپ: كيرگيەلەي – گريگوريي، سۋودەر – فەدور، بۋوتۋر – پەتر، اراماان – رومان، ميكييتە – نيكيتا، حابىرىللا – گاۆرييل، باھىلابىس – ۆاسيليەۆيچ دەپ وزگەرتتىردى.

ءسويتىپ، اتى وزگەرۋىنىڭ ارقاسىندا، ءبۇتىن ءبىر حالىقتاردىڭ زاتى دا وزگەرىپ شىعا كەلدى. بۇل بەيباقتاردى ورىسشا ەسىم قابىلداۋىنا بايلانىستى شىركەۋگە الىپ بارىپ شوقىندىردى. وسىدان شىعاتىن قورىتىندى: حالىقتىڭ بايىرعى اتىنىڭ وزگەرۋى – اتا-تەگىڭنەن اجىراپ، قۇلدىق بۇعاۋدى ماڭگى مويىنىنا ءوز ەركىمەن ءىلۋى. ارى قاراي «اربانىڭ الدىڭعى دوڭعالاعى قايدا جۇرسە، ارتقى دوڭعالاعى سوڭىنان ەرەدى» (ماقال).

وسىعان سايكەس، ورىسشا ءتىل ۇيلەسىم زاڭدارىنا قۇرمەت كورسەتەمىز دەپ ءجۇرىپ، ءوزىمىزدىڭ سىيلاۋ ماعىناسىندا ايتىلاتىن اقاڭ، جاقاڭ، الەكەڭدەرىمىزدەن دە ايرىلىپ قالدىق. ال، شىندىعىندا بۇل جالعاۋلار «اعا» مەن «اكە» دەگەن ۇلى سىيلاستىقتى بىلدىرەتىن ۇعىمدار بولاتىن. ءقازىر ءبىز ولاردىڭ ورنىنا پالەنبايەۆيچ، تۇگەنبايەۆنا دەيتىن بىزگە تۇپ-تامىرىمەن جات، جالعان جالعاۋلاردى تاۋىپ جاپسىرىپ ءجۇرمىز. بۇل دا كىسى اتتارىنا ەنگەن قارىپتىك وزگەرىس عانا ەمەس، قازاقى سانانى ورىستاندىرۋعا قاراي تارتىلعان تىكەلەي جەلى.

قيتۇرقى ساياساتقا كوزسىز ەلىكتەۋدىڭ سالدارىنان، ءاتا-جونىمىز تۇپكى مانىنەن اجىراپ، ماعىناسىز مازاققا اينالىپ بارادى. سوراقىسى، ورىس ءالىپبيىنىڭ ىڭعايىنا بەرىلىپ، اۋەنىنە توڭكەرىلىپ جازىلعان قازاق ەسىمدەردىڭ اۋەلگى سۇلباسىن تابا الماۋعا اينالدىق. ءتولقۇجاتتارىندا تاسقا باسىپ جازىلعان ماعىناسىز فاميليالى قازاقتار جەتىپ ارتىلادى. مىسالى، چوكين، كۋرگۋنبايەۆ، بۋربايەۆ ت.س.س. وسى ەسىمدەردىڭ العاشقى ازان شاقىرىپ قويعان ناقتى اتاۋى كىم ەكەنىن تاپ باسىپ ايتا المايسىز. چوكين دەگەنىمىز – قازاقشا شوكە مە، شۇكە مە، شوعى ما، شوقى ما، جوق ءتىپتى شوقا شىعار. بۋربايەۆ دەگەنىڭىز – بوربايدىڭ نەمەرەسى مە، ءبىربايدىڭ ۇرپاعى ما، الدە ءبورىبايدان تاراعان ءناسىل مە؟  ايىرۋ قيىن. ارى-بەرىدەن كەيىن وسى اتتاردى ءومىر بويى ارقالاپ جۇرگەن يەسىنىڭ ءوزى دە بىلمەيدى. شاريعات زاڭىنا قاراساق: قيامەت قايىمدا ءار ادام ءوزىنىڭ جانە اكەسىنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتىمەن شاقىرىلادى، دەلىنەدى. اتا سالتىمىز بويىنشا ادام بالاسى پانيدەن باقيعا اتتانار كەزدە دە وسى ازان شاقىرىلىپ قويىلعان ەسىمى اتالۋعا ءتيىس. كەيىن قويىلعان لاقاپ ات بۇل جەردە ايتىلمايدى جانە مازار باسىنا جازىلمايدى.

تاعى ءبىر كەلەڭسىزدىك – كەز كەلگەن قازاقتىڭ پاسپورتىنا ءۇڭىلىپ قاراساڭىز ءاتى-جونى جانە فاميلياسى قاتە. ەسىمدەرى قازاق تىلىندە جوق ارىپتەرمەن جازىلعان. اسەل-اسەل، جاباي – دجاباي، ەرىك – ەريك، ءمولدىر – مولدر، مولدير، مۋلدير، مولدر، مۋلدر، مالدير ت.ب. بولىپ ءتولقۇجاتتاردىڭ بەتىندە مىڭ بۇرالىپ بيلەپ ءجۇر. بەينەلەپ ايتار بولساق، وسى ەسىمدەرمەن بىرگە اتام قازاقتىڭ «ءتىل-تۇعىرىڭ، دىن-دىڭگەگىڭ» دەلىنەتىن تۇجىرىمىنداعى، ءتىلىمىز بەن دىنىمىزدە. ەسكە ۇستايىق. بۇل ەكەۋىن «بيلەتكەن» ەلدىڭ  كەلەشەگى بولمايدى.

تاريح تاعلىمى: ءتىلى مەن ءدىنىن  «بيلەتكەن» ەلدىڭ دە، ونىڭ بيلىگىنىڭ دە كەلەشەگى بولمايدى.     

وزگە ەلدەر بوتەن ۇلتتىڭ اتىن بالالارىنا نەمەسە نە بولسا سونى ات ەتىپ قويمايدى. بىزدە شە؟ ءبارى دە كەرىسىنشە. بالالارىمىزعا ات ەتىپ ادام ايتپاق تۇگىلى ەستىگەندە ۇيالاتىن، قۇلاققا تۇرپىدەي تيەتىن، قازاقي ەمەس، نە ءبىر سوزدەردى تاۋىپ ات ەتىپ قويامىز. تىڭداپ كورىڭىز. مەن تانيتىن، ءوزىم جۇمىس جاساعان جەرلەردە تومەندەگىدەي اتتارى بار ادامدار بولدى: مەحانيك، ماشينيست، تراكتوريست، شوپىر، ترامۆاي، موتورباي، سەزد، كومسومول، دەپۋتات، سوسيال، وكتيابر، ارحيمەد ت.ب. بۇكىل قازاقتىڭ سان ميليونداعان سوزىنەن بالالارىمىزعا قوياتىن ات تابا الماي، ورىستىڭ بۇكىل تەحنيكاسىنىڭ اتتارىن قويا سالىپپىز.

سونىمەن قاتار سوڭعى كەزدەرى الىس شەتەل اتتارىنا ەلىكتەۋ دە كوبەيىپ كەتتى. تىڭداپ كورىڭىز – پاتريس، پالمير، ريچارد، ەلەنورا، ەستيدا، ينديرا، انجەلا، لۋيزا، سامميت، كريزيس ت.ت. بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى.

مۇنداي ات قويۋدىڭ بالالارىمىز ءۇشىن ىڭعايسىز جاعى وتە كوپ. ايتۋ تۇگىلى، ەستىگەندە قۇلاققا تۇرپىدەي تيەدى جانە العاش ەستىگەندە ونى شىن اتى دەپ ەشكىم ەسەپتەمەيدى، جۇرتتىڭ ءبارى ونى جاعىمسىز، جالعان اتى دەپ ويلايدى. ولاردىڭ وزدەرى دە وسى اتتارىنان ءومىر بويى قاتتى قىسىلادى، ەگەر تانىسىپ اتتارىن سۇراي قالساڭ، مەن بالەنشەمىن دەپ جارقىلداپ تۇرمايدى، ايتۋعا ۇيالىپ كۇمىلجي جاۋاپ بەرەدى. وسىنداي ات قويعان اتا-انالارىنا رەنجىپ، اقتالىپ جاتادى. ونىڭ اقىر سوڭى، بالانىڭ وسىنداي اتتاردان، فاميليالاردان قۇتىلۋعا، اۋىستىرۋعا اكەلىپ سوعاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز.

مەنى وسىنداي ويعا قالدىرىپ، قولىما قالام الۋىما سەبەپ بولعان جاعداي، ەرتەرەكتە وسى اقتاۋ قالاسىندا تۇراتىن مەنىڭ ءبىر ەسكى تانىسىم، قىزىنىڭ فاميلياسىن اۋىستىرعىسى كەلەتىنىن ايتىپ، قالاي اۋىستىرۋعا بولاتىنىن سۇرادى. ول كىسى مەنىڭ زاڭ قىزمەتكەرى بولىپ ۇزاق جىلدار بويى قىزمەت جاساعانىمدى جاقسى بىلەتىن. سەبەبىن سۇراعانىمدا، ءوز قىزىنىڭ فاميلياسى بىلشىقكوزوۆا جانە ونىمەن بىرگە ءبىر سىنىپتا وقيتىن ەكى قىزدىڭ فاميليالارى قىليكوزوۆا جانە قيسىقكوزوۆا ەكەنىن، ۇشەۋىن سىنىپتاس بالالاردىڭ ۇنەمى ءاجۋا ەتەتىندەرىن ايتىپ، ۇشەۋى دە فاميليالارىن اۋىستىرعىلارى كەلەتىنىن ايتتى. كەيىننەن وسى قىزداردىڭ ۇشەۋى دە  جىلعا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان، ۇزاق سەندەلىس پەن سەرگەلدەڭنەن كەيىن فاميليالارىن اۋىستىرعاندارىن ەستىدىم.

ازاماتتاردىڭ فاميلياسىن نەمەسە اتىن اۋىستىرۋعا ءماجبۇر ەتەتىن تاعى ءبىر جاعداي، ەر بالاعا قىزدىڭ اتىن قويۋ جاعدايى دا ءجيى كەزدەسەدى. ەرتەرەكتە مەنىڭ ءبىر تانىسىم ەر بالالى بولعاندا، قۇربى-قۇرداستارىنىڭ ايتقانىن تىڭداماي بالاسىنىڭ اتىن «ماحاببات» دەپ قويىپ، ەسەيگەندە «ماحامبەت» دەپ اۋىستىرۋعا ءماجبۇر بولدى. سەبەبى، ايتپاسا دا تۇسىنىكتى ەمەس پە؟

جالپى ازاماتتاردىڭ ەسىندە ۇستاۋعا ءتيىس جاعداي، اتا-انالارىڭنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتىن  اۋىستىرۋىڭ اتا-بابا، قازاق  داستۇرىندە جانە شاريعاتتا دا ۇلكەن كۇنا سانالادى.

وزگە ۇلتتىڭ ءسوزىن بالالارىمىزعا ات ەتىپ قويۋدىڭ تاعى ءبىر كەلەڭسىز جاعدايى، مىسالى، دۇنيە جۇزىندە جەر كولەمى بويىنشا توعىزىنشى ورىندى يەمدەنەتىن، قارعا تامىرلى قازاقتا، جالپى ۇشان قيىر شالقىپ جاتقان الىپ شىعىستا قالىپتاسقان ۇلكەن ءبىر تاماشا ءداستۇر بار: ەلىنىڭ اتىن شىعارىپ، حالقىن قۇرمەتكە بولەگەن، جۇرتىن ءتانتى قىلىپ، وسكەلەڭ ۇرپاعىنا ۇلگى، ونەگە بولعان داڭقتى ۇل-قىزدارىن دارالاپ، تەك ازان شاقىرىپ قويعان اتتارىمەن عانا ايالاپ اتايدى. مىسالى، ءبىز ابىلاي، بۇحار، اباي، شوقان، ماعجان، مۇستافا، قانىش، مۇحتار، نۇرعيسا دەپ جاتامىز. اتا-تەگىن ىزدەستىرمەيمىز، اۋىلىن ىزدەپ جاتپايمىز، ايتەۋىر بارشا قازاققا ورتاق ءبىر تۋار ۇلى تۇلعا بولعان سوڭ، تەك بارىمىزگە ايگىلى ءارى داڭقتى اتىن عانا اسپەتتەپ اتايمىز.

ءبىز وسى تۇلعالاردىڭ قاي-قايسىسىنىڭ  ەسىمدەرىن جەكە دارا اتاساق تا، كىمدى مەگزەپ تۇرعانىمىزدى ءبارى بىردەن بىلەدى، ەشكىم قاي  اباي؟ قاي ابىلاي دەپ ەشقاشان قايتالاپ سۇراپ جاتپايدى. ورتاق تا تانىس قازاقي ەسىم تۇسىنىكتى بولا قويادى.

ءسىز ەندى وسى ەسىمدەردىڭ اراسىنا شەتەلدىڭ، قازاقي ەمەس، بوتەن تىلدە قويىلعان اتتاردى قوسىپ قاراڭىز. كىم نە تۇسىنەر ەكەن جانە قانشاما سۇراق تۋىندار ەدى.

جوعارىدا كورسەتىلگەندەي، وزگە ۇلتتىڭ اتى قويىلعان بالاڭىز ەسەيە كەلە بۇكىل دۇنيە جۇزىنە ايگىلى، ايتۋلى ازامات، بۇكىل قازاق ۇلتىنىڭ ماقتانىشى بولدى دەپ ەسەپتەيىك. ارادان جىلدار، عاسىرلار وتە، ونىڭ قازاقتىڭ ازاماتى ەكەنىنە كۇماندانۋشىلاردىڭ تابىلارى ءسوزسىز. ال، ونداي ازاماتتاردىڭ ءاتى-جونى مەن قازاقپىن دەپ «ايقايلاپ» تۇرۋعا ءتيىس.

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جاعداي، سوڭعى جىلدارى ورىستىڭ وتارى بولعاندىعىمىزدىڭ كەسىرىنەن اتى-جونىمىزگە قوسىلىپ جازىلىپ جۇرگەن «وۆ، وۆا، ين، ينا» جالعاۋلارىن  الىپ تاستاپ قازاقي تىلدە امان مۇحانبەت، يسا قوجاس، اسقار تولەپ ت.ب. ەتىپ جازۋعا ۇمتىلۋشىلىق كوپتەپ كەزدەسۋدە. ارينە، بۇل وتە قۇپتارلىق ارەكەت. بۇنداي ارەكەتكە مەن قازاقپىن دەپ، ۇلتىن شەكسىز سۇيگەن ازاماتتاردىڭ باراتىنى ءسوزسىز. ءبىراق وسى رەتتە جالپىعا بىردەي قاعيدا، بىركەلكىلىك جوق، كەيبىرەۋلەر ءوز اتىن ءبىرىنشى جازسا، كەيبىرەۋلەر اكەسىنىڭ اتىن ءبىرىنشى جازادى. بۇل جاعدايدا ءبىرىن-بىرى تانىمايتىن كىسىلەرگە، قايسىسى ءوز اتى، قايسىسى اكەسىنىڭ اتى ەكەنىن اجىراتۋ قيىنعا تۇسەدى.

بۇل رەتتە سوناۋ اتام زاماننان بەرى كەلە جاتقان ۇلى قاعيداعا سايكەس اتاسىنىڭ اتى ءبىرىنشى، ەكىنشى بولىپ ءوز اتىڭ جازىلۋعا ءتيىس. كۇنى كەشەگە دەيىن وسىلاي بولعان. قاراقىپشاق قوبىلاندى، قاراكەرەي قابانباي، قانجىعالى بوگەنباي، شاپىراشتى ناۋرىزباي، كەتە ءجۇسىپ، ەسكەلدى سانازار، ەسكەلدى سۇگىر ت.ت. سونىڭ ايعاعى. ءوز اتىڭدى ءبىرىنشى جازىپ اتالارىڭدى وزىڭنەن كەيىن اتاۋىڭ نەمەسە جازۋىڭ «تەگىن بىلمەگەن، تەكسىز» بەن «جەتى اتاسىن بىلمەيتىن جەتەسىزدىڭ» ءدال ءوزى بولماق.

جالپى، مەن قازاقپىن دەپ، ۇلتىن سۇيەتىن ءاربىر سانالى ازامات، وزگە ۇلتتىڭ ءسوزىن بالالارىنا ات ەتىپ قويماۋعا ءتيىس. بالا اتى، ايتۋعا جەڭىل، قۇلاققا جاعىمدى، جاقسى ماعىنالى، تازا قازاقي سوزدەن قۇرىلعانى جاقسى. سەبەبى، جاقسى ات بالانىڭ جاقسى ازامات بولىپ وسۋىنە ۇلكەن ىقپال جاسايدى. جاس ازاماتتىڭ جاقسى ىسىنە سۇيسىنگەن ۇلكەندەر «ىستەگەن ءىسىڭ اتىڭا ساي ەكەن، وسىنىڭنان جاڭىلما، اينالايىن!» دەپ باتا بەرىپ جاتاتىنىن ءارقايسىمىز دا ەستىپ جۇرگەن بولارمىز. وسىنىڭ وزىنەن-اق اتتىڭ تاربيەلىك ءمانى بار ەكەنىن ەشكىم دە جوققا شىعارا الماس.

بالاعا ات قويۋدا مەملەكەتتىك تۇرعىدان دا قاداعالاۋ بولۋعا ءتيىستى. مىسالى، مىنا كورشى يران ەلىندە بالاڭىزعا ات قويىپ، تىركەۋ ءۇشىن ازاماتتاردىڭ حال-احۋالىن تىركەۋ ورنىنا بارا قالساڭىز، ءسىزدىڭ قويعان اتىڭىز پارسى (يران) تىلىنە، اتىنا سايكەس كەلمەسە، سىپايى تۇردە، بۇنداي ات قويۋعا بولمايدى دەپ تىركەمەي كەيىن قايتارادى ەكەن. بىزدە دە بۇل قاعيدانى زاڭ مەن بەكىتىلسە وتە ورىندى بولار ەدى. بىرەۋلەر مۇمكىن مۇنى دەموكراتيا زاڭىنا قايشى دەر، ءبىراق قازاق دەموكراتياسى  ۇلتتىڭ ۇلتسىزدانىپ ىدىراۋىنا ەمەس، ۇلت بولىپ ۇيىپ، ادامي قاسيەتتەردىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا شىعۋلارىنا قىزمەت جاساۋعا ءتيىس.

«كەز كەلگەن حالىق ءوزىنىڭ تاريحىمەن، ادەپ-عۇرپىمەن، بولمىسىمەن دامىپ، الەمگە اتىن تانىتا الادى، دەپ جازادى ازات ۇسەن ءوزىنىڭ «رۋمىنداردىڭ ەرلىگى اتتى ماقالاسىندا». دەمەك، ءبىز ءبىلىمىمىزدى، مادەنيەتىمىزدى، ۇلتتىق ءسالت-داستۇرىمىزدى الەمگە تانىتۋ ماقساتىمەن عانا ءوزارا قارىم-قاتىناس ورناتا الامىز. الەمدىك تاجريبە دە مويىندالعان ءبىر اقيقات بار.  ول – ەل بولۋدىڭ بيىك ماعىنالى ۇعىم ەكەندىگى. اشىعىنا كەلسەك، ۇلتتىق مۇراتىنان اينىماعان ەل عانا الەمدىك كوشكە ىلەسە الادى، ءوز كەزەگىندە وركەنيەت جاساي العان ەل عانا باسقا وركەنيەتتى ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭەلە الادى. ولاي بولسا، ەلىمىزدىڭ تاپ بۇگىنگى بولمىسى مەن الەمدىك كەڭىستىكتەن ءوز ورنىن تابۋعا ۇمتىلىسى قانداي؟

كەڭەستىك ءداۋىر كەزەڭىندە بۇل تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋ «جاسامپاز» ينتەرناسيوناليستىك يدەولوگيانىڭ قاس جاۋىنا اينالعاندىق بولىپ شىعار ەدى. تاۋەلسىز ەلگە اينالعالى بەرى تالاپتا باسقا. بۇگىندە اتا-بابا جولىنا دەگەن قۇرمەت، سونىمەن قاتار ۇلت، ۇلتتىق، ۇلتشىلدىق ماسەلەسى وزىنە ءتيىستى جاقسى ماعىنادا ەلدىك ساناعا ۇلاسىپ وتىر.  ەندىگى ماسەلە ۇلتتىق بيىك سانانى قالاي قالىپتاستىرامىز، ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ءتيىمدى جولدارى قانداي؟ ءقازىر بارلىق ەلدەر مەن از ۇلتتاردىڭ ءوزى جاھاندانۋ جاعدايىندا ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلۋ ۇستىندە. ونىڭ باستاۋىندا تۇرعاندار مەن يدەيالىق قاعيداسىن تاسىمالداۋشىلار الەمدىك ءتارتىپتى ورناتقىسى كەلەدى.    وعان باعىنعىسى كەلمەيتىن ەلدەر دە بار. ەۋروپانىڭ ءوزى ءبولىنىپ الىپ، ءوز مادەنيەت قاعيداسىمەن ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلگەن. بۇل اسىرەسە، شىعىس ەۋروپا مەن باتىس ەۋروپادا ەرەكشە بايقالادى. ماسەلەن مادەني بايلامى بايىرعى داستۇرمەن شەگەندەلگەن رۋمىنيادا ەڭ باستى ولشەم ۇلتتىق نەگىزدە وربىتىلگەن. سوسياليزم شىلاۋىندا بولعان بۇل ەلدىڭ يدەولوگياسى ءالى دە ار-ۇيات، ۇلتتىق نامىس پايىمىندا قۇرىلعان. جاقىندا رۋمىنيادا بالاعا ەسىم بەرۋ جونىندە ارنايى زاڭ قابىلدانۋىنىڭ ءوزى بولاشاقتا سول ەلدىڭ يەلەرىن تاربيەلەۋمەن بىردەي دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستىردى.

ەل ءىشى بولعاسىن ءتۇرلى پىكىرلەر قايشىلىعى بولاتىنى بەلگىلى. ۇلتتىق نەگىزدەن ايرىلعان كەيبىر جەلبۋازدار اراسىندا ءوز سابيلەرىنە تارزان، پوليسيا، يمپەراتور جانە تەليەۆيزور دەگەن اتتاردى قويۋشىلار دا بولىپتى. وسىنىڭ الدىن العان رۋمىن ۇكىمەتى بارلىق اتقارۋشى بيلىككە قاتاڭ تاپسىرمالار بەرىپتى («ءۇش قيان» №38 24.11.2011 جىل).

قازىرگى ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا، ياعني قازاق تىلىنە جات سوزدەردى ات ەتىپ قويىپ جۇرگەنىمىزدە، ءدال وسىنى بىزدە دە قولدانسا ارتىق بولماس ەدى. ول ءۇشىن ەشقانداي شىعىن شىقپايدى، سول احات-تا ۇلت جاندى ازامات وتىرىپ، سابيگە ات قويىپ، كۋالىك بەرەر كەزدە قازاق ەسىمدەرىنىڭ ەنسيكلوپەدياسىمەن تانىستىرسا جانە ولارمەن تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزسە جەتىپ جاتىر.

«ەلىمىز بەن جەرىمىز ەكى جارىم عاسىردان استام ۋاقىت رەسەي يمپەرياسىنىڭ بوداندىعىندا بولعان ۋاقىت تا انتروپونيمدىك اتاۋلارعا ايتارلىقتاي وزگەرىستەر اكەلدى، – دەپ جازادى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى ءوزىنىڭ «تۇركىستان تاراز اراسى...» اتتى كىتابىندا. مۇنىڭ ۇستىنە رەسەي ارقىلى وتكەن ەۆروپالىق اسەردىڭ ءوزى دە ءوز دەگەنىن ىستەپ جاتتى. كىسى ەسىمدەرى ەندى ورىستىق، ەنۆروپالىق انتروپونيمدەرمەن اتالا باستادى. بۇل ارەكەت، اسىرەسە، كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا ۇدەمەسە باياۋلامادى. ءبىرجاقتى جاساندى تۇردەگى حالىقتار دوستىعى تۋرالى ناسيحاتتىڭ تۇسىندا ەندى ءبىزدىڭ انتروپونيملىك اتالىمدارعا ينتەرناسيوناليستىك كىسى اتتارى شاپشاڭ تۇردە جايىلا ءتۇستى. ءتىپتى، وسى قۇبىلىستى ىشتەي قابىلداماعان د. قونايەۆ اتىراۋعا بارعان ساپارىندا شوپان كىسىنىڭ ايەلى ەگىز ۇل تاۋىپ، ديمەكەڭ «بالالاردىڭ باۋى بەرىك بولسىن» دەپ سىي-سىياپات اپارعان. سوندا ديمەكەڭ «وتاعاسى، بالالاردىڭ اتىن قالاي قويدىڭىز؟»،-دەپ سۇراعاندا:

- اتتارىن قاتىردىم. بىرەۋىنىڭ اتى – ماكسيم، ەكىنشىسىنىكى – گوركيي، - دەدى. ءۇنسىز قالدىم. ەلىكتەۋدەن تۋعان ناداندىق. «ماكسيم» دەگەن ات تەك «گوركييگە» جاراسادى. ال، ونى قازاققا تەلۋدىڭ قانشا قاجەتتىگى بار. اڭعال اكە ويلامادى-اۋ ەرتەڭ ۇرپاعىنىڭ گوركييدەن تاراعاندار بولىپ شىعاتىنىن» - دەپ قامىعىپ وكىنىش بىلدىرگەن ەكەن. بۇل سياقتى اڭعالدىقپەن وكىنگەن قازاق اكەلەر ءالى دە بارشىلىق. وسىنداي اكەلەر بۇگىندە ۇلدارى مەن قىزدارىنىڭ اتىن كيم، تەميرياز، لاۋرا، ەلميرا، ديزەنتەريا، گاندي، ينديرا دەپ ىسقىرتىپ كەلەدى. مىسالى، وسى جىلدىڭ (2002 ج.) ماۋسىم ايىنىڭ ورتاسىندا تاراز ۋنيۆەرسيتەتىنە قورداي اۋدانىنان كەلىپ، قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن مەملەكەتتىك ەمتيحان تاپسىرعان 45 بىلىمگەردىڭ 15ء-نىڭ ەسىمى اراب، پارسى، گرەك، ورىس جانە ەۆروپالىق حالىقتار ەسىمىمەن اتالاتىنى انىقتالدى. ياعني بۇل بىلىمگەرلەردىڭ 33 پايىزى نەمەسە ۇشتەن ءبىرى دەگەن ءسوز. بۇل قۇبىلىس وڭتۇستىك ايماعىنداعى كورىنىس، ال سارىارقا مەن شىعىستى، باتىستى جايلاعان قازاقتاردىڭ اراسىندا باسىم ءتۇسىپ جاتاتىن شالا قازاقتار مەن ادا قازاقتاردىڭ، ءتىپتى، تازا قازاقتاردىڭ ءوز اراسىندا دا دەندەپ ورىن العانى وتىرىك ەمەس شىندىق. بۇل ديمەكەڭ ايتقانداي «ەلىكتەۋدەن تۋعان ناداندىق»، نەمەسە جات جۇرتتارعا ەلىكتەپ قۇلدىق ۇرعان پسيحولوگيالىق تانىمنىڭ اينا قاتەسىز كورىنىسى ەمەي نە دەرسىڭ!

ءبىر جاعىنان قاراعاندا مۇندا تۇرعان نە بار دەيسىڭ دەيتىن قازاقى سالعىرتتىقپەن قاراساق تا بۇل ماسەلەنىڭ استارىندا تەرەڭ ساياسي-الەۋمەتتىك استار جاتاتىنىن اڭعارا بەرمەيمىز. جات جۇرتتىقتىڭ ەسىمى قويىلعان ادام سول جۇرتتىڭ يدەولوگيالىق بەلگىسىن ءومىر بويى كوتەرىپ، سونىڭ ناسيحاتشىسىنا اينالعانىن سەزبەيدى دە. ياعني قۇلدىق پسيحولوگيانىڭ ءبىزدىڭ وي سانامىزدى قانشالىقتى مەڭدەپ العانىنا ايعاقتى دالەلدەر ەمەس دەپ ايتا المايسىڭ.

ال، ەندى بىزبەن ميداي ارالاسقان سلاۆيان حالىقتارى وزدەرىنىڭ ۇلدارى مەن قىزدارىنىڭ ءبىر دە بىرەۋىنىڭ اتىنا قازاق نە تۇرىك حالىقتارى اتىنىڭ قويىلماۋ سەبەبىنىڭ استارىندا نە جاتىر؟ نەمەسە، ءبىزدىڭ انشىلەر، ونەر قايراتكەرلەرى، ءتىپتى، قاراپايىم اۋىل ونەرپازدارىنىڭ ءوزى ورىس، ەۆروپا حالىقتارىنىڭ ءانىن شىرقاپ، كوبىرەك ايتقانىن ماقتان كورەدى. ماقۇل-اق دەيىك. ال، ەندى سلاۆيان مەن ەۆروپا حالىقتارىنىڭ انشىلەرى نە سەبەپتى نە ىشتە، نە سىرتتا قازاق، تۇرىك حالىقتارىنىڭ تاماشا عاجاپ اندەرىنىڭ ءبىر دە ءبىرىن ەمگە بولسا دا ايتپاۋىنىڭ سىرى نەدە؟ بۇل قۇبىلىس تا توق ەتەرىن ايتقاندا، ءبىزدىڭ وتارشىلدىقتىڭ قۇلدىق پسيحولوگياسىنان شىعا الماۋىمىزدا، ال ولاردىڭ ءالى دە بولسا ۇلى دەرجاۆالىق سانانىڭ تۇتقىنىندا قالۋىنان باسقا ەش نارسە دە ەمەس» (استانا 2002.  202-204 بەتتەر). وتە ورىندى پىكىر. مەنىڭشە، بۇعان ساناسىندا ساڭلاۋى بار ءبىر دە ءبىر قازاق بالاسى داۋ ايتپاسا كەرەكتى!

تاريح تاعلىمى: قوجاسى ق ۇلىنىڭ تىلىندە سويلەمەيدى، ق ۇلىنىڭ ەسىمىن ءوز  بالالارىنا قويمايدى.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرىم، ەرتە مە، كەش پە ءاربىر ازاماتقا ايتەۋىر ءبىر رەت بولسا دا ات قويۋ مۇمكىنشىلىگى تۋاتىندىعى ءسوزسىز. سوعان وتە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانىڭىز دۇرىس. جاقسى ات قويساڭىز مەنىڭ اتىمدى قويعان بالەنشە دەپ ماقتانىپ، اتىڭىزدى ارداقتايدى، ال جاعىمسىز ات قويساڭىز داتتايدى جانە سول اتتان ءومىر بويى قورلىق كورىپ، تۇبىندە ءسىز قويعان اتتى اۋىستىرارى انىق...

ەندى وسى  قازاقي ەسىمدەر جايلى ويىمىزدى  ارى  قاراي  جالعاستىرىپ،  وتكەن  تاريحقا  ۇڭىلسەك، ح11 عاسىردا مۇڭال دالاسىندا (قازىرگى مونعوليا) ءومىر سۇرگەن شىڭعىس قاعاننىڭ اينالاسىنداعى ادامداردىڭ دا، رۋ-تايپا  اتتارىنىڭ ءبارى دە تەك قانا قازاققا ءتان ەكەنىن كورەمىز. ولار: ەسەكەي، التان، قۇشار، ساعابەك، تەمىر، تاستەمىر، شىڭعىس، ولەڭ، بورتە، جىبەك، مارال، جامۇقا، بەلگىتاي، قاسار، ناقۋ-بايان، باۋىرشى، تارعىتاي، جەلمە، التان، مۇقالى، جەمەنەي، ەسەن، بوكەن، جاناي باتىر، ۇگەدەي، جولشى (جوشى)، تولە، ءدارىتاي، شاعاتاي، تايشار قاراساقال، جەبە ت.ب. ونىڭ ۇستىنە قيات، جادىران، جارى، اداي، باي ۇلى، ماڭعىت، كەرەي، نايمان، مەركىت، جالايىر، قوڭىرات، ۇيعىر، جابال ت. ب. ەل، رۋ، تايپا اتاۋلارىن قوسىڭىز. سول كەزدەگى جوعارىدا كورسەتىلگەن رۋ-تايپالاردىڭ بارلىعى دا قازىرگى قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا.

«بۋددا ءدىنى كەلگەنگە دەيىنگى كەزەڭدەردە، دەپ جازادى ز. قينايات ۇلى ءوزىنىڭ «جوشى حان ءومىربايانىنىڭ قيلى تۇستارى» اتتى ەڭبەگىندە موڭعولداردا بالاعا ات قويۋدىڭ ءۇش ءتۇرلى: 1) ايگىلى اتا-بابا، جەر-سۋ اتىن قويۋ؛ 2) نارەستەنىڭ دەنە ءبىتىمى، ءوڭ كەلبەتىنە قاراي ات قويۋ؛ 3) كۇننىڭ ءساتى، ايدىڭ اتى، اتا-اناسىنىڭ ارمان تىلەگىنە وراي ات قويۋ، سالتى بولدى.   ...كوشپەندىلەر ەجەلدەن-اق وزەن، سۋ جاعالاي ورنالاسقان تايپالاردى وزەن-سۋ (ۋسان) نەمەسە وي حالقى، تاۋ ساعالاعاندارىن تاۋ، كودە حالقى دەپ اتاعان. موڭعول ۇردىسىندە دە سولاي. ورمان سۋ بويىن ساعالاپ، ورمان جايلاپ، وزەن قىستاعان قاۋىمدى ولار ويرات حالقى (ورمان حالقى) دەپ اتايدى. بۇل اتاۋلاردىڭ جەر-سۋ اتىمەن بايلانىستى ەكەنىن قازاق تاريحشىسى نىعمەت مىڭجان دا اتاپ كورسەتكەن». (الاش جورنالى №4 (25)، 2009 جىل 10، 13 بەتتەر). نەسى بار، وتە ورىندى، تۇجىرىم. شىنىندا دا، ءبىز ەجەلگى موڭعول مەن قازىرگى قازاقتىڭ ءسالت-داستۇرىن، ادەت-عۇرپىن، ءتىلى مەن سول كەزدەگى ءدىنىن، ءتىپتى ءبارى-بارىن سالىستىرار بولساق ەشقانداي دا ايىرماشىلىق تاپپايمىز. تابۋ دا مۇمكىن ەمەس.

«پارسى ەلىندە پاتشا ەسىمى اكەسىنىڭ ەسىمىمەن قاتار ايتىلادى. پاتشا بالەنشە، بالەنشە پاتشانىڭ ۇلى. وعان  جالعاسا، ەلىنىڭ نەمەسە قالاسىنىڭ ەسىمى جالعاسادى: ءابۋناسىر ءال فارابي، ماحمۋد كاشكاري، اكىم تارازي. ال بۇگىنگى قازاق نىسپىسى مەن اكەسىن قوساقتاپ اتايدى. (شەرحان مۇرتازا، قۋاندىق تۇمەنباي ۇلى)» (ب.ق.الباني «قازاقيا» الماتى. 2008. 250 بەت). بۇل كۇندە تۋرا وسىنداي تۇسىنىك بارلىق قازاق عالىمدارىنىڭ ساناسىنا تولىقتاي سىڭگەن. ءبىراق، تاريحي شىندىق مۇلدەم باسقا.

جالپى سوناۋ ادام اتادان بەرگى قازاق تاريحىندا ادامنىڭ اتى، ءجونى جانە تەگىنىڭ ايتىلىپ، جازىلۋىنىڭ تومەندەگىدەي تاريحى مەن نەگىزگى نۇسقالارى ساقتالعان:

ات دەگەن ءسوزدىڭ شىعۋ تەگى ءوز باستاۋىن اد قاۋىمىنان الادى. ادام (اتام، مەنىڭ اتام)،  اداي (اتاي) دەگەن ۇعىمداردىڭ ءسوز ءتۇبىرىنىڭ اد (ات) بولاتىنى وسىدان. سونىمەن قاتار، قازاقتا ەڭ جاقىندىقتى بىلدىرەتىن ات، اتا جانە بۇكىل ادام بالاسى ءۇشىن اسا قاسيەتتى ادال (ادالدىق)، ادىلەت (ادىلەتتىلىك) دەگەن ۇعىمدار بار. «ات ەردىڭ قاناتى» (ماقال). «ەسىمىڭ كىم» دەگەننىڭ ورنىنا دا «اتىڭ كىم» دەپ جاتامىز. اتامىز ءسىرا اتا، وعان كوممەنتاريي كاجەت ەمەس، اكەڭدى اكە دەيسىڭ دە، ءوز اكەڭنىڭ اكەسىنەن باستاپ، ءتۇپ اتامىزعا، ياعني ادام اتاعا دەيىنگى اتالارىمىزدىڭ ءبارىن ادام، ياعني ولاردىڭ ءبارىن «مەنىڭ اتام» دەيسىڭ. سونىمەن قاتار، جابايى قۇلاندى قولعا ۇيرەتىپ، ات قىلىپ مىنگەندەر دە، ادالدىق پەن ادىلەتتىك دەگەن ۇعىمداردى دۇنيەگە اكەلگەندەر دە وسى اتالارىمىز.  دەمەك، بۇل ۇعىمداردىڭ ءبارىنىڭ اۆتورى وسى اد قاۋىمى دەگەن ءسوز.  اد قاۋىمى جونىندە ەجەلگى شەجىرەلەردە كوپ ايتىلادى جانە ولار جايلى قۇراندا دا دەرەكتەر بار.

بءىرىنشى، اتا مان (اتامان)،  نەگىزگى ماعىناسى مەنىڭ اتام ماننىڭ ۇرپاعى، تاعى ءبىر ماعىناسى باسشى، قولباسشى؛ ال مان (المان)،  الاش ماننىڭ ۇرپاعى؛  قارا مان (قارامان)، اق مان (اقپان)، سارى مان (سارمان)، اداي مان، قاز مان، قۋ مان (قۋمان)، تۇرىك مان (تۇرىكپەن)، ار عۇن (ارعىن)، ناي مان (نايمان)، شۋ مان (شۋمان، شۋ كىسى، شۋ ەلى)، الىپ مان اس (الپامىس)، ءابۋعالي الشىن (ءابۋ ءالي يبن سينا، اۆيسەننا)، ءجۇسىپ بالاساعۇن، تۇيە قوجا وعلان، اي مان (ايمان)، تاي مان (تايمان)، قي مان (قيدان، قيان) ت.ت. بولىپ ءسوز سوڭى، ياعني ادام اتىنىڭ سوڭى مان اتامىزدىڭ اتىنىڭ سوڭعى «ن» ارىبىمەن اياقتالسا، بۇل ۇلى، بالاسى، ۇرپاعى دەگەن ماعىنا بەرەدى. مىسالى، «مۇڭالدىڭ قۇپيا شەجىرەسىندە» قاشيۋن توقىراۋىن، قارقوي توقىراۋىن، قارىل داي توقىراۋىن دەگەن سەرىكتەرى بولعاندىعى ايتىلادى. ءبىز  بۇل جەردە  توقىراۋىننىڭ رۋ اتى  جانە ونىڭ جالايىردىڭ ءبىر اتاسى ەكەندىگىن كورەمىز. بۇل قاعيدا قازاقتا كۇنى بۇگىندە دە سول بۇرىنعى كۇيىندە قولدانىستا. مىسالى، سارين (سارىنىڭ بالاسى)، ىبراي التىنسارين (التىنسارىنىڭ بالاسى)، ساكەن سەيفۋللين، ءالىبي جانگەلدين، ساپارعالي بەگالين، جۋماعالي ساين، بەيىمبەت مايلين، مۇحتار ماعاۋين، عابيدەن مۋستافين، توقاش بوكين، نۇرمۇحان ءجانتورين، اسقار مامين، نۋرالين، نۇرتازين ت. ت. بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى.  بۇل قاعيدانى بۇكىل الەم ەلدەرى قولدانادى. نەگىزى مان اتامىزدىڭ اتىنان جانە ولاردىڭ دۇنيەگە كەلىپ تۇراقتاعان (قىستاعان) اتا مەكەنى مانقىستاۋدان باستالادى.

تۇسىنىكتەمە: مان – ادام اتا قاۋىمىنىڭ جالعاسى، ياعني نۇق پايعامباردىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ، توپان سۋدان امان قالعان ەلدىڭ جالپىلاما اتاۋى. الەم ەلدەرىنىڭ ەڭ ءبىرىنشى سانالى تىرشىلىك يەلەرىن شىعىستىڭ ادام، ال باتىستىڭ مان دەيتىندەرىنىڭ سىرى وسى.

ەكىنشى، اداي ادام اتانىڭ ۇرپاعى (ۇلى، بالاسى، قىزى)، ياعني  اتامىزدىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەسى دەگەن قاعيداعا سايكەس جارى اداي، جاجير اداي، قوجا احمەت ياسساۋي، قاجى قۇسايىن شيرازي (ياسساۋي كەسەنەسىن سالۋشى شەبەر)، احمەت يۋگىنەكي (ادەبيەت تاريحىندا «شىندىق سىيى» داستانىمەن ءمالىم)،  ءابۋ ءناسىر ءال (ال) فارابي، حاكيم تارازي، ماحمۋد قاشقاري، ءال بۋحاري، ءابۋ رايحان ءال بيرۋني، حاكىم اتا سۇلەيمەن باقىرعاني، الىشەر ناۋايي، فيرداۋسي (شاحناما)، ءابدىراحمان ءجامي (پارسى-تاجىك ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى)، مۇحاممەد شايباني (جوشى حاننىڭ ۇرپاعى)، سايفي سارايي، حايدار رازي، قادىرعالي جالايري، فازلاللاح يبن رۋزبيحان يسفاحاني، مۇحاممەد حايدار دۋلاتي، قاشقار حانى ابۋباكىر دۋلاتي ت.ت. بولىپ مۇندا دا ءسوز سوڭى، «ي»، «ي» دىبىستارىمەن اياقتالسا، بۇل جەردە دە ۇلى، بالاسى، ۇرپاعى دەگەن ماعىنا بەرەدى. وسى جەردە ءسال دە بولسا وتكەن تاريحتان حابارى بار ادامداردىڭ ەسىنە سالا كەتەيىن ەجەلگى، اسىرەسە بىزگە كوبىرەك بەلگىلىسى ورتا عاسىرلىق ۇلى عۇلامالاردىڭ  بارلىعىنىڭ دەرلىك اتا تەگى وسىلاي جازىلعان.  بۇل قاعيدا دا قازاقتا كۇنى بۇگىندە  قولدانىستا بار. مىسالى، مۇستافا شوقاي، انەس ساراي، حاليپا التاي، يسلام جەمەنەي، سابىر اداي، وردالى قوساي، اقىلبەك جەمەنەي، تۇڭعىشباي ال تارازي، قايرات مامي... دەمەك ادام ەسىمدەرىنىڭ قاي-قايسىسىنا دا «ي» ءارىبىن جالعاساق ۇرپاعى دەگەن ماعىنا بەرىپ تۇر. سول سياقتى وسى «ي» توبىنا جاتاتىن «ى»، «ءى» ارىپتەرى دە ۇرپاعى، بالاسى، قىزى دەگەن ماعىنادا قولدانىلادى (بورتە ءبورى، ابۋباكىر كەردەرى، توقتامىس جارى، داۋلەتالى جارى، قادىر مىرزا ءالى ت.ت.). وسى جەردە مۇڭال جارىنى قالاي تۇسىنەمىز دەيتىن بولساق، بۇل جەردە اتاسىنىڭ اتى ءبىرىنشى بولىپ ايتىلادى. ادا-م دەگەن سوزىمىزدەگى «م» ءارىبىنىڭ تاۋەلدىلىك ماعىنا بەرەتىنى سياقتى ادا-ي دەگەن سوزىمىزدەگى «ي»، «ي» ارىپتەرى دە تاۋەلدىلىك ماعىنا بەرەدى. مىسالى، ادامي، قازاقي، تابيعي، ءدىني، يسلامي، رۋحاني، عىلىمي، زاماناۋي، كاسىبي، تاريحي، مادەني، ساياسي  ت. ت. بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. بۇل قاعيدانى دا بۇكىل الەم ەلدەرى قولدانادى. باستاۋى مان اتامىزدىڭ ۇرپاقتارىنىڭ، ياعني ولاردىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەلەرىنىڭ ماڭگىلىك قىستاۋى مانقىستاۋدا وتىرعان ادام اتا ۇرپاعى ادا-ي دەگەن سوزدەن الىنعان.

اباي:

                «فيزۋلي، ءشامسي، ءسايحالي

                ناۋاي، ساعدي، فەرداۋسي،

                قوجا حافيز – بۋ ءھامماسى

                مەدەت بەر شاعيري فەردياد،» دەگەن دە، وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعانداي اتتارى اتالعان التى اقىننىڭ ەسىمدەرىنىڭ سوڭى «ي» دىبىسىمەن اياقتالادى دا، سوڭعى قوجا حافيزدە اتاسىنىڭ ەسىمى ءبىرىنشى، ەكىنشى بولىپ ءوز اتى ايتىلادى.

ءۇءشىنشى، ءوز اتىنا دا، تەگىنە دە ەشقانداي جالعاۋ ءسوز قوسپاي، اتاسىنىڭ (رۋىنىڭ) اتىن ءبىرىنشى، ءوز اتىن ەكىنشى ەتىپ جازۋ. مىسالى،  ءاز (از) جانىبەك، ءاز تاۋكە، ەر (ار، ارىس) تارعىن، ەر قوساي، ەر شاباي، ەر تولەپ، ەر قارمىس،  اق نازار (حاق نازار حان)، مۇڭال جارى، الشىن ءجالاڭتوس،  قارا كەرەي قابانباي، قانجىعالى بوگەنباي، شاقشاق جانىبەك، قوڭىرات الاتاۋ، ەسكەلدى سۇگىر، قۇنانورىس شاباي، تابىن بوكەنباي، تاما ەسەت، جاڭاي قوجانازار، شاپىراشتى قاراساي، شاپىراشتى ناۋرىزباي، كەتە ءجۇسىپ، قاراقىپشاق قوبىلاندى، جانىس تولە بي، ەسكەلدى سانازار ت. ت. بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. بۇل جاعدايلاردى قازاق ۇلتىنىڭ شىعۋ تەگىن وزگە ۇلتتار مەن سالىستىرعاندا، ءتىپتى ارىدە، اتاپ ايتقاندا ەڭ ءبىرىنشى ەكەندىگىن كورسەتەدى دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى. وسىلايشا، قازاقتا سوناۋ ادام اتادان بەرى ادام اتتارى، ولاردىڭ دۇنيەگە كەلۋ رەتىمەن ءبىرىنىڭ ارتىنا ءبىرى،  قاز-قاتار بولىپ تىركەسىپ  جازىلىپ كەلەدى. قازىرگى ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە «ەر» ءسوزى، تەك قانا «باتىر»، «باھادۋر» ءسوزىنىڭ بالاماسى رەتىندە تۇسىنىلەدى. نەگىزىندە ول ارىن قورعاۋدىڭ ەرەكشە ۇلگىسىن كورسەتكەن ارعى اتامىزدىڭ ەسىمى. ول بىزگە ادايدىڭ ەكى بالاسىنىڭ كىشىسى كەلىمبەردى ەسىمىمەن جەتتى. اتامىزدىڭ ەسىمىندەگى ەل مەن ەر دەگەن ەكى ءسوز ءتۇبىرىنىڭ بولاتىنى وسى. ەلسىز ەر جوق، ەرسىز ەل جوق. ەرلەرىمىزدىڭ ەلىمىزدى قورعاپ عۇمىر كەشىپ جاتقانىمىز، سول اتالارىمىز سالىپ كەتكەن سارا جولدىڭ جالعاسى.

تۇسىنىكتەمە: الەم تاريحىنداعى مان مەن قازاق (اداي)  شەجىرەسىندەگى كەلىنبەردى سينونيم.

ءتورتىنشىسى، شىڭعىس قاعان، ابىلاي حان، قامبار باتىر، توقتا بەكى، بۇحار جىراۋ، الشىن ءجالاڭتوس ءباحادۇر، جانىس تولە بي،  جەبە مەرگەن، قۇيىلدىر شەشەن، نۇر اڭشى، نەمەسە قوساي جانالى ۇلى ابدوللا قازىرەت، قاراش قۇلباي ۇلى ىبىرايىم احۋن، بەگەي ەسجان ۇلى قوشماعانبەت يشان، توقتامىس الدان ۇلى تولەسىن مولدا ت. ت. بولىپ ەلدەن ەرەك بيلىك دارەجەسى، لاۋازىمى نەمەسە كاسىبي ونەرى ادام اتىنان كەيىن جازىلادى. دەمەك، بۇل جەردە دە «الدىڭعى»، «كەيىنگى» نەمەسە ءبىرىنشى بولىپ اتاسىنىڭ (رۋىنىڭ)، اكەسىنىڭ جانە ءوزىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى، ەكىنشى بولىپ كورسەتىلگەن دارەجە، اتاققا يە بولعاندىعى كورىنەدى.

وسى تاقىرىپقا سايكەس شىڭعىستىڭ «قاعان» دەپ اتالۋىنا تالداۋ جاساپ كورەلىك. قاعان تازا قازاق ءسوزى، نەگىزى مان، حان، قازان (قازاق ەلى) دەگەن سوزدەن شىققان. بىزگە جەتكەن ۇلى شەجىرەدە تەك قانا قازاقتان شىعىپ الەمدى بيلەگەن ۇلى كوسەمدەر عانا قاعان اتىن يەمدەنگەن.  بۇكىل الەم تاريحىنىڭ بىردە-بىر ەلىندە، قازاقتان باسقا بيلەۋشىسىن قاعان دەپ اتاعان مەملەكەت بولىپ كورگەن ەمەس. مىسالى، ۇلى الاش قاعان، قازاق قاعان، وگىز (وعىز) قاعان، تونى كوك بىلگە قاعان، بۇمىن كاعان، كۇلتەگىن قاعان ت.ت.. ياعني قاعان دەگەن ءسوز باسىندا بۇكىل الەمگە بيلىك جۇرگىزەتىن ۇلى حان، حانداردىڭ حانى، ياعني ەڭ جوعارعى ءامىرشى دەگەندى بىلدىرگەن. بۇل جونىندە ءابىلعازى: «قاعاننىڭ ءمانىسى مىناۋ. كىم دە كىمنىڭ عيززاتى جانە داۋلەتى حاندىق مارتەبەسىنەن ارتىق بولسا، امىرلەر مەن حالىق ونى قاقان  دەر جانە كىمنىڭ مارتەبەسى قاقاننان  جوعارى بولسا ونى قاعان دەر. قاعاننان جوعارى مارتەبە، قۇرمەت بولماس» دەيدى. (تۇرىك شەجىرەسى 110 بەت).

«قاعان – حانداردىڭ حانى، موڭعول مەن تاتاردىڭ بيلەۋشىسى» (ۆ.گ.يان «چينگيز-حان» نۋكۋس 1975 10 بەت). بۇل جەردە وقىرماننىڭ ويىن مىنا جاعدايعا اۋدارۋدى قاجەت دەپ سانايمىز. ۆ.ياننىڭ بەرگەن انىقتاماسى شىڭعىسحاننىڭ «قاعان» دەگەن لاۋازىمىنىڭ ماعىناسىن تولىق اشا المايدى. بۇنى قاتە تۇجىرىم دەسە دە بولادى. سەبەبى، تەمىرشى ەڭ باسىندا ءوزى شىققان مۇڭال رۋىنىڭ بيلىگىنە جەتىپ، كەيىننەن تەگى ءبىر تاتار حالقىن كۇشپەن باعىندىرعان كەزىندە ونىڭ نەگىزگى لاۋازىمى، حان دەپ دارىپتەلدى. وعان قاعان لاۋازىمى بۇكىل، مۇڭال دالاسىن، جۇڭگو جەرىن جانە ورتا ازيا ولكەسىن وزىنە باعىندىرعاننان كەيىن بارىپ، قازاق دالاسىنىڭ قاق تورىندە، قازاقتىڭ ون ەكى تايپاسىنىڭ ون ەكى ءبيى تەمىرشىنى اق كيىزگە سالىپ، قاز تاۋدىڭ ۇستىنە الىپ شىعىپ، قاعان دەپ جاريالاپ، تاۋدىڭ دا، تەمىرشىنىڭ دە اتىن  شىڭعىس دەپ وزگەرتكەننەن كەيىن بارىپ باستالادى.

1206 جىلعى شىڭعىس قاعاننىڭ ەل تاڭباسىندا تومەندەگىدەي سوزدەر ويىلىپ جازىلعان. وندا: «كوكتە ءتاڭىر، جەردە قاعان بار. الەم يەسىنىڭ تاڭبا ءمورى» (ەرەنجان قارا-داۆان، چيرگيس – حاان كاك پولكوۆودەس ي ەگو ناسلەديە. ا-ا، 1991، 19 بەت).

«بىلاي دەپ جاز: «سەن سوعىس تىلەدىڭ – سەن سوعىستى الاسىڭ.  قاعان (شىڭعىس م.ق)  ەليۋ-چۋ-ساي قولىنان، كوك  تۇسكە مالىنعان التىن تاڭبانى حاتقا باسقان كەزدە «اسپاندا قۇداي، قاعان – اللانىڭ جەردەگى قۋاتى، جەر شارىنىڭ بيلەۋشىسى، ادام بالاسى يەسىنىڭ ءتاڭبا-مورى» دەگەن جازۋ ءتۇستى» (ۆ.گ.يان «چينگيز-حان» نۋكۋس. 1975 135 بەت).

كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقستان تاريح عىلىمى  «شىڭعىس» (چينگيز، چينگيس، حينگيس) حان ءسوزىنىڭ نە ماعىنا بەرەتىنىن الىگە دەيىن تۇسىندىرە الماي كەلەدى. ول جونىندە، ءى.ەسەنبەرلين «1206 جىلدىڭ كوكتەمىندە ونون وزەنىنىڭ باستاۋىندا ۇلى  قۇرىلتاي مونعوليانىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىنەن جينالعان حاندار مەن نويانداردىڭ، شىڭعىس حاننىڭ جاڭا جانە بۇرىنعى جاقتاستارىنىڭ قۇرىلتايى شاقىرىلدى. جينالعانداردىڭ توبەسىندە، موڭعول اسكەرلەرىنىڭ قورعاۋشىسى سۇلدە رۋحىنىڭ توعىز قۇيرىقتى اق تۋى جەلبىرەدى. ءوزىنىڭ العاشقى شەشىمدەرىنىڭ بىرىندە قۇرىلتاي تەمۇجىندى – شىڭعىستى موڭعوليا بيلەۋشىسى ەتىپ جاريالادى، وعان حان شىڭعىس دەپ ات قويدى، نەمەسە «ونى يمپەراتور قىلدى»، دەلىنگەن «اسىل سوزدەردىڭ» جۇڭگو اۋدارماسىندا. سونىمەن بىرگە قۇرىلتاي تەمۇجىنگە شىڭعىسحان اتاعىن بەكىتتى. «قۇرىلتايدا ونى تاققا وتىرعىزىپ، شىڭعىسحان» دەگەن ۇلى اتاق بەرىلدى. بۇل اتاقتى بەكىتكەن كوكوشى بولدى... ونىڭ اتى توبە-تاڭىرى بولاتىن. «شىڭ» دەگەننىڭ ماعىناسى – كۇشتى، مىقتى، ال «شىڭعىس» - وسىنىڭ قارا قىتايدىڭ ۇلى بيلەۋشىلەرىنىڭ اتاعى بولعان گۋرحان سوزىمەن ماعىنالاس كوپشە ءتۇرى، باسقاشا ايتقاندا ۇلى دا مىقتى بيلەۋشى» (راشيد-اد-دين). چجاو حۋننىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا، «شىڭعىس» - «تيانسى» - اسپان شاراپاتى نەمەسە «اسپانمەن شاراپاتتالعان»، ال «يمپەراتور شىڭعىس»-بيلەۋشى، مەملەكەتتىڭ نەگىزىن سالۋشى دەلىنگەن. تەمۇجىننىڭ حان كوتەرىلۋى مەن «شىڭعىس» اتاعىن يەلەنۋى شاماندىق سالتتار بويىنشا شامان كوكوشىنىڭ باسشىلىعىمەن ىسكە استى. وسىعان بايلانىستى «شىڭعىس» دەگەن اتاق كەيدە كونە  تاتار-موڭعول رۋحى – تاڭىرلەردىڭ ءبىرىنىڭ اتاۋى دەپ تە تۇسىندىرىلەدى. تانىمال موڭعولتانۋشى د.بانزاروۆتىڭ جازعانىنداي: ول موڭعول جازبالارىنان قاجىلار رۋحى – ءشىڭعىس-تاڭىردىڭ بار بولۋى تۋرالى ەستەلىكتەر كەزدەستىرگەن. اكادەميك ب.يا. ۆلاديميرسوۆ «شىڭعىس» اتاعىن بىلاي تۇسىندىرەدى: «تەمۇجىن يەلەنگەن» شىڭعىس اتاۋىنىڭ ماعىناسىنا تۇسىنىك بەرۋ وتە قيىن. بۇل اتاقتى تەمۇجىن سول كەزدەردەگى موڭعول باقسىتانۋشىلارى باس يگەن جارقىن رۋحتىڭ اتىنىڭ قۇرمەتىن العان دەگەن جورامال جاساۋعا بولادى. سونىمەن قاتار، كوبى تەمۇجىندى اسپاننىڭ ءوزى تاڭدادى دەپ ساناۋى بۇعان تۇسىنىك، تەمۇجىننىڭ ءوزى دە ونىڭ تاعدىرىنا «ماڭگىلىك اسپاننىڭ» ارالاسقانىنا كوپ باس اۋىرتقان بولسا كەرەك. قازىرگى كەزدەگى تۇسىنىككە قاراعاندا «شىڭعىس» ءسوزى تۇرىكتىڭ «تەنگىس» سوزىنەن شىعىپ، «تەڭىز»، مۇحيت، ال «شىڭعىسحان» دەگەن ءسوز «ءمۇحيتتىڭ، جەر-سۋدىڭ يەسى» دەگەن ماعىنا بەردى دەگەن كوزقاراس قالىپتاسقان» دەپ جازدى ءوزىنىڭ «شىڭعىسحان الەم سىلكىندىرۋشىسى» اتتى ەڭبەگىندە (55-56 بەتتەر). بۇل جونىندە تاعى ءبىر تاريحشى-عالىم پروفەسسور تۇرسىن سۇلتانوۆ ءوزىنىڭ «پودنياتىە