بۇۇ مەن بدۇ دەرەكتەرىنە سايكەس ايتۆ/جيتس ىندەتى «رەسمي» جا­ريالانعالى 25 ملن ادامنىڭ ءومىرىن جالماپتى. بۇگىنگى كۇنى الەمدە 40 ملن-نان استام ادام ايتۆ جۇقپاسىنىڭ تاسى­مالداۋشىسى ەكەندىگى انىقتالدى.
الدىمىزداعى جەكسەنبى – مەديسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەسى. ب ا ق تىلىندە «اق حالاتتى ابزال جاندار» دەگەن ادەمى ات العان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەرەكەسى قارساڭىندا الماتى وبلىستىق ءجيتس-تىڭ  (جۇرە پايدا بولعان يممۋندىق دەفيسيتiنiڭ سيندرومى) الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەس ورتالىعىنىڭ باس دارىگەرى، «ايتۆ زەرتتەۋ اس­سوسياسياسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى، مەديسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى سەرىك جانعابىلوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. 
– سەرىك كەنجەباي ۇلى،  بۇعان دەيىن «عاسىر دەرتى» اتالىپ، سوڭعى كەزدە عانا سوزىلمالى اۋرۋلار ساناتىنا ەنگىزىلگەن ءجيتس-تىڭ ادامزاتقا ءقاۋىپ توندىرگەنىنە وتىز جىلدان استى. الماتى وبلىسىنداعى ەپيدەميالىق جاعداي تۋرالى بايانداپ بەرسەڭىز؟
–  بۇۇ مەن بدۇ دەرەكتەرىنە سايكەس ايتۆ/جيتس  ىندەتى «رەسمي» جا­ريالانعالى 25 ملن ادامنىڭ ءومىرىن جالماپتى. بۇگىنگى كۇنى الەمدە 40 ملن-نان استام ادام ايتۆ جۇقپاسىنىڭ تاسى­مالداۋشىسى ەكەندىگى انىقتالدى.  كۇن سايىن 7000-عا جۋىق ادام ىندەت جۇق­تىرادى، ال جىل سايىن 2-3 ملن ادام اۋرۋ جۇقتىرىپ، 2،5 ملن ادام وسى دەرتتەن كوز جۇمادى ەكەن.  قازىرگى كەزدەگى عىلىمنىڭ جەتىستىگى – ارۆ پرەپاراتتارىمەن ەمدەۋ ارقاسىندا جيتس-كە قاتىستى ءولىم سانى 10 پايىزعا ازايدى. بۇۇ مالىمەتىنە قاراعاندا، سوڭعى 8 جىلدا الەمدە ايتۆ جۇقتىرۋ فاكتىلەرى 17 پايىزعا تومەندەپتى.  ال ەندى وزىمىزگە كەلسەك، بۇگىنگى كۇنى الماتى وبلىسىندا تىركەۋگە الىنعان ايتۆ جۇقتىرعانداردىڭ سانى – 2066 ادام. وبلىس بويىنشا 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا، بۇل كورسەتكىش 102،5 ادامدى قۇرايدى. بىزدە ايتۆ كوپ تىركەلگەن اۋداندار: قاراتال (289،1)، ىلە (163،6)، ەڭبەكشىقازاق (96،6) اۋدان­دارى مەن تالدىقورعان (153،1)، قاپشاعاي (137،3) قالالارى. وبلىستا 15 جاسقا دەيىنگى بالالار اراسىندا وسى اۋرۋعا ششالدىققان 32 فاكت تىركەلدى، وبلىس بويىنشا بالالار اراسىنداعى ايتۆ تارالۋ كورسەت­كىشى – 5،8 پايىز.  
–  وبلىستا تىركەلگەن 2066 ايتۆ جۇق­تىرعانداردىڭ جاس مولشەرى قانداي؟
–  كوبىنەسە جاستار دەپ ايتۋعا بولادى،  30-39 جاستاعىلار – 41 پايىزدى، 20-29 جاستاعىلار 32 پايىزدى قۇرايدى. 
– وبلىستا ەكى ميلليوننان اسا حالىق تۇرادى. پايىزعا شاققاندا ەكى مىڭنان استام ۆيرۋس تاسۋشىلار تۇرعىنداردىڭ ەكى پايىزىن قۇرايدى ەكەن. اۋرۋدىڭ كوبەيۋىنە نە سەبەپ بولدى دەپ ويلايسىز؟ 
– راسىندا كوپ، ءبىراق اۋرۋ جۇقتىرعان ادامداردان قاۋىپتەنىپ، شەتتەتۋگە ءتيىس ەمەسپىز. الايدا، قورعانۋ قاجەت. ايتۆ دەرتىن جۇقتىرۋ جولى وتە وڭاي – ءبىر عانا كەزدەيسوق جىنىستىق قاتىناس ادامنىڭ بۇكىل ءومىرىن ۋلايدى. مەن كەزدەيسوق دەگەن ءسوزدى بەكەر ايتىپ وتىرعانىم جوق. سەبەبى، كەزدەيسوق جىنىستىق قارىم-قاتىناسقا جەڭىل ءجۇرىستى، ءتان ساۋداسىمەن اي­نالىساتىنداردى ايتپاعاندا، كوبىنەسە مىنەز-قۇلقى قالىپتاسپاعان، وڭ-سولىن تانىماعان جاستار بارۋى مۇمكىن. قىزدارىمىز ءناپسى شىرماۋىنا ءتۇسىپ جاتسا، ۇلدارىمىز ناشاقورلىق قاسىرەتكە شالدىعۋدا. ونىڭ ءتۇپ نەگىزى – وت­با­سىنداعى تاربيەدە جاتىر. جاستا­رى­مىزدىڭ ناشاقورلىققا، سۋيسيدكە ءبىر تابان جاقىندىعىنىڭ سەبەبى دە وسىدان. عاسىر ىندەتىن عالىمدار مىنەز-قۇلىقتىق جۇقپا اۋرۋىنا جاتقىزاتىنى سوندىقتان.  ايتۆ/جيتس ىندەتىن جۇقتىرۋ-جۇق­تىرماۋ ەڭ الدىمەن، وزىمىزگە، ياعني مىنەز-قۇلىعىمىزعا بايلانىستى. ءبىزدىڭ ور­تالىق  وسى مىنەز-قۇلىقتىق جۇقپا ماسەلەسىمەن دە اي­نا­لىسادى.
– سەرىك كەنجەباي ۇلى،  ءوزىڭىز باسشىلىق جاساپ وتىرعان مەكەمە تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ 
– بۇل مەكەمەگە 2002 جىلى كەلدىم. جالپى، جيتس-كە قارسى كۇرەسۋ، ونىڭ الدىن الۋ، ەمدەۋ شارالارىمەن اي­نالىسامىز. ءالى دە شەشىلمەگەن ماسەلە كوپ. Cونىڭ ەڭ باستىسى – 16 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ جاتقان ورتالىقتىڭ ءوز عيماراتى جوق، مىنە، سوڭعى بەس جىلدان بەرى الماتىنىڭ شىعىس جاعىنداعى «شىم­بۇلاق» ءساناتورييىنىڭ ءبىر قابىر­عاسىن پانالاپ وتىرمىز. تالدىقورعاندا بولىمشەمىز بار، ارينە، جوعارىداعى باسشىلار ءبىزدىڭ ءبىرجولاتا سوندا كوشىپ بارۋىمىزدى قالايدى.  ەگەر تالدىق­ورعانعا كوشىپ كەتىپ جاتساق، ءىرى مەگا­پوليستە تۇراتىن حالىقتىڭ بىزدەن تەك­سەرۋدەن ءوتىپ، قارالۋى بىلاي تۇرسىن، قاراپايىم انىقتاما الۋىنا كوپ قيىندىق تۋدىرارى بەلگىلى. حالىققا ءتيىمدى جاعىن الداعى ۋاقىتتا باسشىلار شەشە جاتار. ورتالىقتا بۇگىندە 400-گە جۋىق ادام ەمدەلەدى. ونىڭ 32ء-سى – بالالار. بىلتىر الدىن الۋ ءبولىمىن قۇردىق، وندا 4-5 دارىگەر ىستەيدى. بىزدە ىندەتتىڭ تارالۋ مۇمكىندىگى وتە جوعارى. مىسالى، ەسىرتكىنى وزىنە شپريس ارقىلى قابىلدايتىندار، جەزوكشەلىككە سالىنعان ايەلدەر ارقىلى ايتۆ جۇقپاسى  قوعامعا تەز  تارالۋدا. سونىمەن قاتار بىزدە جۇكتى ايەلدەر ماسەلەسى دە قيىن. ويتكەنى كەيبىر ايەلدەر جۇكتىلىگىنە بايلانىستى ەم قابىلداعىسى كەلمەيدى، سونىڭ كەسىرىنەن كەسەلىن سابيىنە جۇقتىرادى. ءبىزدىڭ ەمىمىزدەن باس تارتقانى ءۇشىن كەيدە ولارمەن سوتتاسىپ جاتامىز. بىزدە مۇنداي 3-4 وقيعا بولعان، سوت شەشىمىمەن جۇكتى ايەلدى ەمدەپ، نارەستەسىن دەرتتەن امان الىپ قالدىق. وركەنيەتتى ەلدەردە بۇل ىندەتتىڭ جۇكتى ايەلدەن بالاعا بەرىلۋ كورسەتكىشى  1-2 پايىزدى  عانا قۇرايدى. ءبىزدىڭ وبلىستا بۇل كورسەتكىش 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا – 3،5 پايىز. بۇل جامان كورسەتكىش ەمەس، جالپى قازاقستانداعى جاعداي تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا كوڭىل كونشىتەرلىك. ايتۆ جۇقتىرعان جۇكتى ايەلدەن دەنى ساۋ بالا تۋعىزۋ اكۋشەرلىك-گينەكولوگيالىق قىز­مەتتiڭ ساپاسىنا بايلانىستى. ال بىزدە مۇنداي قىزمەت ءتۇرى جوق ەسەبى.  
– بۇل دەرتتىڭ كوبىنەسە دارىگەرلەردىڭ قاتەلىگىنەن، ياعني ايتۆ-مەن اۋىراتىن ادامنىڭ قانىن ساۋ ادامعا قۇيۋ ارقىلى دا جۇقتىرىپ جاتقانىن جوققا شىعارمايتىن شىعارسىز... 
– دونورلىق قان قۇيۋ ارقىلى اۋرۋ جۇقتىرۋ – ۇلكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى. قازاقستان بويىنشا مۇنداي جاعدايلار بار شىعار، ءبىراق  الماتى وبلىسىندا قان قۇيۋ ارقىلى جۇقپا تاراعان وقيعا تىركەلگەن جوق. مەنىڭ ويىمشا، قان ورتالىعىنا قان تاپسىرۋعا كەلەتىندەردىڭ كوبىسى – ناشاقورلار. بايقاماي ولاردان قان الىپ قويامىز. ال ينكۋباسيالىق مەرزىم كەزىندە قانداعى ايتۆ جۇقپاسىن ايىرۋ قيىنعا سوعادى. دەگەنمەن، بۇگىندە ونى بىردەن انىقتايتىن قۇرال-جابدىقتار ەلىمىزگە كەلىپ جاتىر. 
– دەگەنمەن، بۇگىندە قاراپايىم حالىققا مەديسينالىق كومەك الۋ قيىنداپ بارا جاتىر. مەملەكەتتىك ەمحاناعا جۇگىنىپ، ۇزاق-سونار كەزەك، باسقا دا فور­مالدىلىقتاردان، ءدا­رىگەردىڭ بىلىك­سىزدىگىنەن شارشاعان حالىق  قولىن ءبىر سىلتەپ، اقىلى مەكەمەلەرگە جۇگىنەدى.  بۇعان نە ايتاسىز؟ 
– جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن تۇپكىلىكتى رەفورما جاساۋ كەرەك. ياعني بۇل سالاعا ينۆەستيسيا تارتۋ كەرەك. مىسالى، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى كانادالىق ينۆەستور شاقىرىپ، اۋرۋحانا مەن ەمحانالار سالدىردى. سوسىن ونى سەنىم جۇكتەلگەن باسقارماعا، كەيىن جەكە­شەلەندىرىپ الىپ، باسقارىپ كوردى، تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ مەنتاليتەتىنە بەيىمدەدى. ەكونوميكا جەكەلەردىڭ قولىمەن ورىستەيدى. جەكە قوجالىق سەكىلدى مۇنداي جەكە اۋرۋحانالاردى مەملەكەت باسقارا المايدى. سوندىقتان دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا ءبارىن جەكەنىڭ قولىنا بەرىپ، ساتىپ جىبەرۋدەن قورىقپاۋ كەرەك. سوندا عانا ءبىز ساپالى قىزمەتكە قول جەتكىزەمىز، 30-40 ادام ءبىر ەسىككە تەلمىرىپ، ۇزىن-سونار كەزەكتە تۇرماس ەدى. 
– جەكە ەمحانالاردىڭ قىزمەتى حالىققا قىمباتقا تۇسپەي مە؟ 
–   قىمباتقا تۇسپەيدى، ويتكەنى ونى حالىق ەمەس، مەملەكەت تولەيدى. بۇل جەردە ەشقانداي قۋلىق جوق. سوندىقتان بۇگىنگى زاماندا ار-ۇجدانىڭنان باسقانىڭ ءبارىن ساتۋ كەرەك. ساتىلماسا جيتس، ونكولوگيا، ت.س.س. ورتالىقتار ساتىلماۋى مۇمكىن. جالپى، دەنساۋلىق سالاسىن باسقاراتىن ادامعا پرەزيدەنتتىڭ ساياسي ىقپالى وتە مىقتى بولۋى ءتيىس. ءبىز ۋنيتارلى مەملەكەتپىز. جەكەشەلەندىرۋدىڭ حالىققا بىردەن-بىر ءتيىمدى جول ەكەندىگىنە ەلباسىنىڭ كوزىن جەتكىزە الاتىن مىقتى ءبىر مامان شىقسا عوي، شىركىن. ەگەر مەديسينالىق مەكەمە جەكە قوجالىقتا بولسا، ءبارىن قوجالىقتىڭ ديرەكتورلار كەڭەسى شەشەدى. ويتكەنى بۇل – بيزنەس. عىلىمي جەتىستىكتەردى جاقسى پايدالانۋ ءۇشىن قوجالىق باسشىلىعى بارىنشا تەر توگەدى. حالىق پايداسىن كورمەسە، زيان شەكپەيدى. ال بىزدە ەڭ ءبىرىنشى كەمشىلىك – ەكى كۇن دارىگەر بولعان ادامدى باس دارىگەر ەتىپ تاعايىنداي سالادى. تاجىريبەسى جوق جاس مامان جۇمىستى قايدان باستارىن بىلمەي باسى قاتادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋدان دەربەس بولعانىنىڭ تاعى ءبىر پايداسى بار، ماسەلەن، وبلىسىمىزدىڭ كەز كەلگەن ءبىر اۋدانىندا بالالار كوپ تۋىلىپ، دەموگرافيالىق ءوسىم بولىپ جاتسا، ول جەرگە تەز ارادا پەدياتر-دارىگەرلەر جىبەرىلىپ، حالىققا ءتيىمدى جاعى قاراستىرىلار ەدى. ال كەرىسىنشە، تۋۋ ازايىپ، قارت ادامدار سانى كوبەيسە، ول اۋماق – گەرانتولوگ ماماندارعا ءزارۋ دەگەن ءسوز. مۇنىڭ ءبارىن جەرگىلىكتى ءوزىن-وزى باسقارۋ جۇيەسى رەتتەپ، قارجىلاندىرىپ، قازىرگىدەي جوعارىدان پارمەن كۇتپەي-اق اتقارا بەرەر مە ەدى؟! قىسقاسى، مەديسينا سالاسىنا جەكەشەلەندىرۋدى جەدەلدەتەتىن ۇلكەن رەفورما كەرەك. ول كۇندەرگە دە جەتەرمىز دەپ ويلايمىن. 
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!