سايىن بورباسوۆ، قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ و.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق ءبىلىم بەرۋ جانە تاربيە ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، ساياسي عىلىمدار دوكتورى، پروفەسسور:
– ۇلتتىڭ كەلەشەگى بولاشاقتاعى ازاماتتاردىڭ ءىس-قيمىلىنا بايلانىستى. «ۇلتىم» دەيتىندەر كوپ بولسا، ۇلتتىڭ بولاشاعى بار. ءسىز بولاشاق ازاماتتاردىڭ بەت-بەينەسىن قالاي ەلەستەتە الاسىز؟ 
– قازىرگى بۋىن ەل بولاشاعىن وي­لايتىندىعىنا سەنىمدى. ال شىن مانىندە، ءبىز ەل قامىن جەپ، حالىقتىڭ بولاشاعىن ويلاي الىپ، ونى قامتاماسىز ەتەتىن ىستەر جاساپ ءجۇرمىز بە؟ بۇل ماسەلەنىڭ ءتوڭى­رەگىندە ويلانۋ كەرەك سياقتى. ەكونوميكا، الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم، عىلىم مەن تەحنيكا دامۋدا. ولاردىڭ كەلەر ۇرپاققا قىزمەت ەتەتىنى انىق. ال «سول ۇرپاقتىڭ بولاشاقتاعى رۋحاني بەت-بەينەسى، ادامي بولمىسى مەن مىنەز-قۇلقى قانداي بولماق» دەگەن ماسەلەنى شەشە الماي كەلەمىز.
 ۇلتجاندى قازاق زيالىلارى بولاشاق ازاماتتاردىڭ كەلبەتىن، بەينەسىن بى­لايشا ەلەستەتەتىن سياقتى: ول انا ءتىلىن ءبىلىپ، قۇرمەتتەپ، كۇندەلىكتى قىزمەتى مەن ومىرىندە قولدانىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار اعىلشىن ءتىلىن، ورىس ءتىلىن بىلەدى، پايدالانادى. كوپشىلىگى – كوپتىلدى قىزمەتكەرلەر. ەكىنشىدەن، ولار وزدەرىنىڭ قازاق ەكەندىگىن جاقسى سەزىنىپ، نەگىزگى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاپ، وزىنەن كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرۋعا مۇددەلى. ۇشىنشىدەن، ولار ءوز سالاسىنداعى كاسىپتى جاقسى مەڭگەرگەن مامان، ەڭبەكقور، ادال ەڭبەگىمەن وتباسىن اسىراپ، حالىققا قىزمەت ەتۋدى ويلايتىن. تورتىنشىدەن، ول جاڭالىققا جانى قۇمار، الەمدەگى عىلىم، ءبىلىم، ونەر سالاسىنداعى وزىق ۇلگىلەرگە دەن قوياتىن كرەاتيۆتى تۇلعا. بەسىنشىدەن، قازاق ازاماتى ادىلەت پەن زاڭدى ۇستا­ناتىن، وتىرىك پەن وسەكتى ءىس قىلمايتىن پاراساتتى تۇلعا. التىنشىدان، قازاق ازاماتى – اللانى سۇيگەن، ءوزىنىڭ ءدىنى مەن دىلىنە بەرىك ازامات. جەتىنشىدەن، ول ەلى ءۇشىن، جەرى ءۇشىن، حالقى ءۇشىن كۇرەسكە دايىن، وتانشىل پاتريوت.
 مىنە، وسىنداي تۇلعالار قازاقستان مەملەكەتى مەن قازاق ۇلتىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتىپ، ونى عاسىرلاردان-عاسىرلارعا الىپ جۇرەتىن ۇرپاقتار تىزبەگىن جاساسا ەكەن دەپ كوكسەيمىز. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە، مەملەكەت پەن قوعامنىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ وزەكتى الەۋمەتتىك مىندەت – بۇگىنگى ۇرپاقتى جوعارىدا اتالعان تالاپتار تۇرعىسىندا تاربيەلەۋ. وسىلاي ەتە الساق، ۇلت بولاشاعى باياندى بولىپ، قازاقستان ۇزاق تاريحي كەڭىستىكتە ءومىر سۇرە الادى. ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق مۇراتتار توڭىرەگىندە توپتاسۋى مەملە­كەتتىك قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتەتىن، ونى سىرتقى جاۋلارعا بەرمەيتىن ماڭىزدى سۋبەكتيۆتى فاكتورعا اينالدىراتىنى داۋسىز.
– دەسەك تە، كوپ نارسە ۇرپاق تاربيە­سىنە كەلىپ تىرەلەتىن سياقتى.
– ءيا. ۇرپاق تاربيەسىندەگى ورىن الىپ وتىرعان كەلەسى ۆاريانت – ۇلتتىق، ەتني­كالىق بەلگىلەرى ەكىنشى كەزەككە كەتكەن، ازاماتتىق قۇندىلىقتارى باسىم ۇرپاقتى تاربيەلەۋ. تاربيەنىڭ بۇل باعىتىن انا ءتىلىن بىلمەيتىن، ورىسشىلدانعان حالىق­تىڭ توبى جاقتايدى. ولار ءۇشىن قازاقستان ازاماتىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى مىندەتتى ەمەس. ول ءوزى ەلىنىڭ پاتريوتى بولسا جەتكىلىكتى. ۇلتتىق دۇنيەتانىم، تاريحي سانا، سالت-داستۇرلەر مەن مادە­نيەت ماڭىزدى ەمەس، جالپى ادامزاتتىق مادە­نيەت پەن قۇندىلىقتار بولسا جەتكى­لىكتى. حالىقتىڭ ۇلتتىق، ەتنيكالىق بەلگىلەرى ماڭىزدى ەمەس، ول ءوزىن قازاق­ستاننىڭ ازاماتىمىن دەپ ەسەپتەسە جەتكىلىكتى. ادامزاتتىڭ ءدىنى، قۇداي­شىلدىعى ماڭىز­دى ەمەس، ول بىلىكتى، ادال، پاراساتتى بولسا بولدى. وعان قازاق­ستاندىق مەملەكەتتىك مۇددەنى قورعاۋ قاجەت، ءبىراق ول الەم ازاماتى رەتىندە ەل، جەر مۇددەسىن جاھان­دىق مۇددەلەرگە جىعىپ بەرۋگە دايىن.
 قاراساق، تاربيەنىڭ ەكىنشى ۆاريانتى دا قورقىنىشتى ەمەس سياقتى. وكىنىشتىسى، حالىق بۇلايشا بولۋىنىڭ ۇلكەن ءقاۋىپتى جاسىرىپ تۇرعاندىعىن تۇسىنبەي كەلەدى. قازاقستان حالقىنىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى وسىنداي جالپىادامزاتتىق قۇن­دىلىقتار جەتەگىندە. قايشىلىققا تولى الەم جاعدايىندا قازاقستان مەملەكەتىن قۇتقاراتىن، ونى كۇشەيتەتىن – تەك ۇلتتىق، ەتنيكالىق تاربيە مەن مەملە­كەتتىك ءتىلدىڭ ۇستەمدىلىگى. ەكىنشى تاربيە ۆاريانتى قازاقستان حالقىن بىرىكپەگەن، بوساڭ توبىرعا اينالدىرادى. ول سىرتقى قاۋىپتەرگە توتەپ بەرۋگە قابىلەتسىز بولادى. ولار ءۇشىن سىرتتان كەلگەن جاۋعا قارسى قارۋمەن شىعۋدان گورى، ءومىردى ساقتاۋ ماڭىزدى. ال ۇلتتىق قۇندى­لىقتارمەن توپتاسقان حالىق ءۇشىن مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى جەكە باستىڭ ومىرىنەن ما­ڭىزدى. سەبەبى ۇلتتىڭ، كەلەر ۇرپاق­تار­دىڭ ساقتالۋىنا تەك تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ساقتالۋى كەپىلدىك بەرەدى. ۇلتتىق يدەيالار مەن مەملەكەتتىك قۇن­دىلىقتار يدەيا­لارىمەن توپتاسپاۋعا حالىقتار ۇنەمى جەڭىلىسكە ۇشىراپ، مەملەكەتتەرىنىڭ كۇيرەپ قالۋىنا جول بەرىپ وتىرعان. وعان ۇلى تۇركى قاعانا­تىنىڭ، ۆيزانتيانىڭ، التىن وردانىڭ، كەڭەس وداعىنىڭ، يراكتىڭ، ليۆيانىڭ، ت.ب. ەلدەردىڭ تاريحي تاجىريبەسى دالەل بولا الادى.
تاربيە، ناسيحات جانە يدەولوگيا ۇلتتىق توپتاسۋ مەن جيناقتالۋ ءۇشىن قاجەت. تاربيەنىڭ نەگىزگى ماقساتى ءسوز جوق ادامي ساپالاردى قالىپتاستىرۋ. وسى­لاردى تاربيەلەۋ بارىسىندا ۇلتتىق سانانىڭ جانە مەملەكەتشىلدىك سانانىڭ ىرگەتاسى قالانادى. سوندىقتان بالا­باقشادا، مەكتەپتە، كوللەدجدە، جوو-دا تاربيەنىڭ مازمۇنىن الدىمەن ۇلتتىق ۇلگىلەرمەن، قۇندىلىقتارمەن تولتىرىپ الىپ، سوسىن بارىپ جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارمەن بايىتقان دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىز.
– ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان جالپى­ادامزاتتىق قۇندىلىقتار قايناپ شىعۋى ءتيىستى. ال ۇلتتىق مازمۇنىنان ايىرىلعان قانداي دا بولماسىن قۇندىلىقتار ازا­ماتتاردى ارالىق دەڭگەيگە نەمەسە ماري­گينالداندىرۋعا باستايدى ەمەس پە؟
– ءسوز جوق، كەلىسەمىن. ءوزىنىڭ انا ءتىلىن ءبىلىپ، ۇلتىنىڭ رۋحاني بايلىقتارىنا ەنبەگەن تۇلعا ءوز مەملەكەتىن قورعاۋعا قۇ­لىقسىز. ول ءۇشىن قانداي مەملەكەت بول­عانى ماڭىزدى ەمەس. ول ءۇشىن ءوزىنىڭ جانە وتباسىنىڭ اماندىعى مەن باي-قۋاتتى ءومىرى ماڭىزدى. ال بولاشاق ۇرپاقتاردىڭ قانداي بولاتىندىعى ولار ءۇشىن ەكىنشى كەزەكتە. مىنە، وسى ماسەلەدە ۇلكەن قاتەلىك پەن زور ءقاۋىپتىڭ جاسىرىن تۇرعان­دىعىن ارالىق، ءدۇبارا تۇلعالار سەزىن­بەيدى، تۇسىنبەيدى. ونىڭ ۇرپاق­تارىنىڭ، تىپتەن بالالارىنىڭ باقىتتى ءومىرىن تەك تاۋەلسىز مەملەكەت عانا ىسكە اسىرا الادى. مىسالى، ماريگينال قازاق رەسەيدە، قىتايدا، وزبەكستاندا ءومىر ءسۇرسىن. ولار – ول ەلدەر ءۇشىن ءبارىبىر كىرمە، كەلىمسەك، «ەكىنشى سورتتى» ازامات. زاڭ الدىندا بارلىق ازاماتتار بىردەي بولعانىمەن، الەمنىڭ باسىم كوپشىلىك مەملەكەتتەرىندە سول ەلدىڭ تاريحي يەسى بولىپ سانالاتىن ۇلتتار عانا وزدەرىنىڭ تولىققاندى باسىمدى­لىعىن سەزىنىپ ءومىر سۇرەتىنى اقيقات. جەكەلەگەن مىسالدار بۇل زاڭدى­لىققا قارسى شىققانىمەن، نەگىزىنەن، اۆتوح­توندى ۇلتتىڭ باسىم بولۋى داۋسىز جاعداي. تىپتەن دەموكراتيانىڭ وتانى اقش پەن باتىس ەۆروپانىڭ دامىعان مەملەكەتتەرى وزدەرىنىڭ ءتول ازاماتتا­رىنىڭ قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سالاسىندا باسىم بولعانىن جۇزەگە اسىرىپ وتىرادى.
 سوندىقتان ءاربىر ەلدە ادامداردىڭ سول ەلدىڭ تاريحي يەسى بولىپ سانالاتىن ەتنوستىق ۇلتتىق قۇندىلىقتارى مەن ءداس­تۇرلەرىنىڭ، دۇنيەتانىمى مەن يدەو­لو­گياسىنىڭ نەگىزىندە تاربيە العانى دۇرىس جانە بولاشاقتىڭ كەپىلى. 
– ءبىزدىڭ جاعدايدا قايتپەك كەرەك؟
– قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا قىزمەت ەتەتىن جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋدەن وتكەن ماڭىزدى مىندەت جوق. وتانشىل، جەرشىل، حالىقشىل جانە مەملەكەتشىل ۇرپاق­تاردى تاربيەلەي العان ەلدەردىڭ بولاشاعى باياندى ەكەندىگىن الەم تاريحى ۇدايى دالەلدەپ كەلەدى. وسى قاعيداتتىق شىن­دىققا جاۋاپ بەرەتىندەي جۇمىستار جۇرگىزبەسەك، قازاقستاننىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر بولماق. مەملەكەتى ءۇشىن حالقى كۇرەسپەسە، ول الەمدىك قاقتىعىستاردىڭ، بولىنىستەردىڭ قۇربانىنا اينالادى. سوندىقتان بولاشاقتى ويلاساق، جاس ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعىنىڭ جاقسى بو­لۋىنا، ونىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا، سانالى تاربيەلەنۋىنە قامقورلىق جاسالىنۋى كەرەك. بۇل جۇمىس ءبىرىنشى كەزەكتە جەتىم بالالارعا دەگەن مەملە­كەتتىك قامقور­لىقتان باستالعانى ابزال. ەل بويىنشا 90-100 مىڭداي جەتىم بالا­لاردى تولىقتاي مەملەكەتتىك قامقور­لىققا الۋعا اقشا دا، ورىن دا تابۋعا بولادى. ول ءۇشىن ەل كولەمىندەگى توي-تومالاققا جۇمسايتىن قارجىنى ازايتۋ جەتكىلىكتى.
 تاربيە جۇيەسىندە ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىق ىزگىلىكتى قۇندىلىقتاردى ناسي­حاتتاۋ، جاس ۇرپاققا ءسىڭدىرۋ پايدالى. وتانشىلدىق – ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ۇندەسۋى. ءار ازامات ءوزىنىڭ تۋعان ۇلتىنىڭ ىزگى جاقسىلىقتارىن ءبىلىپ، كەمشىلىكتەرى مەن قاتەلىكتەرىنە سىني كوزبەن قاراپ بارىپ نەنىڭ جاقسىلىق، اقيقات پەن ادىلەت ەكەندىگىن تۇسىنۋگە جەتەدى. دەمەك، ۇلتتىق بەلگىلەر مەن ساپالاردىڭ ساق­تالۋى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىق­تاردىڭ سالتانات قۇرۋىنىڭ الاڭى بولماق. بۇل ەكى قۇبىلىس ءبىرىن-بىرى تولىقتىرىپ، قاتار­لاسىپ جۇرەدى. بىرەۋى ەكىنشىسىن جوققا شىعارعىسى كەلسە، اۋىتقۋ باستالادى. ول ۇلتتىق ەگويزمنەن، شوۆينيزمنەن، نا­سيزمنەن كورىنىس تابادى. ال جالپى­ازاماتتىق قۇندى­لىقتاردى جەلەۋ ەتىپ، ۇلتتىق ماقسات-مۇراتتاردى جوققا شى­عارۋعا تىرى­سۋشىلىق كەرىسىنشە اسەر بەرىپ، ۇلتتىق ءومىردىڭ جاندانۋى جو­لىنداعى كۇرەسكە اكەلەدى. سوندىقتان ۇلتتىق ءومىر مەن جالپى ادامي ءومىردىڭ ۇندەستىك زاڭدارىن ساقتاۋ ماڭىزدى. سەنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىڭ: ءتىلىڭ، ءدىنىڭ، ءسالت-داس­تۇرلەر مەن مادەنيەتىڭ باسقا حالى­قتار­دىڭ، ازاماتتاردىڭ ءومىر سۇرۋىنە بوگەت بولمايدى؛ قانداي دا بولماسىن ۇلتتىق قايشىلىق ماسەلەلەرىن بەيبىت جولمەن، بارلىق مۇددەلى تاپتاردىڭ ءوزارا كەلىسىمىمەن، اقىلداسۋىمەن شەشۋگە ۇمتىلىس؛ مەملەكەت مۇددەسىنىڭ، ونىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىنىڭ بارلىق داۋلى ماسەلەلەردەن باسىم تۇرۋى؛ تاۋەل­سىزدىكتى ۇلت ماسەلەسىندەگى ەڭ باستى، ەڭ قىمبات قۇندىلىق رەتىندە باعالاۋ، ساقتاۋ؛ الەم حالىقتارىن جانە ولاردىڭ مادە­نيەتتەرىن تەڭ كورۋ جانە قۇرمەتتەۋ؛ الەمدىك تارتىپتەردەگى ادىلەتسىزدىكتەرگە زورلىق-زومبىلىققا، كۇش كورسەتۋلەرگە توزبەۋ، الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن تى­نىش­تىق جولىندا ۇزبەي كۇرەسۋ؛ تابيعي، تەحنوگەندىك اپاتتارعا ۇشىراعان ەلدەرگە كومەك بەرۋگە دايىن بولۋ؛ تابيعات پەن ەكو­نوميكانىڭ ۇندەستىگىن ساقتاۋعا ۇم­تىلۋ، ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى بەلسە­نە شەشۋگە كىرىسۋ سياقتى ماڭىزدى ىستەردى ايتۋعا بولادى. جالپىادامزاتتىق دامۋ مەن ۇلتتىق دامۋدىڭ تۇيىسەر جەرلەرى بۇدان دا كوپ. ماسەلە سول باعىتتاردىڭ ءبىرىنىڭ-بىرى دامىتىلۋىندا ءوزارا كومەككە كەلۋى.
– بولاشاقتى ويلاساق بارشاعا ورتاق قۇندىلىق وتباسىنى نىعايتۋ ماسەلەسى ءبىرىنشى ورىنعا شىعادى. قازاقتىڭ قازاق بولىپ قالۋى قازاقي مازمۇنى بار وتباسىن ساقتاۋ جانە كۇشەيتۋگە تاۋەلدى ەمەس پە؟
– ارينە. ۇلتتىق ءتىلدى، ءداستۇر مەن مادەنيەتتى ساقتاپ، بالالارىن وسى رۋحتا تاربيەلەگەن وتباسىلارى ۇلتتىق ءومىردىڭ قاينار بۇلاعى. جاس ۇرپاق ۇلكەنگە قاراپ وسەدى. سوندىقتان وتباسى تاربيەسىنىڭ ءتيىمدى بولۋى اتا-انانىڭ ۇلگىسىنە تاۋەلدى. اكەسى مەن شەشەسىنىڭ وتىرىك ايتاتىندى­عىن، ارامدىق ىستەيتىندىگىن، ادىلەتسىز­دىكتەر جاسايتىندىعىن كورىپ، ءبىلىپ وسكەن بالا جاقسى ازامات بولمايدى. وتباسىن­داعى جاقسىلىق پەن ادىلەت، تىنىشتىق پەن سۇيىسپەنشىلىك بالانىڭ باقىتى عانا ەمەس، ونىڭ بولاشاعى دا. شىنشىلدىق پەن ادىلەتتى، ەڭبەكقورلىق پەن ۇقىپتى­لىقتى، تازالىق پەن ءتيىم­دىلىكتى ومىرلىك پرينسيپتەرىنە اينال­دىرعان وتباسى­لاردىڭ بالالارى رۋحاني باي ازاماتتار بولىپ وسەدى.
 ءاربىر وتباسى بالانى يماندىلىققا باۋلۋى ماڭىزدى. يماندىلىق بار جەردە عانا جاقسىلىق پەن ادىلەت، تىنىشتىق پەن تاتۋلىق سالتانات قۇراتىنى اقيقات. يماندىلىقتىڭ باستاۋى – قۇدايدى ءسۇيۋ، اللانىڭ جولىمەن ءجۇرۋ. جۇرەگىندە اللانىڭ نۇرىن جيناقتاعان بالا ۇيا­سىنان ۇشقاننان كەيىن دە جامان ىستەرگە بار­مايدى. وعان ۇرلىق، وتىرىك، وسەك، ماقتان­شاق، جالقاۋلىق سياقتى قىلىقتار جات بولادى. يماندى ادام ءوز جاقىن­دارىن، وتانىن، ەلى مەن جەرىن سۇيەدى. ول – ەڭبەك­ءشىل، ادال جانە ادىلەتتى تۇلعا. باسە­كەگە قابىلەتتى بولۋ ءۇشىن قازاقستانعا كەرەگى وسىنداي ازاماتتار. 
 ۇلتجاندىلىق پەن وتانشىلدىق – حالىقتىڭ ۇيۋىنىڭ، بىرىگۋىنىڭ عانا باستاۋى ەمەس، مەملەكەتتىڭ بۇگىنگى قۋاتىن ارتتىرۋدىڭ جانە كەلەشەكتە دامۋىنىڭ دا باستاۋى. ماسەلە قازىرگى اشىق قوعامدا، نارىقتىق قاتىناستار جاعدا­يىندا ۇلت­جاندىلىق پەن وتانشىلدىق ۇستانىم­داردى تاربيەلەۋ تەتىكتەرىن تابۋعا كەلىپ تىرەلۋدە. كەيىنگى كەزدە كوڭىلگە قونىمدى «قازاقستاندىقتار قازاقستاندىق تاۋار­لاردى ساتىپ الايىق» دەگەن باستاما وسى وتانشىلدىققا باس­تايتىن باستاما. وسىنداي ۇلگىلەر الدا­عى ۋاقىتتا وتاندىق كينوعا، وتاندىق باق-قا، وتاندىق ونەرگە، مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى كۇشەيە تۇسسە، مەملەكەتتىڭ ىرگەسى نىعايا بەرەر ەدى. «قازاقستان تاۋەلسىزدىگى قازاق حالقىمەن بىرگە بارلىق قازاقستان حالقى ءۇشىن باقىت» دەگەن قاعيدا ەلدىڭ ءاربىر ازاما­تىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالسا، قازاقستان ناعىز ماڭگىلىك ەل ساناسىنا يە بولارى داۋسىز.
– وكىنىشكە قاراي، اشىق قوعام، نارىق­تىق ەكونوميكا، جاھاندانۋ ۇردىستەرىنە ۇلتجاندىلىق پەن مەملەكەتشىلدىكتى ۇلاستىرۋ ماسەلەسى شەشىلمەي كەلەدى. 
– ءسوز جوق، اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ قا­جەتتىلىك. ءبىراق اعىلشىن ءتىلىن ەنگىزۋ قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا ەشقانداي بوگەت بولماۋى كەرەك. بالالار مەكتەپتە انا تىلدەرىن تولىق مەڭگەرىپ الىپ، اعىل­شىن­شا وقي باستاسىن. ءبىرىنشى سىنىپتا قازاق، اعىلشىن، ورىس تىلدەرىن قاتار وقىتۋعا ەشقانداي زارۋلىك جوق. بۇلاي بولۋى ويلانباي، اسىعىس ىستەلگەن قاتە شارۋا. وسى قاتەلىكتى تۇزەمەۋ ۇلكەن تىلدىك داع­دارىسقا اكەلەدى. قاتەلىكتەن ۇلتقا زور زيان كەلۋى ءقاۋىپتى. كەيدە ۇلتقا قارسى، ۇلتتىق توپتاسۋعا قارسى شارالار ماقسات­تى تۇردە ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانداي كورىنەدى. كەلەسى مىسال ب ا ق كەڭىستىگىندەگى رەسەيدىڭ ۇستەمدىگىنە بايلانىستى. ادام ساناسىن ب ا ق بيلەگەن زاماندا ەشبىر مەملەكەت ساياسي پليۋراليزم ءپرينسيپىن تولىقتاي باسشىلىققا الا المايدى. رەسەي باق-تارى قازاقستان حالقىن تولىقتاي رەسەي يدەولوگياسى مەن ساياساتىنا باعىندىرىپ بارادى. سوندا تاۋەلسىز ەلدى قايتادان رەسەيدىڭ بودان ەلىنە اينالدىرۋىمىز قاجەت پە؟
 كەرىسىنشە، تاۋەلسىزدىك يدەولوگياسىن ۇران ەتكەن قازاقستان باق-تارى ەلدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىندە 80-90 پايىزدىق باسىم ۇلەسكە يە بولىپ وتىرۋى كەرەك. سوندا عانا بولاشاق ۇرپاقتا قازاقستان­دىق پاتريوتيزم ساناسى مەن مەملە­كەت­شىلدىك پسيحولوگيا تاربيەلەنەدى. ءقازىر دامىعان مەملەكەتتەردە مەكتەپتەر مەن ب ا ق، نەگىزىنەن، انا تىلىندە سويلەيدى، قىزمەت ەتەدى. مىسالى، فرانسيادا 80 پايىز فرانسۋز تىلىندە، يسپانيا، يتاليا، پولشادا دا وسىنداي. رەسەيدە بۇل كورسەتكىش 90 پايىزدان استام.
 – كوبىنە تاربيەنىڭ ءتيىمدى بولۋى تاربيە بەرۋشىلەردىڭ، ۇلگى-ونەگە كورسەتەتىن ادام­داردىڭ بەدەلىنە بايلانىستى دەپ جاتادى... 
– بەدەل – وتە ىقپالدى رۋحاني قۇبى­لىس. ادامدار بەدەلدىنىڭ سوڭىنان ەرۋگە دايىن. بەدەل كۇش كورسەتۋدى، ۇگىتتەۋدى ەكىنشى ورىنعا سىرىپ تاستاپ، ۇلگى-ونەگە مەن ابىرويدى ءبىرىنشى كەزەككە شىعارادى. حالىق بەدەلدى باسشىنىڭ سوڭىنان ەرسە، جاس ۇرپاق بەدەلدى پەداگوگتاردىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرەدى. بەدەل – تۇلعاعا بەرىلگەن قورشاعان ادامداردىڭ الەۋمەتتىك باعاسى. ءقازىر بەدەلدى جاساۋعا ءيميدجدى جاساۋ دا كومەككە كەلۋدە. يميدجەولوگيا ساياسي عىلىمنىڭ ءبىر سالاسىنا اينالىپ وتىر.
 دەسەك تە، بۇگىنگى قوعامدا شىن بەدەل بار جانە قولدان جاساندى جاسالىناتىن جالعان بەدەل بار. ناعىز دۇرىس تاربيە شىن بەدەل بار جەردە عانا مۇمكىن. جا­ساندى بەدەلگە دەن قويۋ جاستاردىڭ ومىرلىك ۇستانىمدارىن بۇزاتىن ءقاۋىپتى قۇبىلىس. كەڭەس وداعى كەزىندە كوممۋ­نيستىك يدەو­لوگيا جالعان بەدەل جاساۋعا قۇمار بولدى. قوعامدى وتىرىك پەن جال­عاندىق جايلاپ الدى. كەڭەس وداعىنىڭ اسا زور رەسۋرستارى بولا تۇرا كۇيرەپ قالۋىنىڭ تۇپكىلىكتى سەبەبى جالعان سويلەۋ، شىندىقتى بۇرما­لاۋ مەن جاس­تاردى جالعان بەدەلدەر ارقى­لى ءتار­بيەلەۋگە بايلانىستى. وكىنىشكە قاراي، وسى جالعاندىق بۇگىنگى قازاقستاندا دا ورىن الۋدا.
 جاس بالا ادال، ەڭبەكقور، شىنشىل اداممەن تاربيەلىك قاتىناستا بولسا وسى ىزگىلىكتى سالالاردى قابىلدايدى. وتىرىكتى، وسەكتى، جالعان سويلەۋدى، ادىلەتسىزدىكتى ۇستانعان ادامداردى كورىپ وسسە، سولاردىڭ جامانشىلىقتارىنا ءۇيىر بولادى. ناعىز بەدەل ەڭبەكقورلىقتا، ادىلەتتىلىكتە، شىن­شىلدىقتا عانا ىقپالدى بولادى. سوندىقتان جاس بالانى قورشاعان ورتا­سىنداعى مورالدىق-پسيحولوگيالىق اتموسفەرانىڭ ىزگىلىكتى قۇندىلىقتارمەن تولعانى ابزال. بەدەلدى تاربيەشىلەر ىزگىلىكتى قۇندىلىقتاردى ومىرلىك قاعيدات­تارىنا اينالدىرا بىلگەن جاقسى ادامدار. قوعامدا جاقسى ادامدار كوپ بولسا، ونىڭ دامۋى باياندى، جاقسىلىعى كوپ بولادى. مۇنداي قوعامدا ادامي قۇندىلىقتار باسىم بولىپ، قايشىلىقتار، قايعىلار مەن وكىنىشتەر از بولادى.
 قازاقستانداعى تاربيە جۇمىسى ادامگەرشىلىك يدەولوگياسى ۇعىمىنىڭ توڭىرەگىندە جيناقتالۋى كەرەك دەپ بىلەمىز. ادامگەرشىلىك يدەولوگياسىنىڭ تىرەگى ابايدىڭ سىنشىل كوزقاراستارىنا نەگىزدەلگەن «كەمەل ادام»، «تولىق ادام» كونسەپسياسى، شاكارىمنىڭ «شىن ادام» كونسەپسياسىنداعى «ار ءىلىمى» بولا الادى. اباي، شاكارىمنىڭ گۋمانيستىك يدەيالارى ءال-فارابي، ج.بالاساعۇن، ق.ا.ياسساۋي سياقتى وتاندىق ويشىلداردىڭ جانە الەمدىك ادامگەرشىلىك يدەيالارىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىمەن بايىتىلادى.
 الەمدىك ىزگىلىكتى ويداعى «بارلىق باي­لىقتار مەن يگىلىكتەر تەك قانا ادال، ءتيىم­ءدى، بەلسەندى ەڭبەكپەن عانا كەلەدى» دەگەن قاعيدا ۇستەمدىك قۇرعانى ابزال. قوعام تازا، ادال ەڭبەكپەن تولىققاندا عانا يماندىلىق ۇستەم بولادى. يماندىلىق ارلى ادام بولۋدىڭ نەگىزى ەكەندىگى بەلگىلى. يماندى قوعام ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرگە سۇيەنەتىن قوعام. اكە – اكە، شەشە – شەشە، بالا – بالا بولۋى شارت. اكە – اسى­راۋشى، باسقارۋشى. شەشە – وتبا­سىنىڭ يەسى، بالانىڭ تاربيەشىسى. بالا – اتا، اناسىنا كومەكشى، ولاردىڭ ايتقا­نىن ورىنداۋشى. مىنە، وسىنداي قاراپا­يىم شىندىقتاردىڭ قىزمەت ەتۋى وتبا­سىنىڭ نىعايۋى ءۇشىن ەڭ قاجەتتى نارسە. وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ مىزعىماس ماڭىزى تۋرالى جۇڭگو ويشىلى كونفۋ­ءسييدىڭ ۇستانىمدارىن پايدالانۋ ابزال.
– ارينە، بۇرىنعى زاماننىڭ اۆتوريتار­لىق وتباسىن تولىقتاي قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىن ەمەس.
– قازىرگى ەكى جىنىستىڭ تەڭدىگىنە نەگىزدەلگەن بيوارحاتتىق قۇندىلىقتار جۇيەسى كۇردەلى. ءبىراق تىعىرىقتان شىعار جول – بۇرىنعى پاتريارحالدىق وتباسى جۇيەسىنىڭ پايدالى جاقتارىن بۇگىنگى شىندىقتا جانداندىرۋ. باتىستا وتباسى بولۋ ءقازىر ءوز ماڭىزىن جويۋدا. دامىعان ەلدەردە ازاماتتاردىڭ كوپشىلىگى بالا تاربيەسى بولۋى ءۇشىن تولىق وتباسىنىڭ بولۋى مىندەتتى دەپ ەسەپتەمەيدى. ادام تابيعاتىنا جات مۇنداي قاتە، زياندى ۇستانىمدار سوڭىنان ىلەسىپ كەتۋگە بولمايدى.
 ىزگىلىكتى ادامزات جيناقتاعان گۋماني­تارلىق قۇندىلىقتاردا وتباسى تاربيەسى، اتا-انا ۇلگىسى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرادى. سوندىقتان قازاقستان قوعامى ادامگەر­شىلىكتىڭ ورنىنا پراگماتيزمدى ءبىرىنشى كەزەككە قوياتىن باتىستىق تاربيە ۇلگى­لەرىنىڭ قاتە جولىنا تۇسپەۋى كەرەك. تاعدىرلىق تاڭداۋدا ۇلتتىق تاربيە جۇيەسىنىڭ قاتەلەسپەگەنى دۇرىس.
 تاربيەنىڭ نەگىزگى دىڭگەگى – ۇلتتىق تاربيە. ءار حالىقتىڭ وكىلىنە ءوزىنىڭ ەتنيكالىق ۇلگىلەرى جاقىن، تابيعاتى تانىس. جاس نارەستەنىڭ ءوزىنىڭ گەنەتي­كالىق كودىندا بەلگىلەنگەن انا تىلىندە تاربيە الۋى وتە ۇلكەن يگىلىك. بالانى قورشاعان ورتا، وتباسى مەن مەكتەپتە ەڭ الدىمەن انا ءتىلى ۇلىقتالۋى مىندەت­ءتى. قازاق بالاسى وتباسىندا شەشەسىنە – اناشىم، اكەسىنە – اكەشىم دەپ قارىم-قاتىناس جاساۋىنىڭ ءوزى تاربيەدەگى ءۇل­كەن قادام، بالانى جىلىلىققا، جاقسىلىق­قا باستايتىن قادام. «ماما، پاپا» دەگەن وگەي سوزدەرگە قاراعاندا «اناشىم، اكەشىم» دەگەن سوزدەر الدەقايدا ءتار­بيەلىك، ادامي، ىزگىلىك قۋاتقا يە. قازاقى تاربيە العان جاس وتباسىلار «اناشىم مەن اكەشىم» سوزىنە ماڭىز بەرە باستادى. بۇل ىزگىلىك ءۇردىسىن قازاق قوعامى قولداۋى مىندەت. «اناشىم مەن اكەشىم» دەپ وسكەن ۇرپاق «اپاشىم مەن اتاشىمدى» دا قۇرمەت تۇتاتىن ۇرپاق بولارى ءسوزسىز.
 سوندىقتان ادامنىڭ شىن باقىتى ونىڭ وتباسىنداعى تىنىش، تاتۋ ءومىرى ەكەندىگىن ۇدايى ەسكە سالىپ وتىرۋ ما­ڭىزدى. الەۋمەتتىك ءومىردىڭ تىرەگىنە وتبا­سىنداعى تاربيە نەگىز بولا الادى. اتانىڭ اتالىق ۇلگىسى، اكەنىڭ اكەلىك ۇلگىسى، اجەنىڭ اجەلىك ۇلگىسى، انانىڭ انالىق ۇلگىسى ءارقايسى ماڭىزدى. ولاي بولۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ۇلكەندەر تاربيەلى بولۋى شارت.
 بىزگە دەيىنگى ۇرپاقتار اقىلسىز بول­ماعان. ولار ءبىزدىڭ ۇلى اتالارىمىز بەن انالارىمىز يماندى ۇرپاقتى قالاي تاربيەلەۋگە بولاتىندىعىن تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ كورسەتىپ كەتكەن. تاربيە­شىلەردىڭ وزەكتى مىندەتى – وتكەن اتا، بابا تاربيەسىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن قالپىنا كەلتىرىپ، بۇگىنگى ۇرپاققا ۇسىنۋ. تاريحتان ساباق الۋ دەگەنىمىز وسى. ەگويزمدى، يندي­ءۆيدۋاليزمدى، قاتىگەزدىكتى، جالقاۋ­لىقتى، قىلمىسكەرلىكتى تەك ادال ەڭبەك ەتەتىن يماندى حالىق قانا اۋىزدىقتايدى. ال ەڭبەك تاربيەسى، يمان تاربيەسى وتباسىنان باستالادى. اتا، انا وزىنە قاجەتتى ۇلگىنى ۇلتتىق تاربيەدەگى قۇندىلىقتاردان عانا تابا الادى. وتكەننىڭ وزىعىن بۇگىنگى كۇننىڭ تەڭدىگى، ادىلەتتىلىگى، ءوزارا سيلاس­تىعى، ءوزارا ءتۇسىنىسۋ قۇندىلىقتارىمەن بايىتا بىلسەك قانا جاڭا زامانعا سايكەس وتباسى قالىپتاسپاق.