قازاق بيلەر سوتىنىڭ بىتىمگەرلىك ءراسىمى

تاريح بەتتەرىنە ۇڭىلسەك، قازاقتا تۇرمە، اباقتى، باس بوستاندىعىنان ايىرۋ سياقتى جازالاۋ شارالارى بولماعان. ادام ولىمىنە سوققان قىلمىستىڭ ءوزى قۇن تولەۋمەن، ياعني، «ەردىڭ قۇنى ەكى اۋىز سوزبەن» بيلەر كەسىمى ارقىلى ءوز شەشىمىن تاۋىپ وتىرعان. سوندىقتان، قازاق بيلەرى بەيبىت شەشىم، بىتىمگەرلىك ءراسىمىن وتكىر ءتىل، ءادىل ءسوز قۇدىرەتىمەن توقتاتقان. قۇن، جەر، جەسىر داۋى، بارىمتا، قارىمتا داۋلارى دا شەشەن ءسوز، ۇتقىر وي، پاراساتتى پايىممەن بەيبىت تۇردە شەشىلگەن. بيلەر ەڭ الدىمەن داۋگەر مەن قۇنىكەر، ايىپكەر، بارىمتاشىلار جاعىن ءوزارا ءبىتىستىرۋدى، داۋدىڭ ارتى ۇلكەن جانجالعا اينالىپ كەتپەۋىن ويلاستىرعان. حانعا دا، قاراعا دا بۇرا تارتپاي، ولارعا بي كەسىمىنە باس يدىرە بىلگەن. جالپى، قازاق ءسوز قۇدىرەتىن ەجەلدەن باعالاعان حالىق. وعان بيدiڭ باستى قارۋى – ءسوز ەكەندىگى، ال، سوزگە توقتاماۋ – ەڭ اۋىر قىلمىس سانالعانى دالەل. مۇنى قازاق حالقىنا ءتان فەنومەن دەپ باعالاۋىمىز قاجەت.

قازاق زاڭ عىلىمىنىڭ كوريفەيى، عۇلاما عالىم سالىق زيمانوۆتىڭ «بي، ەڭ الدىمەن، – سوت (سۋديا)، دەپ جازۋى بەكەر ەمەس. سەبەبى، شىندىق پەن ادىلدىككە جەتۋ قازاق قۇقىعىنىڭ، وعان نەگىزدەلگەن بيلەردىڭ سوتتىق شەشىمدەرىنىڭ تۇپكى نەگىزى، ياعني، تۇپكى ماقساتى سانالعانى اقيقات. سوندىقتان، بيلەر شەشىمى مەن كەسىمىنىڭ ءتۇپ قازىعى ادىلدىك. بابالارىمىز «اتاڭنىڭ ق ۇلى ايتسا دا، ادىلدىككە باس ي» نەمەسە «بي ءتورتتىڭ ق ۇلى، بۇل تورتەۋى – ادال ەڭبەك، تازا نيەت، تەرەڭ وي، ادىلدىك» دەپ، تايعا تاڭبا باسقانداي ءبيدىڭ قاشان دا ادىلدىكتىڭ ق ۇلى ەكەنىن وسيەت ەتىپ كەتكەن. بيلەر سوتىنداعى باستى ماقسات ادىلدىك بولسا، وعان جەتۋدىڭ ەڭ ۇلكەن جولى سايىسۋشىلىق پروسەسى بولدى. بيلەر سايىسۋدىڭ، ءسوز تالاستىرۋدىڭ ناتيجەسىندە داۋلاسۋشىلاردى ءوزارا بىتىمگە جەتەلەگەن. «باس كەسپەك بولسا دا، ءتىل كەسپەك جوق»، دەمەكشى، بەت-جۇزىنە قاراماي، شىندىقتى شىڭىراۋدان شىعارعانداي ايتۋ، بيگە جۇگىنگەن ەكى جاقتىڭ دا ءوز ىس-ارەكەتتەرىن سارالاۋعا مۇمكىندىك بەرگەن. بيلەر سوتىنىڭ تۇپكى ماقساتى – داۋلاسۋشى جاقتاردى ءبىتىستىرۋ، تاتۋلاستىرۋ، تابىستىرۋ بولعان دەسەك، «داۋ مۇراتى – ءبىتۋ» ناقىل ءسوزى وسىدان قالعان.

ۇلتتىق سالت-داستۇرلەر دالا زاڭدىلىعىنىڭ قاينار كوزى. وسىعان ساي زاڭ نورمالارىنا سۇيەنگەن بيلەر داۋ-دامايدى كوركەم سوزبەن، كەستەلى ويمەن رەت-رەتىمەن تارقاتىپ وتىرعان. بيلەر تەك قانا سوتتىڭ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار، سوت پروسەسىندەگى ادۆوكاتتىڭ دا، پروكۋروردىڭ دا، تەرگەۋشىنىڭ دە، سۋديانىڭ دا ءرولىن اتقارعان. ونى ولاردىڭ «ايتتىم ءبىتتى، كەستىم ءۇزىلدى» دەگەن ءبىر تاراپتى عانا قولدايتىن پىكىر ايتپاعاندارىنان كورۋگە بولادى. بيلەر الدىنا كەلگەن داۋدىڭ شىندىعىنا جەتۋ ءۇشىن تەرگەۋ امالدارىن دا جاساعان. مىسالى، ايتەكە بي ۇرىنى انىقتاۋ ءۇشىن ارنايى كيىز ءۇي تىكتىرەدى. ءۇيدىڭ ءىشىن كوز كورمەستەي قاراڭعى ەتىپ، وعان قارا كۇيە جاققان اق لاقتى قامايدى. ءسويتىپ، كۇدىكتى دەپ الدىنا الىپ كەلگەن تورت-بەس جىگىتكە «ۇيگە كىرىپ لاقتى سيپايسىڭدار، ەگەر لاق قايسىسىڭ سيپاعاندا ماڭىراسا، وندا سول ۇرى» دەيدى. كۇدىكتىلەر كيىز ۇيگە كىرىپ، دالاعا شىققاندا بي ولاردىڭ قولدارىن قارايدى. سويتسە، ءبارىنىڭ الاقانى قارا كۇيە دە، بىرەۋىنىڭ عانا قولى تازا بولىپ شىعادى. ياعني، ۇرى لاقتى سيپاسام ماڭىرار دەپ قورقىپ، ءوزىن-وزى ۇستاپ بەرەدى. ۇرى بۇلتارتپاس ايعاقپەن ۇستالدى. ەندى ول جالتارا المايدى، مال يەسىنە مالى ءۇشىن ەكى-ۇش ەسە قۇن تولەيدى. دەمەك، قازاق دالاسىنداعى داۋلاردىڭ بارلىق ۋاقىتتا بىتىممەن ءبىتۋىنىڭ ءبىر كورىنىسىن بيلەردىڭ وسىنداي تاپقىرلىعىنىڭ ارقاسى دەۋگە بولادى. حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلى، ۇلت جاناشىرى ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ: «ەرتەدەگى ءبىر ءبيدىڭ ءوزى وسى كۇنگى سوتتىڭ دا، پروكۋروردىڭ دا، ميليسيانىڭ دا، قانشاما مەكەمە، ۇيىم باسشىلارىنىڭ دا قىزمەتىن اتقارىپ كەلگەن»، دەۋى قازاق دالاسىنداعى بيلەر ءرولىنىڭ باعا جەتپەس قۇندىلىعىن ايقىنداپ تۇر.

زاڭگەر-عالىم س.سوزاقبايەۆ ءوزىنىڭ «تاۋكە حان. جەتى جارعى» اتتى ەڭبەگىندە قازاق قوعامىنداعى داۋلى ءىستىڭ قارالۋىن ەكى ساتىعا بولەدى. مىسالى، سونىڭ ءبىرىنشىسى، داۋلاسقان تاراپتار بيلەردىڭ ءىستى قاراۋىنا دەيىن، ءوزارا كەلىسىم ارقىلى داۋ ءتۇيىنىن شەشۋگە ارەكەت جاسايدى. ادەتتىك قۇقىقتا ونى «ءبىتىم»، «بەرەكە» نەمەسە «سالاۋات» دەپ اتاعان. سونىڭ بىرىنشىسىنە توقتالساق، «ءبىتىم» – اتى ايتىپ تۇرعانداي، ەكى جاقتىڭ ءوزارا كەلىسىمى ارقىلى، ناقتى ايتقاندا ريزاشىلىعىمەن داۋدىڭ اياقتالۋى. مۇنداي جاعدايدا، ياعني، ەكى جاق بىتىمگە كەلسە، ودان كەيىن ول ءىستى بيلەرگە قاراۋعا قۇقىق بەرىلمەيدى. سەبەبى، ءبىتىمدى، ءوزارا كەلىسىمدى ءبىر جاقتى بۇزۋ سوزدە، سەرتتە تۇرماۋدىڭ، جالپى ار-وجداننىڭ بەلگىسى. ال، بابالارىمىز سەرتتە تۇرماۋدى ولگەنمەن بىردەي باعالاعان. قازاق دالاسىنداعى وسىنداي تاماشا قاسيەتتەرگە سۇيسىنگەن ورىس عالىمدارى بيلەر سوتىنىڭ حالقىمىزدىڭ سالت-داستۇرلەرىنەن باستاۋ الاتىنىن مويىنداعان. مىسالى، قازاق ادەت-عۇرپىن زەرتتەگەن ليەۆشين، بالليۋزەك، كوزلوۆ «قازاق بيلەر سوتى – ءبىتىم مەن كەلىسىم سوتى» دەپ تاڭعالىپ جازسا، كوپ جىلدار بويى قازاقستانداعى پاتشا اكىمشىلىگىندە قىزمەت ەتكەن كورنەكتى ورىس زەرتتەۋشىسى س.ا.سلوۆوحوتوۆ بيلەر سوتىنىڭ حالىققا جاقىندىعىنا، ادىلدىگىنە كوزى جەتىپ، بيلەر سوتىن «بىرەگەي» جانە «حالىقتىق» دەپ باعا بەرگەن. عالىم كۇلتەلەيەۆ «قازاقتىڭ قىلمىستىق-عۇرىپ قۇقىعى» دەگەن كىتابىندا رەسەي شارۋالارىنىڭ ءوزارا داۋلارىن شەشۋ ءۇشىن قازاق بيلەرىنە جۇگىنگەنىن كەلتىرەدى. قازاقتاردىڭ داۋدى ۇرىس-كەرىسسىز، ءبىر-بىرىن تىڭداپ، ءبىر مامىلەگە كەلە وتىرىپ شەشۋىندە بيلەر سوتىنداعى بىتىمگەرلىك ءراسىمىنىڭ ىقپالى زور.

قازاق بيلەر سوتىنىڭ بىتىمگەرلىك ءراسىمىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى تاۋكە حان تۇسىنان قالىپتاسقان «جۇگىنىس» ينستيتۋتى. وسى ينستيتۋت ەكى ادامنىڭ عانا ەمەس، جالپى، رۋلار اراسىندا تۋعان داۋلار مەن قاقتىعىستارعا شەشىم شىعارادى. رۋارالىق، اۋىلارالىق داۋ-دامايدى بيلەردىڭ القالىق قۇراممەن قاراۋ ءراسىمى تاريحتان بەلگىلى. ونىڭ ءتارتىبى بويىنشا ءىستى قاراۋدى باستاماس بۇرىن داۋلاسۋشىلاردىڭ كەلىسىمىمەن، داۋعا ەشقانداي قاتىسى جوق، ادىلەتتىلىگىمەن ەل كوزىنە تۇسكەن، اقىل-پاراساتى جوعارى، قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا الا ءجىپتى اتتاماعان توبە بي سايلانادى. توبە بي داۋدىڭ شىعۋىنا سەبەپ بولعان ءىستىڭ ءمان-جايىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن القا قۇرامىنداعى بيلەرگە بايانداپ، ەكى جاقتى ءوزارا بىتىمگە كەلۋگە شاقىرادى. سونىڭ وزىندە داۋلاسۋشىلار بىتىسپەسە، وندا بيلەرگە ۇسىنىلعان بارلىق دالەلدەر تارازىعا سالىنىپ، القا وزدەرىنىڭ بيلىگىن ايتادى. داۋدىڭ سوڭى «الا ءجىپ» كەسۋ راسىمىمەن اياقتالادى. توبە بي جۇرتشىلىق الدىندا داۋلاسۋشى تاراپتارعا نەمەسە ولاردىڭ وكىلدەرىنە الا ءجىپتىڭ ەكى شەتىن ۇستاتىپ، ورتاسىنان كەسەدى. مۇنىڭ ءوزى بيلەر سوتىنىڭ قانداي جاعدايدا دا داۋدىڭ بىتىممەن شەشىلۋىن كوزدەگەنىن بايقاتسا كەرەك.

ورىس عالىمى ا.يانۋشكيەۆيچ جازبالارىندا ءوزىنىڭ وسىنداي وقيعاعا كۋا بولعانىن جازادى. سوعان قاراعاندا بۇل عۇرىپتى قازاقتار داۋ شەشۋدىڭ جەكە-دارا جاعدايىندا دا قولدانىپ كەلگەن. عالىمنىڭ بايانداۋىنشا، ەكى قازاق بىردەڭەگە تالاسىپ، ءادىل تورەلىگىن ەستۋگە بيگە كەلىپ جۇگىنەدى. ول بيلىك ايتقان كەزدە داۋلاسقاندار ءجىپتىڭ ەكى باسىن ۇستاپ بيگە بەرەدى. داۋدىڭ شەشىلگەندىگىنىڭ بەلگىسى رەتىندە ول ءجىپتى ەكىگە بولەدى. بۇل عۇرىپتىڭ ورىندالۋى داۋدىڭ اياقتالۋىن، قارسى جاقتاردىڭ مامىلەگە كەلۋىن، قازىلىققا ريزالىعىن اڭعارتادى. ەگەر «الا ءجىپ» كەسىلمەي تارقاسا، داۋگەرلەر بيلىككە ريزا بولماعانىن، جانجالدىڭ شەشىمى كەيىنگە قالدىرىلعاندىعىن بىلدىرەدى. ياعني، بىتىمگەرلىك ءراسىمىنىڭ نەگىزگى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى – الا ءجىپتىڭ كەسىلۋى. قازاقتا داۋلى ماسەلەلەر ءوش الۋ، ەسە قايتارۋ ماقساتىمەن ەمەس، گۋمانيستىك قۇندىلىقتار اياسىندا ەل تىنىشتىعىن، اعايىن تاتۋلىعىن ساقتاۋ تۇرعىسىنان قارالعان. داۋ دۇرىس شەشىمىن تاپقان جاعدايدا، ايىپكەر جاساعان قىلمىسىنىڭ كولەمىنە قاراي ات-تون ايىبىن تولەپ قۇتىلعان. بابالارىمىز سوت بيلىگىندە «الدىڭا كەلسە، اتاڭنىڭ قۇنىن كەش» دەگەن دانالىقتى بەرىك ۇستانعان.

داۋگەرلەر مەن جاۋلاسقان رۋلاردى تاپقىرلىق ايتقىشتىعىمەن بىتىمگە كەلتىرۋ ارقىلى ەل اراسىن تاتۋلاستىرىپ، رۋلىق قارىم-قاتىناستاردى نىعايتۋدا دالا بيلەرىنىڭ دانىشپاندىعى ۇلكەن ءرول اتقاردى. بۇل تۇرعىدا مايقى بي، تولە بي، قاز داۋىستى قازىبەك بي، ايتەكە بي، بۇحار بي، انەت بي، شوڭ بي تاعى باسقا بيلەردى ەل مەن ەلدى، اعايىندى بىر-بىرىمەن جاراستىرۋشى بىتىمگەر، ەل-جۇرت قۇرمەتتەگەن تاريحي تۇلعالار رەتىندە ەرەكشە اتاۋعا بولادى. «تۋراشىل بي ەلىن وزدىرادى، تۋماشىل بي ەلىن ازدىرادى»، دەمەكشى، قازاق بيلەرىنىڭ اتاسىنا سانالعان وسى تۇلعالار داۋدى شەشۋ كەزىندە سوت ادىلدىگىن بارىنشا قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسىپ، اقيقاتتىڭ اق تۋىن جوعارى ۇستادى. داۋدى قاراۋ بارىسىندا ءاربىر تاراپتىڭ كەڭەسكە ءوزىنىڭ بيىمەن، كەيدە ءوز رۋلاسىنىڭ مۇددەسىن قورعايتىن بىرنەشە بيمەن قاتىسۋىنا رۇقسات ەتىلۋى دە، داۋدىڭ ۋشىقپاي بىتىممەن بىتۋىنە مۇرىندىق بولدى. بيلەر سوتىندا سىرتتان كەزدەيسوق كەلىپ ءبىر تاراپتى جاقتاۋعا رۇقسات ەتىلمەدى.

تاعى تاريحقا جۇگىنسەك، قازاق بيلەرىنىڭ بيلىك ايتۋى، ءىس قاراۋى كوپشىلىككە اشىق، جاريالى تۇردە وتكەن. ياعني، بارلىق وقيعا جۇرتشىلىقتىڭ كوز الدىندا وربىگەن. ءتىپتى، داۋلاسۋشى تاراپتاردىڭ پىكىرتالاسى، تارتقان كۋاگەرلەرى مەن كەلتىرگەن دالەلدەرىندە قۇپيالىلىق بولماعان. داۋ شەشۋدەگى اشىقتىق، سونىمەن قاتار، بيلەر شەشىمىنىڭ مىندەتتى تۇردە ورىندالۋى ولاردىڭ بەدەلىن ودان ءارى نىعايتا ءتۇستى. ەگەر سالىنعان ايىپتى تولەي المايتىن بولسا، وندا بيلەردىڭ قۇن تولەۋدى جاۋاپكەردىڭ تۋىستارى نەمەسە اعايىندارىنا جۇكتەۋى بۇل – بيلەر سوتىنىڭ «بىرلىك جوق جەردە - تىرلىك جوق» دەيتۇعىن دانالىقتى ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرىپ، قازاق حالقىنىڭ باۋىرمالدىلىعى مەن ىنتىماعىن ماڭگى ەتۋدى ماقسات ەتكەن ىزگى باعىتىنان تۋسا كەرەك. مۇنى تىلىمىزگە تيەك ەتىپ وتىرعانىمىز، قالايدا شەشىم ورىندالۋى كەرەك. ەكى جاق كەلىسىپ تۇرعاننىڭ وزىندە، جاۋاپكەردىڭ ءوز مىندەتىن ورىنداۋعا شاماسى كەلمەۋى مۇمكىن. سونداي جاعدايدا ونى قيىنشىلىقتان اعايىن-تۋىستىڭ كومەگىمەن الىپ شىعۋى – بيلەردىڭ اسقان كورەگەندىگىنىڭ جانە بيلەر سوتىنداعى بىتىمگەرلىك ءراسىمىن نىعايتۋدىڭ جارقىن كورىنىسى.

اكادەميك س.زيمانوۆ بۇل تۇرعىدا: «قازاق قۇقىعىندا بارلىق داۋ-دامايلار ازاماتتىق-قۇقىقتىق سيپاتقا يە بولدى جانە ولار مۇلىكتىك نەمەسە ۇيالتاتىن، ماسقارالايتىن، بىتىمگەرشىلىك جانە وزگە دە ازاماتتىق جازالاۋمەن عانا شەكتەلدى. سويتە تۇرا، ادىلدىك تۋى اسقاق بولدى. جەتىمىن جىلاتپادى، جەسىرىن قالدىرمادى. بۇدان ارتىق قانداي ىزگىلىكتىك كەرەك؟!» دەيدى. شىنىندا دا قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان دانىشپان بيلەرىمىز ءادىل سوتتى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا، ەلدىڭ ءبىرتۇتاستىعىن نىعايتۋعا ەرەن ەڭبەك ءسىڭىردى. قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى قۇقىعىنداعى التىن دىڭگەك – ۇلى ءۇش ءبيدىڭ ۇلىلىعى ءوزارا بىرلىگىندە بولدى دەسەك، ولار سول بىرلىك-بەرەكەنى ءاربىر كەرىسكەن، جاۋلاسقان، كەكتەسكەن قازاق بويىنا قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل بيلىكتەرىمەن ءسىڭىرۋدى، ولاردى ءوزارا كەلىسىمگە كەلتىرىپ، تاتۋلىققا شاقىرۋدى ماقسات ەتتى.

قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپ، ءسالت-داستۇرى ناتيجەسىندە قالىپتاسقان قۇقىقتىق مادەنيەتىندە كوپ حالىقتا كەزدەسە بەرمەيتىن ەركىندىك بار. مىسالى، ولار بيلەر سوتىنىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەسە، ءوزiنiڭ قارسى پiكiرiن بiلدiرiپ، ابىرويىن، اقتاۋعا قۇقىلى. حالىق تۇسىنىگىندە سوتتىڭ باستى مiندەتi – ۇكiم شىعارىپ، ايىپتالۋشىنى قايتكەندە دە جازالاۋ ەمەس، تورەلiك ەتiپ، ءادiلەتتiلiكتi ورناتۋ بولىپ قالىپتاسقان. بۇعان جوعارىدا ايتقان بيلەر سوتىنىڭ بىتىمگەرلىك راسىمدەرى دالەل. بيلەردىڭ مارتەبەسi قازاق جۇرتىندا قاشان دا جوعارى باعالانعان. ءادiلەتتiلiگiمەن اتى شىعىپ، تۋراشىلدىعىمەن جۇرت كوڭiلiنە جاققان بيلەر ەل بiرلiگiنە نۇقسان كەلتiءرىپ، اعايىن اراسىندا الاۋىزدىق تۋعىزعانداردى تەزگە سالىپ وتىردى. ەندەشە، ءداستۇرلى قازاق قوعامىنىڭ يدەولوگيالىق iرگەتاسىنىڭ ءوزi بيلەر ينستيتۋتىنان ءنار الىپ جاتىر دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ناق وسى سەبەپتى، زامانۋي قوعامىمىزدىڭ يدەولوگيالىق نەگىزىن نىعايتۋ باعىتىنداعى مەملەكەت تاراپىنان جۇرگىزىلىپ وتىرعان ءىس-شارالاردى جانداندىرۋ ماقساتىندا، ۇلتىمىزدىڭ ءۇشتاعانى ىسپەتتەس: ءسوز – بيلىك – زاڭ سەكىلدى قۇندىلىقتار قۇدىرەتىن بىردەي ۇشتاستىرا بىلگەن قازاق بيلەرى ۇلگىسى قوعامىمىزدا ىرگەلى تۇدە كەڭىنەن ناسيحاتتالىپ جاتسا، نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.

ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ، تاۋەلسىزدىك تۋىن جەلبىرەتكەن تۇستا دانا بيلەرىمىز ۇستانعان بىتىمگەرلىك مۇراتى قايتا جاڭعىرۋدا. سونىڭ ايقىن كورىنىسى ەلىمىزدە ارنايى مەدياسيا تۋرالى زاڭ قابىلدانىپ، قوعامىمىزعا مەدياتورلار ينستيتۋتى ەندى. بيلەردىڭ «داۋ مۇراتى – ءبىتىم» دەگەن ۇستانىمىن بۇگىنگى كۇنى سوتتار دا جالعاستىرۋدا. اتاپ ايتقاندا، تاراپتار اراسىنداعى داۋدى شەشەر الدىندا سۋديالار قولدانىستاعى زاڭ تالابىنا ءسايكەس، ولاردان ءىستى بىتىمگەرشىلىكپەن شەشۋگە كەلىسىمىن مىندەتتى تۇردە سۇرايدى. تاراپتار كەلىسىمگە كەلسە، داۋ بىتىمگەرشىلىكپەن بىتەدى. مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز، ەلىمىزدىڭ جوعارعى سوتى بابالاردىڭ وسىنداي باي مۇراسىن زامانعا ساي جاڭعىرتۋدا ولشەۋسىز ەڭبەك ەتۋدە. سوندىقتان، بيلەر سوتى – ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا قالىپتاسقان بيلىك ينستيتۋتىنىڭ قۇقىقتىق نورمالاردى رەتتەۋدەگى وزىق ۇلگىلەرى ۇرپاق جادىنان وشپەيدى.

ويىمدى دانالار سوزىمەن قورىتار بولسام، ءابۋ-ناسىر ءال-فارابي بابامىز «تاريحتى بىلمەي وتكەندى، قازىرگى جاعدايدى ءبىلۋ، بولاشاقتى بولجاۋ قيىن» دەسە، ەلباسىمىز «تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ازاماتى عاسىرلار توعىسىندا ءوزىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ «كەشە كىم ەدىك؟ بۇگىن كىمبىز؟» دەگەن توڭىرەكتە ويلانسىن. تۋعان ەلىنىڭ، تۋعان حالقىنىڭ تاريحى ەشكىمنەن ولقى ەمەستىگىن ءتۇسىنسىن. ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ اتا-بابالارى قالدىرعان وسىنداي كەڭ-بايتاق جەردىڭ لايىقتى مۇراگەرى بولۋعا ۇمتىلسىن» دەگەنى وي سالادى. دەمەك، تاريحتى تانىپ، تالاپ ۇدەسىنەن شىعا ءبىلۋ ءبىزدىڭ باستى پارىزىمىز.

مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ حالقىنا ارناعان سوزىندە: «2015 جىلدى ۇلتتىق تاريحىمىزدى ۇلىقتاۋ، بۇگىنگى بەلەستەرىمىزدى باعالاۋ تۇرعىسىنان مەرەيلى بەلەستەر جىلى» دەي كەلىپ، بيىل قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى مەن اتا زاڭىمىزدىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەتىندىگىمىزدى مالىمدەگەن بولاتىن. قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق مەرەيلى تويىن اتاپ ءوتۋدىڭ سوت بيلىگى تاريحىنداعى ماڭىزى ەرەكشە. وتكەنىمىزدى ۇلىقتاپ، بۇگىنىمىزدى بەزبەندەيتىن، قازاق قۇقىعىن، قازاق بيلەر سوتىنىڭ ءىنجۋ-مارجانىن ورتاعا سالىپ، قۇندى دەرەكتەرمەن ءبولىسۋ بارشامىزدىڭ اسىل مۇراتىمىز دەپ بىلەمىن.