«فورت-شيەۆچەنكو – قالا. ءتۇپقاراعان اۋدانىنىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى. كاسپيي تەڭىزىنىڭ شىعىس جاعاسىندا، وبلىس ورتالىعى اقتاۋ قالاسىنان سولتۇستىك-باتىسقا قاراي 130 كم جەردە ورنالاسقان. ورتا عاسىرلاردا بۇل جەردە تەڭىز ايلاعى – كەتىكقالا قالاشىعى ورنالاسقان. بەكىنىس اۋماعىندا جۇرگىزىلگەن ارحەول. قازبالار ناتيجەسى بويىنشا كەتىكقالا قالاشىعى 10 – 15 ع-لاردا ەۋروپا مەن ورتالىق ازيانىڭ ەكونوميكالىق ورتالىقتارىمەن ساۋدا بايلانىستارى بولعانىن ايعاقتايدى. كاسپيي تەڭىزىنىڭ شىعىس جاعالاۋىن يگەرۋ ماقساتىندا 1716 ج. رەسەي پاتشاسى پەتر ءى-نىڭ امىرىمەن ا.بەكوۆيچ-چەركاسسكيي باسقارعان ەكسپەديسيا وسى جەردە العاشقى «اۋليە پەتر» ورىس قامالىنىڭ ىرگەتاسىن قالادى. 1846 ج. شتابس-كاپيتان م.ي. ءيۆانيننىڭ باسشىلىعىمەن نوۆو-پەتروۆسك بەكىنىسى بوي كوتەردى. 1857 جىلدان بەكىنىس ماڭىندا پايدا بولعان قالا فورت-الەكساندروۆسك، كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا فورت-ۋريسكيي، 1939 جىلدان قازىرگى اتىمەن اتالادى. قالانىڭ شەتىندە قورعانتاس تاۋىندا قيراعان بەكىنىستىڭ قالدىقتارى ساقتالعان. 1882 ج. فورت-الەكساندروۆسك ماڭعىستاۋ ۋەزىنىڭ ورتالىعى بولىپ، 1896 ج. وعان قالا اتاعى بەرىلدى. 1850 – 57 ج. مۇندا ۋكرايننىڭ ۇلى اقىنى ت.گ. شيەۆچەنكو ايداۋدا بولدى. 1932 ج. شيەۆچەنكونىڭ مەموريالدىق مۇراجايى اشىلدى (ۋيكيپەديا — اشىق ەنسيكلوپەدياسىنان الىنعان مالىمەت).
قازىرگى تاريحي ەڭبەكتەر بولسىن، وزگەسى بولسىن ءبارى ءبىرى-بىرىنىڭ اۋزىنا تۇكىرىپ قويعانداي «بۇل جەردىڭ (ءتۇپقاراعاننىڭ) ءاربىر سۇيەمى ءبىر-بىر سىر شەرتەدى. ۋكراين حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى تاراس شيەۆچەنكو از عۇمىرىنىڭ جەتى جىلىن (1850-1857) وسى جەردە (اق كەتىكتە م.ق.) ايداۋدا وتكىزگەن» دەپ جازادى. اتام قازاقتىڭ تىلدە «سۇيەك جوق» دەگەنى وسى بولار، جاقىندا ءبىر تەلەجۋرناليست شيەۆچەنكونى ءتىپتى ماڭعىستاۋعا رەسەيدەن كەلگەن ەڭ العاشقى «ەلشى» دەپ سوقتى.
اقيقاتىندا، ت.شيەۆچەنكو ماڭعىستاۋدا ايداۋدا دا ەمەس، ەلشى دە ەمەس، ول وسى جەردى، ياعني قازاق دالاسىن جاۋلاپ الۋعا كەلگەن پاتشا اسكەرىنىڭ قاتارىندا بولدى. دالەل مە، تىڭداپ قاراڭىز:
كۋالىككە 2011 جىلى الماتى باسپاسىنان جارىق كورگەن «قاراشاڭىراق» اتتى كىتاپتىڭ ەكىنشى باسىلىمىن تارتامىز.
كىتاپتىڭ «قاراشاڭىراق» دەگەن اتاۋى ەشقانداي اقىلعا سىيمايدى. بۇل جەردە فورت-شيەۆچەنكو كىمنىڭ «قاراشاڭىراعى» دەگەن سۇراقتىڭ وز-وزىنەن تۋىندارى انىق. سوندا ول كىمنىڭ «قاراشاڭىراعى» قازاقتىڭ با؟، الدە ورىستىڭ با؟ ەگەر ول قازاقتىكى بولاتىن بولسا نەگە، فورت-شيەۆچەنكو؟ قازىرگى قازاققا «ءۇش قايناعاندا سورپاسى» قوسىلمايتىن، تاراس قالاي قاز ادايعا كەنجە ۇل، قاراشاڭىراق يەسى بولادى. ءيا، تىلدە سۇيەك جوق دەگەن وسى بولار. بۇكىل ماڭعىستاۋ حالقىنىڭ بىلەتىنى، ادام اتانىڭ قاراشاڭىراعى ادايدا، ادايدىڭ قاراشاڭىراعى مۇڭالدا (مۇڭال وشاقتىڭ سىرى وسى) ەمەس پە؟
وسى كىتاپتىڭ 65 بەتىندە قالا ۇستىنە ءتونىپ تۇرعان قۇزدىڭ سۋرەتى بەرىلگەن، استىنا «تاراس شيەۆچەنكو اسكەري قىزمەت ەتكەن زەڭبىرەك ورنالاسقان كەتىك قىراتى قالا ۇستىنە ءتونىپ تۇر» دەگەن جازبا.
كەلەسى بەتىندە تاراستىڭ اسكەري كيىممەن تۇسكەن سۋرەتى. بۇل بەينە (سكلۋپتۋرا) ت. شيەۆچەنكونىڭ ەسكەرتكىشى. اقىن مۇراجايى جانىندا» ورنالاسقان دەپ جازىلعان. بۇل بەينە دە ول مەن «ايداۋدا ءجۇرمىن» (ۋزنيكپىن) دەپ وتىرعان جوق، كەرىسىنشە بۇل جەردىڭ قوجاسى مەن وتىرعانى انىق بايقالادى. ونىڭ بۇلتارتپاس ايعاعى، ۇستىندەگى پاتشالىق رەسەيدىڭ «وقالانعان» اسكەري كيىمى مەن سۇستى ءجۇزى.
ال، تاراس پەن ونىڭ جولداستارى اتقان زەڭبىرەك، ۆينتوۆكا وعىنان قانشا قازاق بالاسى اجال قۇشتى، ول تەك قانا ءبىر اللاعا ايان. ول كەزەڭدەردە پاتشا اسكەرى مەن جەرگىلىكتى قازاقتار اراسىندا تالاي قاندى قىرعىن سوعىس، قاقتىعىستار بولعان. ماڭعىستاۋ جەرىن جاۋلاپ الىپ، حالقىن قاندى قىرعىنعا ۇشىراتۋ وسى قالاداعى اسكەري بەكىنىستەن باستالعان. بەكىنىس ماڭعىستاۋ قازاقتارىن وزىنە تاۋەلدى ەتىپ، جەرىن وتارلاۋ ءۇشىن سالىنعان. ايتپەسە، رەسەي پاتشالىعىنان ءتۇپقاراعانعا اسكەري بەكىنىس سالۋدى بىردەن-بىر قازاق بالاسى سۇراماعانى انىق. سوندىقتان مۇنى اقىل-ەسى ءتۇزۋ جان جوققا شىعارا المايدى.
تاراس ءسوزسىز ۇلى اقىن. ول كوكسەگەن بوستاندىق، ەركىندىك، تەڭدىك ەشقاشان ءوز ءمانىن جويماق ەمەس. الايدا تەك قانا بۇل بۇكىل ماڭعىستاۋ حالقىنىڭ «قاراشاڭىراعىنىڭ ەسىمىن يەلەنۋ ءۇشىن، كىمدە-كىم مىڭ جەردەن باسىن تاسقا ۇرسا دا» جەتكىلىكسىز. ونىڭ ۇستىنە ول ءسوز زەرگەرى رەتىندە ماڭعىستاۋ جانە ونىڭ تۇرعىندارى جايلى ءبىر اۋىز دا قالام تارتپاعان. كەيبىرەۋلەر ونى اقتاۋ ءۇشىن، وعان جازۋعا تىيىم سالىنعان دەگەن جەلەۋدى العا تارتادى. بۇل شىندىقتىڭ ماڭىنا دا جۋىمايدى. ايتپەسە، باسقاسىن بىلاي قويعاندا، تاۋشىق كومىرىن زەرتتەۋگە كەلگەن انتيپوۆ ەكسپەديسياسىنا ەرىپ ءبىر جاز بويى، ماڭعىستاۋ دالاسىن كەزىپ سۋرەت سالماعان بولار ەدى. ونىڭ ۇستىنە جەتى جىلدان كەيىن «ايداۋى» ءبىتىپ، ەلىنە بارعاننان كەيىندە ونىڭ قولىن ەشكىم ۇستاپ وتىرعان جوق ەمەس پە؟
شىنىندا دا ونىڭ قولىن ەش جەردە ەشكىم ۇستاعان جوق. ول ماڭعىستاۋ دا «ايداۋدا» جۇرگەندە كۇندەلىك جۇرگىزگەن. ونىڭ كۇندەلىگىندە: «ناعىز ءشول دالا. تەك قانا قۇم جانە تاس، ءشوپ تە، اعاش تا، ءتىپتى ەشتەڭە جوق» (ت.س.دوسانوۆ «تاينا رۋنيكي» الماتى-2013. 170 بەت). ماڭعىستاۋ جايلى بار جازعانى وسى. سەبەبى، پاتشا اسكەرىنە قازاق بالاسى ادام ەمەس، جابايى اڭ مەن پاراپار ەدى.
تاراستىڭ جەرگىلىكتى حالىق الدىنداعى جالعىز ەڭبەگى ماڭعىستاۋدىڭ تاۋ-تاسىنىڭ سۋرەتىن سالعانى. سول تاۋ-تاستار (شىڭدار) ءالى سول كۇيى، سول ورنىندا تۇر، وزگەرگەن ەشتەڭەسى جوق. قازاقتاردىڭ تۇرمىس سالتىنا بايلانىستى سالعان سۋرەتى «بايعۇستار»، «قازاق قىزى كاتيا»، تاعى ءبىرى قازاق ايەلىنىڭ تىر-جالاڭاش بەينەسى. ونى كەزىندە بەلگىلى عالىم قابيبوللا سىديىقوۆ «بۇل ت.شيەۆچەنكونىڭ قازاق تۇرمىسىن كورسەتۋدە اۋىتقۋعا بارعانىن، ادەتتە قازاق ايەلى وزگە ەركەكتىڭ، ونىڭ ىشىندە ءدىنى بولەك ەر ادامنىڭ الدىندا اشىق-شاشىق جالاڭاش وتىرماق ەمەس. ولاي ەتۋ - ولىممەن تەڭ، تەزەك تەرگەن قابى مەن سوڭعى الاشاسىن تەپشىپ كيسە دە، ءيىنىن جابادى. تاراستىڭ جالاڭاش قازاق ايەلىن سالعان سۋرەتى سوعان قاراعاندا، ءسوز جوق، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سالت-تۇرمىسىن ناشار بىلگەندىگىن سيپاتتايتىن سياقتى». ايداۋدا (ۋزنيك) بولسا بىلەر ەدى، ال باسقىنشى اسكەرگە ونىڭ قاجەتى جوق. تاراستىڭ بۇل ارەكەتىنىڭ ءبىز بىلەتىن ءادىل باعاسى، بۇكىل قازاق جۇرتىن جانە ولاردىڭ انالارىن تابانعا سالىپ قورلاۋ بولىپ تابىلادى. ەسى دۇرىس قازاق بالاسى ول زامان تۇگىلى «گەندەرلىك» ساياسات قاق تورىمىزدە تايراڭداعان بۇگىنگى زاماندا دا وندايعا جول بەرمەيدى. بۇعان باسقاشا تۇسىنىك بەرە المايسىڭ.
مىنە ماڭعىستاۋدىڭ قاراشاڭىراعى اتاۋىنا يە بولعان ت.شيەۆچەنكونىڭ قازاق حالقى الدىنداعى بار ەڭبەگى وسى.
تاريح تاعلىمى: قالا اتىنا بۇرىنعى تاريحي اق كەتىك اتاۋىن قايتارۋ قاجەت. سەبەبى، مانقىستاۋدىڭ ەجەلگى اتاۋلارىنىڭ بىردە-بىرىن وزگەرتۋگە بولمايدى. بۇل ادام اتا ۇرپاقتارىنىڭ 70 مىڭ جىلعى شەجىرەسىنىڭ التىن ارىپتەرمەن جازىلعان ۇلى كىتاپتىڭ ءبىر پاراسى.
تاعى دا قايتالاپ ايتامىن، تاراس شيەۆچەنكونىڭ ۋكراينا حالقىنىڭ ۇلى اقىنى ەكەنىنە داۋلاسپايمىن. ءبىراق وعان قۇرمەت ءوز ەلىندە از كورسەتىلىپ جاتقان جوق. ول كىسى قايتكەندە دە قازاقتىڭ «قاراشاڭىراعىنىڭ» يەسى اتالاتىنداي بۇل ماڭعىستاۋعا ەشقانداي ەڭبەگى سىڭبەگەندىگى دە ايداي اقيقات. وعان سول قالاداعى مۇراجايدا جەتكىلىكتى.
اق كەتىك – اق، اقيقات، اق ءسۇت، اق ادال مال، اقتىق (نەمەرە)، اقىل، اق نيەت، اق نەكە، اق ورامال، اق قاز، اقتاۋ ت.ت. اق تۇبىرىنەن تۋىندايتىن بارلىق ۇعىمداردىڭ اۆتورى اقپان (اق مان ۇلى) اتامىز.
كەتىك – ءسوز ءتۇبىرى «ەت»، ارعى شىعۋ تەگى اد. ارى قاراي كەت، ىك، تىك، ەتىك دەگەن بىرىككەن سوزدەردەن تۇرادى.
بۇل قالانىڭ كەتىك اتانۋى قازىرگىلەردىڭ ايتىپ جۇرگەندەرىندەي، تاۋ شاتقالدارىنىڭ كەتىك-كەتىك بولۋىنان ەمەس. سەبەبى، ءدال وسىنداي قالا ماڭىنداعى تاۋ-تاسى كەتىك-كەتىك بولىپ تۇرعان ەلدى مەكەندەر مەن قالالى جەر قازاق دالاسىندا، اسىرەسە ماڭعىستاۋدا جەتىپ ارتىلادى. الايدا ولاردىڭ بىردە بىرەۋى كەتىك دەپ اتالمايدى.
اقيقاتىندا، بۇل قالا ەڭ العاش كاسىپكەرلىكپەن اينالىسقان ەلدىڭ تۇراعى. مىنە وسى قالادا ەڭ العاشقى اياق كيىم تىگىلدى جانە ول قالا اياق كيىم تىگەتىن ورنىمەن ايگىلى بولدى. قىستا كيەتىن اياق كيىم وسى شەبەردىڭ اتىنا سايكەس ەتىك دەپ اتالدى. بۇل ەتىك (ەتىكشى) اتامىزدىڭ اۆتورلىق قۇقى، ونى سەن مويىندا، مويىنداما ودان ەشتەڭە وزگەرمەيدى. اتامىزدىڭ اۆتورلىق قۇقىعىن ەشكىمدە تارتىپ الا المايدى.
كەز-كەلگەن زاتتىڭ (قۇدىقتىڭ، وزەن، تەڭىز، مۇحيتتىڭ، ىدىستىڭ، ءتىپتى ءبارى-بارىنىڭ) ءتۇبى بولاتىنى سياقتى، ادام بالاسىنىڭ دا ءتۇپ اتالارى، سوعان سايكەس ولاردىڭ اتاۋلارىندا دا ءسوز ءتۇبىرى (ءوز ءتۇبى) بار. بۇل قاعيدا سوناۋ ءتۇپ اتامىز ادام اتادان بەرى قولدانىلىپ كەلەدى. قازاقتا «ورىندى جەرىندە ايتىلماعان ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى» دەگەن ماقال بار. دەمەك، ءسوز دە اتا دا بار، انا دا بار. ءسوزدىڭ اتاسى سول ءسوزدىڭ ءتۇبىرى، ال اناسى «ءتىل». ءتىلىڭ بولماسا سويلەي المايسىڭ. بۇل تۇجىرىمعا قازاقتىڭ انا تىلىندە سويلەۋ، قولدانۋ (جازىلۋ) ەرەجەسىن بىلەتىن بارشا ازاماتتارى توقتاۋعا ءتيىس. بۇعان توقتاي الماساڭ، وندا سەنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىڭ «باقشادان» شىعىپ، ءالى مەكتەپكە بارماعانىڭ.
قازاقتىڭ ءسوز جاساۋ قاعيداسىندا ەكى، ءۇش، ءتورت، بەس جانە ودان دا كوپ دىبىستار مەن بۋىنداردان قۇرالاتىن سوزدەردىڭ بارلىعى «بىرىككەن سوزدەر». ءسوزدىڭ تۇبىرىندە سول ۇعىمداردى دۇنيەگە اكەلگەن ادامنىڭ (رۋلار مەن تايپالاردىڭ) اتاۋى تۇرادى. بۇگىنگى «اۆتورلىق قۇقىق» دەپ جۇرگەندەرىمىزدىڭ باستاۋ الاتىن جەرى وسى.
بۇل قاعيدانى بۇكىل الەم ەلدەرى قولدانادى. مىسالى، «يل» ۇشاعىنىڭ اۆتورى يليۋشين، «انت» ۇشاعىنىڭ اۆتورى انتونوۆ، «تۋ» ۇشاعىنىڭ اۆتورى تۋپولوۆ، سول سياقتى كەز-كەلگەن اشىلعان جاڭالىقتاردىڭ اۆتورى «وم زاڭى»، «ارحيمەد زاڭى»، «نيۋتون زاڭى» دەپ اتالىپ كەتە بەرمەي مە؟ مىنە وسى زاڭدىلىققا سايكەس ەتىكتىڭ «اۆتورى» وسى اتامىز. بۇل داۋعا جاتپايدى. مۇنى تۇسىنە الماساق، بۇل ءبىزدىڭ «ادام بالاسى مايمىلدان (ايۋاننان) جارالدى دەگەن» دارۆين ءىلىمىن تولىقتاي باسشىلىققا العانىمىز. مايمىلعا قاراپ بوي تۇزەگەن ۇلدىڭ دا، قىزدىڭ دا، ەلدىڭ دە كەلەشەگى بولمايدى.
تاريح تاعلىمى: الەم مادەنيەتىنىڭ ەڭ العاشقى باستاۋ العان جەرى، ەڭ العاشقى ىلكى تورگە، اتا-بابالارىمىز ءتۇپقاراعان دەپ ات قويىپ، كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قاستەرلەگەن اق كەتىككە تاريحي اتاۋىن قايتارا الماي جۇرگەنىمىز ءبىزدىڭ ءتول تاريحىمىزدى ۇمىتىپ، اتا-بابا داستۇرىنەن اۋىتقىپ، جاتتىڭ ىقپالىمەن قاراما-قارسى باعىتقا قاراي ءجۇزىپ بارا جاتقانىمىزدى كورسەتەدى. تەگىن تانىماعان ەلدىڭ كەلەشەگى بولمايدى.
قالا اتاۋىنا ەجەلگى تاريحي اق كەتىك اتاۋىن قايتارۋدى ۇسىنامىن.
قوجىرباي ۇلى مۇحامبەتكارىم، ماڭعىستاۋ-اقتاۋ
