ەلباسى جاريالاعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى – قازاقستاننىڭ جاھاندىق جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە جاۋابى جانە «جاڭا تاريحي جاعدايلاردا دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋ جوسپارى».
ونىڭ اياسىندا ەلىمىزدە جاڭارۋلار، كوپتەگەن رەفورمالار جۇرەدى. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي، بۇلار اقىر سوڭىندا، مەملەكەتتىڭ، قوعامنىڭ، ءتىپتى ۇلتىمىزدىڭ بەت-بەينەسىن وزگەرتپەك.
وركەنيەتتى ەلدە بارلىق داۋلار كوشەدە ەمەس، سوت زالدارىندا شەشىلەدى. الايدا ەگەر سۋديالاردىڭ شىعارعان ۇكىمدەرى ورىن­دالماي جاتسا، حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسەدى. سوندىقتان الداعى ۇلى رەفورمالاردان سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋ سالاسى دا شەت قالمايدى. ءبىز ءادى­لەت مينيسترلىگىنىڭ سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سايدا ساعداتتان وسى سالاداعى جاڭارۋ­لاردىڭ حالىق ومىرىنە قانداي وزگەرىستەر اكەلەتىندىگىن ءتۇسىندىرىپ بەرۋدى سۇرادىق.   
– سايدا ساعدات قىزى، كەزىندە سوت پريستاۆتارى جوعارعى سوت جانىنداعى تۇتاس ءىرى قۇرىلىم ەدى. كەيىن ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قاناتىنىڭ استىنا كوميتەت بولىپ كىردى. ءقازىر شاعىن دەپارتامەنتكە اينالىپتى. الداعى رەفورمادان كەيىن قاراۋلارىڭىزدا نە قالادى؟ 
– «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 27-قادامى قازاقستاندا جەكەمەنشىك سوت ورىنداۋشىلارى ينستيتۋتىن ودان ءارى دامىتۋدى، سونداي-اق سوت ورىنداۋ­شى­لارىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىن بىرتىندەپ قىسقارتۋدى ماقسات تۇتادى. ءبىزدىڭ دەپار­تامەنتتىڭ قۇزىرىندا ليسەنزيالىق با­قىلاۋ، سالاداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى انىقتاۋ، جۇيەنى جەتىلدىرۋ بويىنشا ۇسى­نىستار ەنگىزۋ سەكىلدى نەگىزگى جۇمىستار قالادى.
قازاقستاندا جەكە ورىنداۋشىلار ينستيتۋتى 2010 جىلدان باستاپ ەنگىزىلدى. ياعني بۇل ينستيتۋت بيىل 5 جىلدىق مە­رەيتويىن اتاپ وتەدى. ال ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا جەكە ورىنداۋشىلار ينستيتۋتىن ارى قاراي وركەندەتۋگە باعىتتالعان شارالار قولعا الىنۋدا. 
ءبىز 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جانە «100 ناقتى قادامدى» ىسكە اسىراتىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياعا ۇسىنىستار ەنگىزدىك. ولار جەكە سوت پريس­تاۆتارىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋدى، ولاردىڭ «ايرىقشا قۇزىرىن» ايقىنداۋدى قاراستىرادى. 2016 جىلدان باستاپ، زاڭدى تۇلعالاردىڭ پايداسىنا قارجى-مۇلىك ءوندىرىپ الۋ ىستەرى تولىعىمەن جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنا كەتىپ، سولاردىڭ ايرىقشا قۇزىرىنا جاتقىزىلادى. بۇل قولدانىستاعى بەيىندى زاڭدا كوزدەلگەن. 
ەندى ولاردىڭ قۇزىرەتتەرىن ودان ءارى كەڭەيتۋ ۇسىنىلۋدا. ياعني جەكە تۇلعالار ءۇشىن ءوندىرىپ الۋ دا جەكە پريستاۆتارعا تاپسىرىلماق! بۇگىنگى تاڭدا وسى ۇسىنىستى جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا تۇجىرىمدامالىق تۇردە ماقۇلدادى. تيىسىنشە جەكە ورىنداۋشىلارعا جۇكتەلەتىن مىندەت تە، ولاردىڭ جۇمىس اۋقىمى دا، ولارعا دەگەن مەملەكەتتىڭ سەنىمى دە ارتادى دەپ ايتۋعا بولادى. 
– مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشىلارى جۇمىسسىز قالا ما؟
– بۇل رەتتە مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋ­شىلارىنىڭ قۇزىرىندا قالاتىن ىستەر كاتەگوريالارى انىقتالدى. تۇسىندىرە كەتسەم، بۇل ساناتقا مەملەكەتتىك مۇددەگە قاتىستى بارلىق ىستەر، سونداي-اق مەم­لەكەتتىڭ ءوزى قارىز بولعانداعى ىستەر جاتقىزىلادى. بۇعان قوسا، بارلىق وڭىرلەردەگى سوت شەشىمىمەن تۇرعىن ۇيگە كىرگىزۋ، ودان شىعارۋ (ۆىسەلەنيە)، جەر تەلىمدەرىن كەرى قايتارىپ الۋ سەكىلدى الەۋمەتتىك ماڭىزدى ماسەلەلەر بويىنشا ىستەر دە وسى قاتار-كاتەگورياعا كىرىپ وتىر. 
تاعى ءبىر جايت، وسى ورايدا بۇل ىستەر بويىنشا «تابالدىرىقتىق شامانى» (پوروگوۆوە زناچەنيە) بەلگىلەۋ ۇسىنىلدى. ماماندار تاراپىنان بۇل شامانى 1 مىڭ اەك (2 ميلليون تەڭگەدەي) كولەمىندە بەكىتۋ ۇسىنىلعان. ياعني «سوماسى وسى مەجەگە جەتپەيتىن ىستەردى جەكە سوت ورىنداۋشىلارى قابىلداپ السىن، ودان اسسا، اتقارۋ وندىرىسىمەن تەك مەملەكەتتىك پريستاۆ قانا اينالىسسىن» دەگەن ۇسىنىس بەرىلدى. ءبىراق بۇل شامانىڭ كولەمى قانداي بولاتىنى ازىرگە تالقىلانۋ ۇستىندە. كەسىمدى سوماسى كەيىن انىقتالادى. 
قالاي بولعاندا، بۇل كورسەتكىش مەملەكەتتىك مۇددەگە قاتىستى كەيبىر ىستەردى دە جەكە ورىنداۋشىلارعا بەرۋدى قاراس­تىرادى. ايتالىق، اكىمشىلىك ايىپپۇل بويىنشا ءوندىرىپ الۋشى تاراپ – مەملەكەت. ءبىراق ولارمەن سانى قىسقاراتىن مەم­لەكەتتىك پريستاۆتاردى شەكتەن تىس جۇكتەي بەرۋدىڭ ءمانى جوق. بەلگىلى ءبىر مولشەرگە دەيىنگى شاعىن ىستەردى جەكە ورىنداۋشىلارعا ارتۋعا بولادى. ال مەمورىنداۋشىلار ءوز كۇش-جىگەرلەرىن مەملەكەتتىك مۇددەنى قورعاۋ بويىنشا الدەقايدا ماڭىزدى، وندىرىلەتىن سوماسى ءىرى ىستەرگە باعىتتاي الار ەدى.
تاعى ءبىر جاڭالىق: ۇلتتىق كوميسسياعا مەملەكەتتىك جانە جەكە سوت ورىنداۋ­شىلارىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ ۇسىنىسى ەنگىزىلدى. سوعان سايكەس، بارلىق پريستاۆتار بانكتەردەن مالىمەتتەر تالاپ ەتۋگە قۇزىرلى بولماق. بۇل وتە قاجەت. سەبەبى ىستەرى ءتيىمدى، وزدەرى پارمەندى بولۋى ءۇشىن پريستاۆتار قارجىنى جەدەل تۇردە ءوندىرىپ الۋدا مول مۇمكىندىكتەرگە يە بولۋى كەرەك. ياعني مەملەكەتتىك جانە جەكە سوت ورىنداۋشىلار سوت ۇكىمىن ءوز ەركىمەن ورىنداماي جۇرگەن جەكە تۇلعالاردىڭ بانكتەردە قانداي ەسەپشوتتارى بارلىعىن ءبىلۋ قۇقىن يەلەنەدى. بۇل ۇسىنىس تال­قىلاۋدان ءوتتى جانە ونى ۇلتتىق كوميسسيا تۇجىرىمدالىق تۇرعىدان قۇپتادى.
سونىمەن بىرگە، سوت ءوندىرىسى تاراپ­تارىنىڭ جانە مەملەكەت مۇددەلەرىن قورعاۋ ماقساتىندا ناقتى ءبىر ىستەردى جەكە ورىنداۋشىلاردان الىپ قويىپ، مەم­لەكەتتىك ورىنداۋشىلارعا تاپسىرۋ بويىنشا پروكۋرورعا قۇقىق بەرۋ جانە ونى زاڭمەن بەكىتۋ ۇسىنىلدى. پروكۋروردىڭ قانداي جاعدايلاردا وسى قۇقىعىن پاي­دالانا الاتىندىعى، نەگىزدەرى زاڭدا اتاپ كورسەتىلەتىن بولادى.
– قازاقستاندا سوت پريستاۆى بولۋ قيىن با؟
– 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جانە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا ءبىز اتقارۋ ءوندىرىسى سالاسىنداعى پروسەدۋرالىق ماسەلەلەردى دە قايتا قاراپ جاتىرمىز. بيىلعى جىلعى اقپان ايىندا «جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ رەسپۋب­ليكالىق پالاتاسى» قۇرىلدى. بۇرىن ول رەسپۋبليكالىق القا تۇرىندە عانا جۇمىس جاساعان. جاڭا ۇيىم زاڭمەن بەكىتىلگەن بارلىق تالاپتاردى ساقتاپ، ادىلەت مينيسترلىگىندە تىركەلدى. ەندى ءبىز وسى پالاتانىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋدى دە  جوسپارلاپ وتىرمىز. مى­سالى، سونىڭ ىشىندە جەكە سوت پريستاۆتارىنىڭ ءارقاي­سىسىن ناقتى ءبىر اۋماق-تەرريتورياعا بەكىتۋ كوزدەلۋدە. سوندا ءبىر جەردە كوپ، ءبىر جەردە جوق بولماي، ەلىمىزدەگى بارلىق اكىمشىلىكتىك-اۋماقتىق بىرلىكتەر جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ قىزمەتىمەن بىردەي قامتىلار ەدى. 
مۇنىڭ سىرتىندا جەكە سوت پريستاۆى بولعىسى كەلەتىن مامانداردىڭ جولىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن وسى كاسىپكە ۇلىقسات الۋ جانە سىناقتاردان ءوتۋ تارتىپتەرى ءبىرشاما وزگەرتىلەدى. بۇعان دەيىن ول ەكى كەزەڭنەن تۇراتىن: بىرىنشىدەن، مامان ءتيىستى ليسەنزيانى الۋى قاجەت، ەكىنشىدەن، مينيس­ترلىك تاراپىنان جەكە سوت ورىنداۋشىسى لاۋازىمىنا تاعايىندالۋعا ءتيىس. ءبىز «لاۋازىمعا تاعايىنداۋدى» جويۋدى، تەك ليسەنزيالاۋدى عانا قالدىرۋدى ۇسىندىق. دەمەك، كەز كەلگەن مامان ءتيىستى ليسەنزيانى يەلەنسە جانە سالالىق رەسپۋبليكالىق پالاتاعا مۇشە بولسا، جەكە سوت ورىن­داۋشىسى قىزمەتىمەن اينالىسا بەرەدى. 
وسىلايشا، قازاقستاندا بۇل سالادا رەفورما قىزۋ باستالىپ كەتتى. تۇتاستاي العاندا، ۇستانىمدار مەن امال-تاسىلدەر، ءتىپتى ساياسات وزگەرۋدە. كەڭەس كەزىندە جانە ءبىزدىڭ جاڭا تاريحىمىزدا رەسپۋبليكادا ءاردايىم مەملەكەتتىك سوت پريستاۆتارى ۇستەمدىككە يە بولىپ كەلسە، بۇدان بىلاي جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ينستيتۋتى باسىمدىق يەلەنەدى. 
– قازاقستاندا ءقازىر قانشا جەكە سوت پريستاۆى بار؟ ولار ەلىمىزدىڭ ءاربىر اكىمشىلىكتىك-اۋماقتىق بىرلىگىن قامتۋعا جەتە مە؟
– بۇگىندە رەسپۋبليكا بويىنشا ولاردىڭ سانى 750 ادام. بۇل، ارينە، از. ءبىراق ءبىز توقسان سايىن جەكە سوت ورىنداۋشىلارى بويىنشا كونكۋرستار وتكىزىپ تۇرامىز. سونىڭ ناتيجەسىندە، ءۇش اي سايىن ولاردىڭ قاتارى شامامەن 100 ادامعا كوبەيىپ وتىرادى. 
ءبىر ماڭىزدى كورسەتكىشكە نازار اۋدارا كەتكەن ءجون: وسى 750 جەكە سوت ورىنداۋ­شىسىنىڭ قاراۋىندا ءقازىردىڭ وزىندە ءبىر جارىم ميلليون سوت شەشىمى جاتىر.سوندىقتان بۇل مامانداردىڭ قاتارىن ارتتىرۋ باعىتىندا جوسپارلى تۇردە جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. 
قازاقستاندا بۇگىندە 1 200-دەن اس­تام مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشىسى قال­دى. 
بىلە ءجۇرۋىڭىز ءۇشىن ايتايىن، بىزدە جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى، 80 پايىزى – بۇرىنعى مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشىلارى. ويتكەنى بۇلار ءۇشىن جەڭىلدەتىلگەن ءتارتىپ قاراستىرىلعان: جۇيەدە 3 جىل قىزمەت جاساسا بولدى، وسى ءوتىلى ليسەنزيا الۋ ءۇشىن تولىق جەتكىلىكتى. 
«100 ناقتى قادام» اياسىندا ءبىز كەزەڭ-كەزەڭمەن قىسقارتۋ جۇرگىزەمىز، سوندا قىس­قاراتىن مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشىلارى ۇيلەسىمدى تۇردە جەكە اتقارۋ سەكتورىنا وتەتىن بولادى. 
– ەندەشە، بوساعان مەملەكەتتىك سوت پريستاۆتارىنان قۇرالعان جۇمىسسىزدار ارمياسى پايدا بولمايدى دەيسىز عوي؟
– جوق، بولمايدى. 
قازاقستاندا سوت ۇكىمدەرىنىڭ جارتىسى عانا ورىندالادى ەكەن. قولدا بار دەرەك بويىنشا، الدىڭعى جىلى جالپى قۇنى 2 تريلليون 201 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان 1 ميلليون 610 مىڭ سوت اكتىسىنىڭ تەك جالپى قۇنى 108 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 701 مىڭى عانا ورىندالىپتى.  
ەڭ باستى سەبەبى – سوت ۇكىمىن ورىنداۋ بويىنشا قۇجاتتاردىڭ بارلىعىنىڭ بىردەي مۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىلە بەرمەيتىندىگى بولىپ وتىر. مىسالى، بىزگە جىل سايىن ورىنداۋعا شامامەن ءبىر جارىم ميلليون سوت شەشىمى بەرىلەدى. ونىڭ ىشىندە ەڭ جاقسى دەگەندە، نەبارى 500 مىڭى عانا «كىنالى» دەپ تانىلعان تاراپتىڭ مۇلكىمەن قام­تىلادى. قالعاندارىنىڭ بارلىعى – ورىس­شا ايتقاندا، «پۋستىشكا». ياعني ايىپتى تاراپتىڭ ءوندىرىپ الۋعا تۇراتىن ەشتەڭەسى دە جوق.    
– تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا سوت شەشىم­دەرىن اتقارۋ سالاسى تالاي رەفورمالاردى باستان كەشتى. ولاردان مەملەكەت، قازاقستان حالقى قانشالىقتى پايدا كوردى؟
– كەڭەس زامانىندا بىزدە بۇل سالا كلاسسيكالىق ۇلگى-مودەلدى قولداندى. سوت پريستاۆتارى سوت جۇيەسىندە جۇمىس جاسادى. ءاربىر سوتتىڭ ءوزىنىڭ ورىنداۋشىسى بولدى. تاۋەلسىز قازاقستان جاعدايىندا بيلىكتىڭ ءۇش تارماعىنىڭ – اتقارۋشى، زاڭ شىعارۋشى جانە سوت بيلىگىنىڭ بىر-بىرىنەن تاۋەلسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلە باستادى. سوندا سوت جۇيەسى جەكە كەتتى دە، سوت ورىنداۋشىلارى اتقارۋشى بيلىككە جاتقىزىلدى.      
قالاي بولعاندا، كەڭەس وداعى كەزىندەگى مودەل ءاۋ باستان-اق «ازيا بارىسى» اتانىپ، الەمدەگى جەتەكشى ورىندارعا ۇمتىلعان تاۋەلسىز مەملەكەتكە جارامايتىن ەدى. 
بۇعان قوسا، ءبىز نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشتىك. ەگەر ەسىڭىزدە بولسا، كەڭەس تۇسىندا «ارامتاماقتارمەن» كۇرەس ناۋقانى ءجۇردى، قىلمىستىق زاڭنامادا «تۋنەيادستۆو» دەگەن قۋدالاۋ بابى بولدى. ياعني ازاماتتار جۇمىس ىستەۋ-ىستەمەۋ بويىنشا دا تاڭداۋ ەر­كىندىگىنەن ايىرىلعان. ادامدار ءۇشىن ءبارىن مەملەكەت شەشەتىن. بۇل مودەل نارىققا قايشى كەلەتىن. 
جالپى العاندا، قازىرگى جاعدايىمىزدى كەڭەس كەزىمەن ءتىپتى سالىستىرۋعا دا بولمايدى. ويتكەنى سان جانە ساپالىق سيپاتتارى بويىنشا مۇلدەم باسقا جۇيە­لەر. 
ال ەگەر قازاقستاندى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى باسقا ەلدەرمەن سالىستىرار بولساق، رەسپۋبليكامىزدىڭ الدەقايدا ىلگەرى كەتكەندىگىن ۇيالماي ايتا الامىز. تمد كەڭىستىگىندە قازاقستان – جەكە سوت ورىنداۋشىلارى ينستيتۋتىن ەندىرىپ، قارقىندى دامىتىپ جاتقان جالعىز مەملەكەت. 
رەسەيدە دە مۇلدەم باسقا مودەل پاي­دالانىلادى. جەكە سوت ورىنداۋ­شى­لارىنىڭ ينستيتۋتى مۇلدەم جوق. سولتۇستىك كورشىمىزدە بۇل سالادا ءبارى مەملەكەتتىڭ قولىندا قاتاڭ شو­عىر­لاندىرىلعان. رف سوت پريستاۆتارىنىڭ فەدەرالدىق قىزمەتى (فسسپ) ءاس­كەريلەندىرىلگەن قاھارلى قۇرىلىم بولىپ تابىلادى. ول كۇشپەن ىقپال ەتۋ بويىنشا وتە ۇلكەن قۇزىرعا يە. فسسپ قىز­مەتكەرلەرىنىڭ اسكەري شەندەرى، اتاقتارى بار. قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىنە جاتادى. رەسەيلىك وسى ورگاندا سوت ۇكىمدەرىن كۇشتەپ، ءماجبۇرلى تۇردە ورىن­داتۋمەن اينالىساتىن تۇتاس ءبولىم­شەلەر جۇمىس جاسايدى. 
قازاقستاندا بۇل سالا – ازاماتتىق سالا. قازاقستاندىق سوت پريستاۆى – ازاماتتىق تۇلعا. راس، ول دا فورما كيەدى، ءبىراق پوگونى جوق. قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە دە، سوت جۇيەسىنە دە جاتپايدى. 
حالىقارالىق ساراپشىلار مەن ما­ماندار نارىقتىق جاعدايدا جەكە سوت ورىنداۋشىلارى ينستيتۋتىن ەڭ ءتيىمدى مودەل سانايدى. ءبىز ۇلگىگە الىپ وتىرعان تاجىريبە فرانسيا، بولگاريا، چەحيا، نيدەرلاندى، بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندە قانات جايعان. الەمدەگى كوپتەگەن مەم­لەكەتتەر دە وسىنى قولاي كورىپ، سوعان كوشۋ جولدارىن قاراستىرۋدا.     
ءبىز بۇل جەردە كوزسىز كوشىرىپ الۋدان باس تارتتىق. مىسالى، ونەگە ەتىپ وتىرعان فرانسيادا تەك جەكەمەنشىك سوت پريس­تاۆتارى عانا بار. ال قازاقستاندا ارالاس مودەل ەندىرىلۋدە: مەملەكەتتىك سوت ورىن­داۋشىلارى قىزمەتى تولىق جويىلمايدى. ول تەك قىسقارتىلادى. 
– جەكە سوت ورىنداۋشىلارى، كوللەك­تورلىق قىزمەتتەر سەكىلدى، ءوزىن-وزى رەتتەۋشى ۇيىمعا اينالادى ەكەن. وكىلەتتىك-قۇزىرلارىنىڭ كەڭەيتىلۋىمەن بىرگە، ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتا ما؟ ەگەر سوت شەشىمىن ماجبۇرلەپ ورىنداتۋ ماقساتىندا جەكەمەنشىك پريستاۆتار ازاماتتىڭ ىزىنە تۇسسە، قۋدالاسا، ۇنەمى قوڭىراۋ شالىپ، قورقىتىپ، ىعىر ەتكىسى كەلسە، ەشقانداي توقتام-توسقاۋىل بولماي ما؟
– ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى زاڭدا قازىردەن قاراستىرىلعان. ولار – ليسەنزيامەن عانا جۇمىس جاسايتىن تۇلعالار. ليسەنزياسىنان ءبىر ايىرىلسا، ەشقاشان بۇل كاسىپكە قايتا ورالا المايدى. سوندىقتان وزدەرىنىڭ بارلىق ىس-ارەكەتتەرى ءۇشىن جاۋاپ بەرەدى.  
ەگەر جەكە سوت ورىنداۋشىسى شەكتەن شىقسا، كەيبىر قىلىق-قارەكەتتەرى قىلمىستىق كورىنىستەرگە يە بولسا، ول قىلمىستىق جازاعا تارتىلادى. ازاماتتاردى قۋدالاۋ، ۇركىتىپ-قورقىتۋ قىلمىس سانالادى. ەگەر ونىڭ زاڭسىز ءىس-قيمىلدارى تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە جاتسا، رەسپۋبليكالىق پالاتانىڭ جارعىسىندا ءتيىستى باپتار كوزدەلگەن: ەسكەرتۋ الادى نەمەسە پالاتاعا مۇشەلىكتەن شىعارىلادى. 
– رەفورماعا كىرىسپەس بۇرىن، حال­قىمىزدىڭ بولمىس-مەنتاليتەتى، پسي­حولوگياسى ەسكەرىلدى مە؟ قازاقستان­دىقتار مەملەكەتتىڭ اتىنان سويلەيتىن، وكىلدىك ەتەتىن قىزمەتكەرلەرگە سەنۋگە بەيىل. ونىڭ ورنىنا جەكە كەڭسەدەن الدەبىرەۋ كەلىپ، دۇنيە-مۇلكىن تاركىلەپ اكەتەتىنىن جاريالاسا، مۇنى «قاراق­شىلىق» دەپ ءتۇسىنۋى عاجاپ ەمەس قوي؟
– ارينە، بارلىق جاعدايلار ەسكەرىلدى. 2010 جىلدان بەرگى تاجىريبە تالداندى. جەكەنىڭ وكىلەتتىكتەرى مەملەكەتتىك پريستاۆتاردان ەش ەرەكشەلەنبەيدى: جەكە سوت ورىنداۋشىلارى دا سوت «كىنالى» دەپ تاپقان تۇلعانىڭ قارجى-مۇلكىن تاركىلەۋگە جانە ولاردى ساتۋعا قۇقىلى. قايتا بۇلاردىڭ ءبىر باسىمدىعى بار: جەكە سوت ورىنداۋشىسى قاپتاتىپ ءارى ءوزى تاڭداپ، بىلىكتى كومەكشىلەر، ماماندار جالداي الادى، سولار ارقىلى قاجەتتى شارالاردى تولىق اۋقىمدا جاساپ، سوت ۇكىمىنىڭ تەز ورىندالۋىنا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىگى بار. وسىنى تۇسىنەتىن ادامدار، اسىرەسە، كومپانيالار وسىلارعا جۇگىنۋگە ۇمتىلادى. ءوزىڭىز قاراڭىز، قازىرگى كەزدە مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ قولىندا بانكتەردىڭ ىستەرى مۇلدەم قالمادى دەۋگە بولادى. ەكىنشى دەڭگەيلى بارلىق بانكتەر ءوز مۇددەلەرىنە قاتىستى سوت شەشىمدەرىن ورىنداتۋدا جەكە قۇرىلىمدارمەن جۇمىس جاسايدى.
– سالاداعى رەفورمالاردى زاڭمەن قامتاماسىز ەتۋ دە اسا ماڭىزدى، جەكە ءبىر شارا. بۇل ءىس قاشان باستالادى؟
– ۇلتتىق زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەدى. ونىڭ جوباسى پارلامەنتكە بيىلعى قىركۇيەكتە، جاڭا سەسسيا باسىندا ەنگىزىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. «100 ناقتى قادامنىڭ» 27-قادامى بويىنشا جاڭا زاڭ نورمالارى 2016 جىلدىڭ قاڭ­تارىنان باستاپ جۇمىس جاسايدى دەپ جوسپارلانۋدا.