جۇڭگو حالىقتىق مەديسيناسى – بۇگىندە كەڭ تارالعان مەديسينانىڭ ءتۇرى. وتانداستارىمىزدىڭ كەيبىرى سول ءۇشىن كورشى ەلگە ەم ىزدەپ بارىپ جاتادى. ال قازاقستاندا بۇل مەديسينا بويىنشا ەم كورسەتەتىندەر بىردى-ەكىلى عانا.
كوبىنە باتىس مەديسيناسىنىڭ كومەگىنە جۇگىرەمىز. ەكى مەديسينانىڭ ايىرماشىلىعى نەدە؟ بۇل تۋرالى قىتايدان كەلگەن قانداسىمىز ءامينا ىدىرىسبەك ايتىپ بەردى.
– شىعىس-تيبەت مەديسيناسىنىڭ باتىس ەلىنىڭ مەديسيناسىنان ەرەكشەلىگى نەدە؟
– شىعىس مەديسيناسى بارلىق دەنە مۇشەنى ءبىر كورەدى، ياعني ادامنىڭ اعزاسىن بىر-بىرىنەن اجىراتپاي، ءبىرتۇتاس دەپ قا­رايدى. مىسالى، جۇرەك، اۋىرسا، سول اعزانى عانا ەمدەپ قويمايمىز. سول جۇرەكتىڭ نە سەبەپتى اۋىراتىنىن انىقتايمىز، ونى انىقتايتىن تامىرلار بولادى. دەنەدەگى كۇش-قۋاتتى جوعارىلاتۋ ارقىلى دەنەدەگى مۇشەلەردىڭ جۇمىسىن جاقسارتامىز. مىسالى، ەندىگى جىلى كوكتەم كەزىندە ءشوپ شىقپاس ءۇشىن، ونى تامىرىمەن جۇلىپ تاستايمىز عوي، سول سياقتى شىعىس مەديسيناسى ناۋقاستىڭ اۋىرىپ تۇرعان جەرىنىڭ تامىرىن ەمدەيدى. ءبىز ءبىر عانا اعزانى ەمدەمەيمىز، ەرەكشەلىگىمىز سوندا دەپ ويلايمىن. دەنەگە زيان تيگىزەتىن حيميالىق زاتتاردى قولدانبايمىز، ادامنىڭ كۇش-قۋاتىن جوعارىلاتۋ ءۇشىن شوپ-دارىلەردى، ينەنى پايدالانامىز. باتىس مەديسيناسى «جازىلمايدى» دەگەن اۋرۋلاردى ەمدەپ شىعۋىمىز دا عاجاپ ەمەس. ويتكەنى جاراتقان بەرگەن كۇش-قۋاتتى جوعارىلاتىپ، تامىر ارقىلى ەمدەيمىز. 
– سوندا باتىس مەديسيناسى ەمدەي الماعان اۋرۋلاردى ەمدەي الاسىزدار ما؟
– ءيا. ءقازىر نەگىزگى ماسەلە بولىپ وتىرعان اۋرۋ – قاتەرلى ىسىك. بۇل كەزدە باتىس مەديسيناسىمەن ەمدەيتىندەر كوبىنە وپەراسيا جاسايدى. ال ءبىز سونى قالپىنا كەلتىرۋگە تىرىسامىز. سەبەبى راك جاسۋشالارى بارلىق ادامنىڭ دەنەسىندە بار. ول نە سەبەپتى قوزىپ كەتتى؟ دەنەدەگى كۇش-قۋاتتىڭ تومەندەۋىنەن پايدا بولادى. ال سول يممۋنيتەتتى قايتا جوعارىلاتقان كەزدە، ول قاننىڭ ىشىندە قوزعالماي تۇرىپ قالادى. شىعىس پەن باتىس مەديسيناسى مۇلدەم ۇقسامايدى.
– سوندا سىزدەر راكتى قاي ساتىسىندا ەمدەيسىزدەر؟
– راك پايدا بولسا، دەنە اۋىرعانىن دارى-ۋكولدار باسا المايدى عوي. سول كەزدە ينە باسادى، ول تاجىريبەدەن دە بەلگىلى. ءبىراق ناۋقاستىڭ اۋرۋى جازىلىپ كەتەدى دەپ ايتا المايمىز، ويتكەنى ونىڭ ىشكى اعزالارى ۋكولدان ابدەن بۇزىلىپ كەتۋى مۇمكىن. ال ەڭ باسىندا، ياعني العاشقى ساتىلارىندا كەلسە، جازىلىپ كەتەدى. ادام اۋرۋدىڭ جەڭىل تۇرلەرىندە دەنەگە پىشاق تيگىزبەۋ كەرەك. الدىمەن كەسەلدىڭ ەمىن ىزدەپ كورىپ، امال بولماعان جاعدايدا عانا وپەراسياعا كەلىسىم بەرۋگە بولادى. نەگىزى، ۋكول سالدىرا بەرگەن دۇرىس ەمەس، ويتكەنى ودان قان اينالىمى تومەندەيدى، ۇلكەندەردىڭ اياقتارى ودان ءارى اۋىرا بەرەدى. ۋكولدان اۋرۋ توقتاپ قالعانداي بولادى، ءبىراق ول اۋرۋدى ەمدەدى دەگەن ءسوز ەمەس، جاي عانا اۋرۋدى باسادى. ال شىعىس مەديسيناسى اۋرۋدىڭ سەبەبىن انىقتاپ، سونى ەمدەپ، قان اينالۋىن جاقسارتادى. سول كەزدە ناۋقاستىڭ ءوزى دە جاقسارىپ قالادى. بىزگە اۋرۋىنىڭ نەدەن پايدا بولعانىن بىلمەي جاتاتىن ناۋقاستار كەلىپ جاتادى. ءبىز ونىڭ تامىرىن ۇستاپ، اۋرۋدىڭ سەبەبىن ايتىپ بەرەمىز. 
– مەديسينانىڭ بۇل تۇرىمەن قاشاننان باستاپ اينالىسا باستادىڭىز؟   
– مەن 15 جاسىمنان اۋىرا بەرەتىنمىن. ناعاشىلارىم قازاقى ەمدەرمەن ەمدەيتىن. سولاردىڭ ەمىن كورىپ ءجۇردىم، كەيىن ۇرىمشىدەگى ءبىر قىتايلىق ەمشىگە ينە سالۋعا كومەكشى كەرەك بولىپ، سونىڭ قاسىندا ءجۇرىپ، كوپ نارسەنى ۇيرەندىم. شىعىس مەديسيناسىن كوللەدجدە، كەيىن ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ شىقتىم. مەن نەگىزى ادامنىڭ تامىرىن، ىشكى-قۇرىلىسىن زەرتتەۋدى، ينە سالۋدى وقىعانمىن.    
– جۇڭگو حالقى شىعىس مەديسيناسىنا قانشالىقتى جۇگىنەدى؟
– بۇرىن ءداستۇرلى ەمدى حالىقتىڭ شامامەن 80 پايىزى پايدالاناتىن. كەيىن قىتايدا باتىس مەديسيناسى قاتتى دامىپ كەتىپ، ادامداردىڭ بارلىعى سوعان بارۋدا. ءبىراق قىتايلاردىڭ ءالى دە 60 پايىزىنا جۋىعى شوپ-دارىلەرمەن، ينەمەن ەمدەلەدى.      
–  باتىس مەديسيناسى دامىدى دەدىڭىز، حالىقتىق مەديسيناعا سوندا دا سۇرانىس بار ما؟
– سۇرانىس كوپ. نەگىزى، ونداعىلار الدىمەن ينەگە بارادى. ال اعزا ەمگە تىپتەن كەلمەيتىن جاعدايدا عانا وپەراسيا جاساۋعا ءماجبۇر بولادى. ول جاقتاعى قازاق، ۇيعىر سياقتى از ۇلتتار، سونداي-اق كوبىنە مە­ديسينادان حابارى جوقتار بىردەن باتىس مەديسيناسىنا جۇگىرەدى.  
– ءوزىڭىز ۇرىمشىدە جۇرگەندە اۋرۋحانادا جۇمىس ىستەدىڭىز بە؟
– ۇيعىرلاردىڭ اشىپ قويعان جەكە اۋرۋحاناسىندا جۇمىس ىستەدىم. سول جەردە ناۋقاستاردى قابىلداپ، شىعىس مەديسيناسى بويىنشا ەمدەدىك. ءسويتىپ ءجۇرىپ، مول تاجىريبە جينادىم دەي الامىن.
– ادامدار قانداي اۋرۋلارمەن ءجيى كەلەدى؟
– وسىندا كەلگەنىمە ەكى جىل عانا بولدى. قازاقستاندا كوبىنە جۇرەك، اسقازان، باس اۋرۋلارىمەن كەلەدى. بۇل كەسەلدىڭ بولاتىنى، دۇرىس تاماقتانباعاندىقتان. ازىرشە ءبارى ەمدەلىپ شىقتى، ەمنەن كەيىن قايتا كەلگەندەر بولعان جوق.  
– سوندا بۇل ينەنىڭ قۇدىرەتتىلىگى نەدە؟ 
– قۇدىرەتتىلىگى – دەنەدەگى قاننىڭ جاقسى اينالۋىنا الىپ كەلەدى. قان اينالعان سايىن ادامنىڭ ۋىتى دەنەدە تۇرمايدى. ۋىتتى ۇلكەن، كىشى دارەت جانە ايەل ادامداردىڭ ەتەكىرى ارقىلى دەنەنىڭ سىرتىنا شىعارىپ تاستايدى. تەرىدەن تەر شىعادى. ينەنىڭ ەڭ ۇلكەن قاسيەتى – قان اينالىمىن جاقسارتادى. دەنەنىڭ ىشىندە 75 پايىز سۋ بار. ول ادام اعزاسىنىڭ جىلۋ بالانسىن رەتتەۋشى بولسا، سونىڭ دا قىزمەتىن جاقسارتادى. ءاربىر ينەنى سالعان كەزدە، ول ءاربىر مۇشەگە اسەر ەتەدى. مىسالى، ينەنى قولىما سالعان كەزدە ول اسقازانىما اسەر ەتىپ جاتۋى مۇمكىن. ودان كەيىن ادامنىڭ رەڭى، قاننىڭ رەڭى وزگەرەدى، دەنەڭ جەڭىلدەيدى.  
– مىسالى، سىزدەر رەنتگەن، ۋزي سياقتى اپپاراتتاردى قولدانبايدى ەكەنسىزدەر، سوندا ينەنىڭ اۋرۋعا اسەر ەتىپ جاتقانىن قالاي بىلەسىزدەر؟ 
– ەڭ ءبىرىنشى ادامنىڭ رەڭىنەن بايقايمىز. كەلگەندە بەت-جۇزى قارايىپ كەتكەن بولىپ جاتسا، ينە سالعاننان كەيىن ادامنىڭ بەتىنە قان جۇرگەندەي ءجۇزى نۇرلانا باستايدى، كوڭىل كۇيى وزگەرەدى. ەكىنشىدەن، تامىردان-اق قان اينالىمىنىڭ جاقسارعانىن بايقايمىز. نەگىزى، بارلىق اۋرۋ ايىعا باستاعان كەزدە ادامنىڭ رەڭى جاقسارادى.     
– ينەمەن ەمدەگەندە قوسىمشا دارىلەر بەرىلەدى مە؟
– دەنەدەگى ۋىتتاردى ءبىر تازالاپ وتكەننەن كەيىن ءشوپ-دارى بەرىلەدى.
– قىتايدىڭ قاي قالاسىندا بولسىن، شىعىس مەديسيناسىن ناسيحاتتاپ جۇمىس ىستەي الاسىز با، وعان مۇمكىندىك بار ما؟
– ارينە، مۇمكىندىك بولادى، باسەكەگە تۇسەسىز. ءبىراق شىنى كەرەك، قازاقتاردى وتە جولاتا قويمايدى. ۇيعىرلاردىڭ اۋرۋحاناسىندا ىستەگەن سەبەبىم دە سول. ولار سەن قانشالىقتى مىقتى بولىپ تۇرساڭ دا مويىنداعىسى كەلمەيدى. وزگە ۇلتتى تورگە شىعارمايدى. سودان كەيىن قازاقستانعا كەلدىم. دەگەنمەن، قىتايلىقتاردان ءۇي­رەنگەنىم كوپ. نەگىزى، شىعىس مەديسيناسىنا ديپلوم قاتتى قاجەت ەمەس. باستىسى – تامىردى ۇستاپ، كەسەلدى ەمدەپ شىقساڭ بولدى. باتىس مەديسيناسىندا كوبىنە بىتىرگەن وقۋ ورنىنا، ديپلومعا قاراسا، شىعىس مەديسيناسىندا ۇستازدىڭ دارەجەسىنە قارايدى. 
– شىعىس-تيبەت مەديسيناسى دەيمىز، تيبەت دەگەن نەنى بىلدىرەدى؟
– تيبەت ارابشا «دارىگەر» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. تيبەت، تامىرشى، ەمشى – ءبارى ءبىر ماعىنا بەرەدى. نەگىزى، ادامنىڭ تامىرىنا قارايمىن، ەگەر اۋرۋدى ەمدەپ شىعۋعا شامام جەتپەسە، بىردەن ايتامىن. «ەمدەي الامىن» دەپ الدامايمىز. ايتا كەتكىم كەلەتىنى، حيميالىق زاتتاردى پايدالانبايمىز. ءقازىر شىعىس مەديسيناسىنىڭ دامىعانى سونداي، امەريكالىقتار دا ەمدەلۋگە قىتايعا كەلىپ جاتادى. جاڭا ينە سالعاننان كەيىن يممۋنيتەت جوعارىلايدى دەدىك قوي، ينەنى الىپ تاستاعاننان كەيىن دە ونىڭ اسەرى بولادى. ءتىپتى ءبىر جىلعا دەيىن اسەر ەتۋى مۇمكىن. 
– شىعىس مەديسيناسىندا ينەدەن باسقا نە قولدانىلادى؟ 
– شىعىس ەمىنىڭ – ماسساج جاساۋ، قان الۋ، وت ينە، كۇش-قۋاتتى جوعارىلاتاتىن التىن ينە دەگەن تۇرلەرى بار جانە شوپ-دارىلەر بەرەدى. التىن ينە دەۋىمىزدىڭ سەبەبى، ينە التىن بولعاندىقتان ەمەس، ونىڭ دەنەگە كۇشتى اسەر ەتۋىنەن سولاي دەيدى. ءار ەمشى ەم تۇرلەرىن اۋرۋ تۇرىنە بايلانىستى قولدانادى.