جانات ايتىلەۋ، الماتى قالاسى ارحيتەكتۋرا جانە قالا قۇرىلىسى باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى:
– جانات مىرزا، ءقازىر الما­تى­دا ءاربىر عيماراتتىڭ ءسۇرىلۋى نازار­دان تىس قالمايدى. ءاربىر ەسكى عي­ما­رات سۇرىلگەن سايىن قورعاۋ­شى­لا­رى اتتانداپ شىعادى. تامىز ايى­نىڭ باس كەزىندە جەلتوقسان مەن ءبو­گەنباي باتىر كوشەلەرىنىڭ قيى­لىسىنداعى 1954 جىلى سالىنعان عي­ماراتتىڭ جانىندا فلەشموب ءوت­كىزىلدى. ءسىز مۇنى مامان رەتىندە قا­لاي قابىلدايسىز؟
– اتالعان مەكەنجايدا ور­نا­لاسقان عيمارات بۇرىن مەم­لە­كەت­ءتىڭ قاراۋىندا بولعانمەن، ءقازىر جەكەشەلەنىپ كەتكەن. سەيسمو­لوگ­تار ونى كۇردەلى جوندەۋدەن ءوت­كى­ءزىپ، سەيسميكالىق بەرىكتىگىن قايتا قاراۋ كەرەك دەگەندى كوپتەن ايتىپ جۇرگەن بولاتىن.
– ءبىراق ءسۇرىپ تاستاپ، باسقا عي­ما­رات سالىنادى عوي...
– ول راس. عيماراتتى قۇلاتقان سوڭ، ونىڭ ورنىنا التى قاباتتى بيزنەس ورتالىعى سالىنادى. ونى جو­بالاۋشىلار قۇرىلىس ارحي­تەك­تۋراسى باستاپقى ۇلگىسىنە ۇقساما­سا دا، الماتى قالاسىنىڭ تاريحي كەل­بەتىنەن الشاقتاپ كەتپەيتىن­ءدى­گىنە ۋادە بەرىپ وتىر. مۇندا قا­لا بيلىگىنىڭ دە، قۇرىلىس ەرە­جە­لەرىنىڭ دە تالاپتارى ساقتا­لا­دى. ول جوبا الماتى قالاسىنىڭ قالا قۇرىلىستىق كەڭەسىندە قارالدى.
– قازىرگى زامانعى ارحيتەك­تور­لار «1940-1950 جىلداردا سالىن­عان عيماراتتار قالانىڭ قازىرگى كەل­بەتىنە ساي كەلە بەرمەيدى» دەيدى. 
– ءار ۋاقىتتىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بو­لادى. ول كەزدە «ءتۇرى ۇلتتىق، ماز­مۇنى سوسياليستىك» دەگەن قا­عيدا بارلىق سالادا ۇستەمدىك ەتتى. بۇرىنعى عيماراتتار قازىرگى زا­مانعا سايكەس بولماۋى مۇمكىن. سەبەبى ءقازىر قۇرىلىس تەحنولوگيا­سى جەتىلدى. ءبىراق سول زاماننىڭ بەل­گىسى دەپ تانىلعان عيمارات­تار­دى تاريحي ەسكەرتكىش رەتىندە ساق­تاپ قالۋ تۋرالى ۇكىمەتتىڭ شەشىمى بار. ءقازىر ءبىزدىڭ قولىمىزدا تاري­حي ەسكەرتكىشتەردىڭ رەسپۋب­لي­كا­لىق جانە الماتى قالاسى دەڭ­گەيىندەگى ەكى ءتىزىمى بار. تاريحي ەس­­كەرتكىش بو­­لىپ تابىلاتىن عي­مارات، ول كىم­ءنىڭ مەنشىگىندە بول­سا دا، ۇكى­مەت­ءتىڭ قورعاۋىندا تۇر. ونى بۇ­زىپ، ءتۇرىن وزگەرتۋگە ەش­كىم­ءنىڭ قۇ­قى جوق.
– وسىدان بىرەر جىل بۇرىن رەس­­پۋب­ليكالىق سارايدىڭ سىرت كەل­بەتى بۇگىنگى زامانعا ساي جاڭ­عىرتىلدى. ءبىراق قالالىقتاردىڭ با­سىم كوپشىلىگى ونىڭ تابيعي ۇلۋ تاس­پەن بەزەندىرىلگەن بۇرىنعى كەل­بەتى جاقسى ەدى دەيدى. ونەر وردا­سى­نىڭ سىرت كەلبەتىن وزگەرتۋ قانداي قا­جەتتىلىكتەردەن تۋدى، الدە تو­زىپ، سىر بەردى مە؟
– ساراي بۇزىلعان جوق، ءبىراق قاي­تا جاڭعىرتۋدان ءوتتى.
– وزگەرتىلگەن نۇسقاسىن كورىپ وتىر­مىز. سوندا سارايدىڭ بۇرىنعى كەلبەتى كىمگە جاقپاي قالدى؟
– رەسپۋبليكا سارايىنىڭ پاي­دالانۋعا بەرىلگەنىنە جارتى عاسىرداي بولىپ قالدى. وتكەن ۋا­قىت ىشىندە عيماراتتىڭ قاس­بەت­تەرى مەن ىشكى ينتەرەرلەرى كو­نەر­ءدى، ينجەنەرلىك كوممۋني­كاسيا­لارى جارامسىز بولىپ قالدى، اكۋس­تيكالىق قوندىرعىلارىن ءوز­گەرتۋ قاجەت بولدى. ارادا وتكەن جار­تى عاسىر از ۋاقىت ەمەس، قا­بىر­عالارى سىر بەرە باستادى. رەس­پۋبليكا سارايى بۇزىلعان جوق، تەك جاڭعىرتىلىپ، كۇردەلى ءجون­دەۋدەن ءوتتى. ىرگە تاسى سول قال­پىندا تۇر. قازىرگى كەلبەتىنىڭ شى­نىمەن قاپتالعان الدىڭعى قاس­بەتى ءارتۇرلى ءىس-شارالاردا پاي­دالانىلاتىن ۇلكەن مونيتور بو­لىپ تۇر.ول ىشكى اكۋستيكانىڭ كۇ­ءشىن السىرەتىپ، قابىرعاعا اسەرىن جەڭىلدەتەدى. راس، «قازاقستان» قو­ءناقۇيى، «كوكتوبە» تەلەمۇناراسى، «رەسپۋبليكا» سارايى الماتىنىڭ سيمۆولى بولىپ قالىپتاسىپ قال­عان ەدى. سول سەبەپتى سارايدى جاڭ­عىرتۋ جوباسىنا ونىڭ بۇرىنعى اۆ­تورلارى – توقتار ەرالييەۆ باس­­تاعان «كازگور» جوبالاۋ اكادە­ميا­سىنىڭ ارحيتەكتورلارى قا­تىس­تى.
– الماتىنىڭ 2020 جىلعا دە­ءيىن باس جوسپارى قالانىڭ كەل­بەتىنە قانداي وزگەرىستەر الىپ كەلەدى؟ وندا قالاعا كەيىن قوسىلعان اۋدان­داردىڭ سەيسميكالىق جاعدايى ەسكەرىلگەن بە؟
– 2020 جىلعا دەيىنگى قالانىڭ باس جوسپارى 2002 جىلى، 33 مىڭ گەك­تار اۋماققا لايىقتالىپ جا­سال­دى. ول كەزدە قالانىڭ اۋماعى سونداي بولاتىن. قازىرگى اۋماق 70 مىڭ گەكتار جەر، ەكى ەسەگە دەيىن ءوستى. سوندىقتان باس جوسپاردا قا­زىرگى جاڭادان قوسىلعان اۋدان­دار ەسكەرىلگەن جوق، ءبىز ول كەزدە قوسىلاتىنىن بىلمەدىك تە. ءقازىر باس جوسپارعا تۇزەتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ونى بيىل ءبى­ءتىرۋىمىز كەرەك ەدى. سەيسمولوگيا ينس­­تيتۋتى الماتىنىڭ سەيسمي­كا­لىق كارتاسىن جاڭادان جاساپ جا­تىر. جۇمىس اياقتالعان سوڭ، باس جوس­پاردىڭ تۇزەتۋ جۇمىستارىن اياق­تايمىز. 
– ازىرگە قانداي وزگەرىستەر ەن­گىزۋدى جوسپارلاپ وتىرسىزدار؟ سە­بەبى كەيبىر باسىلىمداردا «قا­لانىڭ اكىمشىلىك ورتالىعى ءبىرىنشى الماتىعا نەمەسە قالانىڭ شىعى­سىن­دا جاڭادان بوي كوتەرگەن ىق­شا­ماۋداندارعا قاراي ويى­سادى، الماتى-2 ءوزىنىڭ الەۋەتىن اق­تاپ ءبىتىردى» دەگەن پىكىرلەر جا­ريا­لاندى. الداعى ۋاقىتتا الما­تى 3ء-تىڭ پايدا بولۋى مۇمكىن بە؟ 
– مەن بۇل سۇراققا جاۋاپ بەر­مەس­تەن بۇرىن، باس جوسپاردىڭ نە­گىزگى باعىتىن ايتا كەتسەم دەي­ءمىن. قاي جەردە تۇرعىن ۇيلەر، قاي جەردە ءوندىرىس ورىندارى ورنا­لا­ساتىنى، بارلىق فۋنكسيونالدىق ايماقتاردىڭ ورنالاسۋ رەتى باس جوسپاردا كورسەتىلەدى. ءبىز الماتى ورتالىعىنىڭ جوباسىن جاساپ ج­اتىرمىز. ورتالىقتا كوپتەگەن ار­حيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەر ور­ناتىلعان. سول سەبەپتى، ءبىز قالا ور­تالىعىنىڭ نەگىزگى بەينەسىن جاس ۇرپاققا ساقتاپ قالامىز. جو­با بارىسىندا ەسكى 3 جانە 4  قا­بات­­­تى ۇيلەرگە جوندەۋ جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلەدى. سونىمەن قاتار قالا­نىڭ ورتالىعىنداعى ەسكى ءبىر قا­باتتى ۇيلەر قۇلاتىلىپ، ولار­دىڭ ورنىنا جاڭا ۇيلەر سالىنادى. ءبىراق جاڭا ۇيلەر 5 قاباتتان اس­پايتىن بولادى. ودان كەيىن قالا­نىڭ ينجەنەرلىك، ترانسپورتتىق ماگيسترالدارى انىقتالادى. قا­لانىڭ ورتالىعى، نەگىزىنەن قا­لىپتاستى. قالا ورتالىعىن باسقا جاق­قا كوشىرەدى دەگەن اڭگىمە جوق. ءبىراق 70 مىڭ گەكتار جەردى قالاعا جۇ­مىس ىستەتۋ كەرەك. سوندىقتان  قا­لانىڭ ورتالىعى قازىرگى قال­پىن­دا قالادى دا، شەت جاقتاردا حا­لىققا ىڭعايلى بولۋى ءۇشىن اكىم­شىلىك عيماراتتار، مادەنيەت، ساۋدا ورتالىقتارى، مەكتەپتەر سا­­لىنادى. شەت جاقتاعى اۋماق­تار­­دىڭ وزدەرىنىڭ كىشىگىرىم ورتا­لىقتارى قالىپتاستىرىلادى. ون­دا ورتالىقتاعى مەملەكەتتىك قۇ­رىلىمداردىڭ فيليالدارى سا­لىنادى. دەمەك، شەت جاقتا تۇرا­تىن الماتىلىقتار وزىنە قاجەتىن تۇرعان جەرىندە تۇرىپ-اق الا بە­رەدى.
– الماتىنىڭ 1980-1990 جىل­دارعا دەيىنگى ارحيتەكتۋراسىندا ونىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرى ساقتا­لا­تىن ەدى. سول سەبەپتى الاتاۋدان ەس­كەن جەل قالانى جەلپىپ وتەتىن. ما­ماندار «ارحيتەكتۋرالىق زاڭ­دىلىقتار ساقتالماعاندىقتان، ال­ماتى ەكولوگياسى بۇزىلدى» دە­گەن پىكىردى ءجيى ايتادى. 
– مەن بۇل پىكىرمەن كەلىس­پەي­ءمىن. باس جوسپار بويىنشا الاتاۋ مەن الماتىنى جالعاستىرىپ تۇر­عان ۇلكەندى-كىشىلى بىرنەشە ءدا­لىزدەر بار. ول – كىشى جانە ۇلكەن الماتى، ەسەنتاي وزەنى، دوستىق پەن سەيفۋللين داڭعىلدارى، فۋرمانوۆ، اۋەزوۆ، روزىباكييەۆ، دۋلاتي، ناۋاي كوشەلەرى. تاۋدان ەس­كەن سامال جەل سول وزەندەر مەن كو­شەلەردىڭ بويىمەن كەشكە قا­راي قالاعا قاراي سوعادى، ال كۇندىز قا­لادان الاتاۋعا قاراي سوعادى. باس جوسپاردا، نەگىزىنەن سول ءدا­ءلىز­دەردى ءبىز ساقتاپ قالدىق.
– ءقازىر قالادا كوپ قاباتتى ءۇي­لەر كوبەيىپ كەلە جاتىر. مىسا­لى، ابىلاي حان داڭعىلى مەن قا­بانباي باتىر كوشەسىنىڭ قيىلى­سىن­داعى 17 قاباتتى ءۇي سول دالىزدە ور­نالاسقان.
– بۇل دالىزدەردىڭ بويىنا ءۇي سالۋ­عا بولمايدى. ۇلتتىق كىتاپ­حانا دا، وپەرا تەاترى دا وتە بيىك عي­ما­رات ەمەس، تاۋ دالىزىنە كىش­كەنە كەدەرگى. ال بوگەنباي باتىر كوشەسى بويىندا ورنالاسقان 17 قا­باتتى تۇرعىن ءۇي دە ابىلاي حان كو­شەسىنەن – تاۋ دالىزىنەن شا­ما­لى قيىس ورنالاسقان. ال تاۋدان ەس­كەن جەل ابىلايحان داڭعى­لى­نىڭ بويىمەن جۇرەدى.
– عالىمدار الماتىنىڭ سەيس­ميكالىق قاۋىپسىزدىگى 25 قاباتتى ءۇي­گە دەيىن ەسەپتەلگەن دەپ كەلدى. 1990-2000 جىلداردان بەرگى كە­زەڭ­دە بيىك ۇيلەر كوپتەپ سالىنىپ جا­تىر. بۇل قۇرىلىس تەحنولوگياسى جاڭار­دى، جەتىلدىرىلدى دەگەندى ءبىل­دىرە مە؟
– بىزدە 10 قاباتتان جوعارى ءۇي قۇ­رىلىسىن سالۋعا بولمايدى دە­گەن تۇسىنىك بار. بۇل ولشەم تەك­تو­نيكالىق جارىق ايماقتارىنىڭ ورنالاسۋىنا بايلانىستى. ءبىزدىڭ باس جوسپار بويىنشا ەڭ بيىك عي­ماراتتار 16 قاباتتان اسپاۋ كەرەك ەدى. ءبىراق تەحنيكا دامىدى، قازىرگى زا­ماناۋي تەحنيكا ودان دا بيىك عي­ماراتتار سالۋعا مۇمكىندىك بە­رەدى.
– ءبىراق بيىك-بيىك ۇيلەر سالۋ ار­قىلى تاۋدان ەسكەن سامال جەلدى بوگەۋ الماتىعا ءتيىمدى مە؟
– داعدارىستان ەندى شىعىپ كە­لە جاتقان ۋاقىتتا، ودان بولەك جەر تاپشىلىعىنا بايلانىستى كەي­ءبىر قۇرىلىس كومپانيالارى 40 قاباتتى ۇيلەر سالدى. ءبىراق مامان رەتىندە مەن 16 قاباتتان اسپايتىن عي­ماراتتار بولۋ كەرەك دەپ ويلاي­مىن.
– ءبىرقاتار ەلدەر قۇرىلىستى ءجۇر­گىزگەن كەزدە، ۇلتتىق  ناقىش­تار­­دى قالدىرعىسى كەلەدى. مۇنى قى­تايدا بەيجىڭ، توكيو، سەۋلدەگى ار­­حيتەكتۋرالىق انسامبلدەردەن باي­قاۋعا بولادى. سىزدەر قۇرىلىس سا­لاسىنا كەلگەن شەتەلدىك ين­ۆەس­تورلاردان قۇرىلىستى جوبالاعان كەزدە ۇلتتىق ناقىشتى، قالانىڭ تاريحي كەلبەتىن ەسكەرىڭىزدەر دەگەن تالاپ قويا الاسىزدار ما؟
– ارينە، سىرتتان كەلگەندەر ءوز­دەرىنىڭ جوباسىن وتكىزگىسى كە­لەدى. ءبىراق ءبىز الماتى قالاسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاڭىزدار دەپ تا­لاپ قويامىز. ول جوبالاۋعا بە­ءرى­لەتىن ساۋلەتتىك-جوسپارلاۋ تاپ­سىر­ماسىندا كورسەتىلەدى.
– الماتىنىڭ ترانسپورتتىق، ميگ­راسيالىق جۇگىن جەڭىلدەتەتىن سە­رىكتەس قالالار تۋرالى نە ايتا­سىز؟ ونداي مۇمكىندىكتەر كوپ قوي. مى­سالى، ءبىرىنشى الماتى، قالاعا جاڭا­دان قوسىلعان اۋدانداردىڭ ازىق-تۇلىك بەلدەۋى مىندەتىمەن قوسا ميگ­راسيالىق-ترانسپورتتىق  الەۋە­ءتىن جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىگى بار. سپۋتنيك قالالار جوباسى ال­ما­تىنىڭ قولدا بار مۇمكىندىگىن شا­شىراتىپ الماي ما؟
– الماتى بيلىگى بۇل ۇسىنىسقا باسىنان قارسى بولدى. سەبەبى سپۋتنيك قالالار سالىنعان كۇندە، ونىڭ تۇرعىندارى الماتىدا جۇ­مىس ىستەيدى، قالانىڭ ءدۇ­كەن­دە­رىنە، تەاترلارى مەن كينوتەاتر­لا­رىنا، دەمالىس ورىندارىنا كە­لە­ءتىن بولادى. سوندىقتان سپۋتنيك قا­لالار دا «الماتىنىڭ ۇيىق­تاي­تىن بولمەلەرى» بولىپ قالادى. مۇن­داي ۇسىنىستى ءقازىر دە قول­دا­مايمىز. جالپى سپۋتنيك قا­لا­لاردى سالۋ تۋرالى يدەيانىڭ پايدا بولعانىنا 10 جىلداي بولدى. 10 جىل­دا بىردە-بىر تۇرعىن ءۇي سالىن­عان جوق. بۇل ۋاقىتتا ەلىمىز دۇنيە ءجۇزى تانىعان استانانى سالدى.
– الماتىنىڭ ەتەك-جەڭىن ءۇل­كەيتە بەرگەننەن، تاۋ باۋرايىنداعى جات­­قان ادەمى، تۇرعىنى 1،5 -2 ميل­ليون­نان اسپايتىن تاپ-تازا قالا رە­­­­تىندە ساقتاپ قالۋ الدەقايدا ءتيىم­­­ءدى سياقتى...
– ارينە، ءبىزدىڭ دە ويىمىز – سول. الماتىعا ەلدى مەكەندەردى قو­سا بەرگەننەن گورى، ولاردىڭ جاع­دايىن قالا دەڭگەيىنە دەيىن كو­تەرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. سون­دا كوپشىلىك الماتىعا قاراپ ۇم­تىل­مايدى، وزدەرىنىڭ تۇرعان جە­رىندە كاسىبىمەن اينالىسا بەرەدى.
– الماتىنىڭ باس جوسپارى ءۇشىن قوسىمشا قاراجاتتار قاراس­تى­رىلعان با، وعان نارىقتىق-ەكو­نوميكالىق قارجىلىق جاعدايلار كەرى اسەر ەتىپ جۇرمەي مە؟
– الماتى قالاسىنىڭ باس جوس­­پارى ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋد­جەت­تەن كەرەكتى قارجى ءبولىنىپ قويعان. ءبىز سول بولىنگەن قارجى بويىنشا باس جوسپاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورىنداپ جاتىرمىز. الماتىعا بولىنگەن قارجى توقتاپ قالمايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

"قامشى"سىلتەيدى
دەرەككوز: ايقىن-اقپارات