قازاقستاننىڭ الەمنىڭ نەعۇرلىم دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋى «2050» ستراتەگياسىنىڭ باستى ماقساتى رەتىندە ءبىرقاتار ستراتەگيالىق، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مىندەتتەردى شەشۋدى تالاپ ەتەدى. وسىعان بايلانىستى العا قويىلعان ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى جاعدايلاردى جاساۋعا باعىتتالعان، سونىڭ ىشىندە وڭىرلىك دەڭگەيدە باعدارلامالىق قۇجاتتار قابىلداندى. وسىنداي قۇجاتتاردىڭ ءبىرى اعىمداعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا مەملەكەت باسشىسى بەكىتكەن، 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى (بۇدان ءارى – باعدارلاما) بولىپ تابىلادى. بۇل باعدارلامادا وڭىرلەردە كولىك-لوگيستيكا، يندۋستريالىق، ەنەرگەتيكالىق جانە تۇرعىن ءۇي ينفراقۇرىلىمىن كەشەندى دامىتۋ، تۇرعىن ۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ، كاسىپكەرلىك پەن ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى قولداۋ كوزدەلگەن. باعدارلامادا جاڭا كاسىپورىندار اشىپ، حالىق ءۇشىن كەڭىنەن جۇمىس ورىندارىن قۇراتىن، داعدارىسقا قارسى شارالار قامتىلعان، سونداي-اق ول الداعى جىلدارى ەكونوميكانىڭ ءوسۋى ءۇشىن تۇراقتى نەگىز قالىپتاستىرادى. ماسەلەن، باعدارلاماعا ساي 2019 جىلى ەلدىڭ جالپى ىشكى ءونىمى 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا 15،7%-عا ۇلعايادى، بۇل 400 مىڭ جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ نەگىزگى ينفراقۇرىلىم ساپاسىنىڭ رەيتينگى بويىنشا 62-ورىننان 57-ورىنعا دەيىن كوتەرىلىپ، كورسەتكىشىن جاقسارتادى.
ەلدىڭ دامۋ قارقىنى كوپتەگەن فاكتورلارعا جانە نەگىزىنەن جۇمىس كۇشىنىڭ، تاۋارلاردىڭ، جۇكتەردىڭ جانە قىزمەتتەردىڭ وڭىرلەر اراسىندا ەركىن ءارى جەدەل الماسۋى ءۇشىن جاسالعان جاعدايلارعا بايلانىستى بولادى.
وسىنداي ماقساتپەن باعدارلاماعا ساي قازاقستاندا كولىكتىڭ بارلىق تۇرلەرىنىڭ – اۆتوموبيل، تەمىرجول جانە اۋە جولدارىنىڭ، تەڭىز پورت­تارىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن كەڭ كولەمدە دامىتۋ باستالدى. ماسەلەن، پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن اۆتوجولدار ساۋلەلىك قاعيداتى بويىنشا سالىنادى، قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىن، وڭتۇستىگىن، باتىسى پەن شىعىسىن استانامەن بايلانىستىرادى. جالپى، جاڭا جول جۇيەسى ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى جوعارى جىلدامدىقتى كولىك ءدالىزى، جاڭا جىبەك جولىنىڭ ءبىر بولىگى بولادى. تەك بيىلعى جىلى اۆتوجول سالاسىنا 2 مىڭ كم اۆتوجولدىڭ قۇرىلىسىنا جانە جوندەۋىنە 178 ملرد. تەڭگە ءبولىندى (بارلىعى 11 جوبا، 7 مىڭ كم). بۇگىنگى تاڭدا نەگىزگى جۇمىستار باتىس ەۋروپا – باتىس جۇڭگو، استانا – الماتى، استانا – وسكەمەن جوبالارىندا جۇرگىزىلۋدە. اۆتوجول جوبالارىندا 99 ۇيىم، 72 مىڭ ادام، 10 مىڭ بىرلىك تەحنيكا جۇمىس ىستەيدى. بۇل رەتتە، جاڭا ماگيسترالدار بو­يىندا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا (ءدامحانالار، قوناق ۇيلەر، تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ جانە ت.ب.) قالالار مەن اۋدانداردىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەسى ءۇشىن جول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدان جوعارى اسەر كۇتىلۋدە.
بۇعان قوسا، باعدارلاما بويىنشا اۋە، تەمىرجول جانە تەڭىز جولدارىمەن جولاۋشىلار مەن جۇكتەر تاسىمالىن كەڭەيتۋ ءۇشىن استانانىڭ اۋەجايىندا جاڭا تەرمينال مەن ۇشۋ-قونۋ جولاعىن (29 ملرد. تەڭگە)، الماتى – شۋ ۋچاسكەسىندە ەكىنشى تەمىرجولىن (8،3 ملرد. تەڭگە)، بورجاقتى – ەرساي تەمىرجول جەلىسىن (6،7 ملرد. تەڭگە)، سونداي-اق قۇرىق پورتىندا سال كەشەنىن (4،8 ملرد. تەڭگە) سالۋ كوزدەلگەن.
سونىمەن بىرگە، وڭىرلەردە بيزنەستى ءتيىمدى ءارى تۇراقتى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاساۋ ماڭىزدى بولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى وبلىستاردا 10 ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ ينفراقۇرىلىمىن سالۋ باستالدى. ولاردىڭ ەڭ ءىرىسى تەمىرجول جۇكتەرىنە ارنالعان تەرمينالدارىمەن، لوگيستيكالىق ءجا­نە يندۋستريالدىق ايماقتاردىڭ ين­فراقۇرىلىمدىق وبەكتىلەرىمەن «ۇلتتىق يندۋستريالىق مۇناي-حيميا تەحنوپاركى» اەا (68،5 ملرد. تەڭگە) جانە «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» اەا (12،5 ملرد. تەڭگە) بولىپ تابىلادى. بۇل تەك قورعاس ارقىلى 150 ملرد. تەڭگە ينۆەستيسيالاردى تارتىپ، 20 مىڭ جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ، جۇك اينالىمىن 8 ەسە، جىلىنا 4 ملن. تونناعا دەيىن ۇلعايتادى.
وسىنداي ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتار «نۇرلى جول» باعدار­لاماسى بويىنشا سالىنعان ينفرا­قۇ­رىلىمىمەن ىشكى جانە سىرتقى نارىقتا باسەكەگە قابىلەتتى ءارى سۇرانىسقا يە ءونىمدى جاساۋ جانە تاراتۋ ىسىندە بيزنەستىڭ جىلدام قارقىنمەن دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
الايدا، وسىنداي ءونىمدى عىلىمي-زەرتتەۋ بازاسىنسىز شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت ءونىم ساپاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا، پەرسپەكتيۆالى كەن ورىندارىن بارلاۋ، ينفەكسياعا قارسى پرەپاراتتار جاساۋ، مينەرالدىق شيكىزاتتى كەشەندى وڭدەۋ، ءورت قاۋىپسىزدىگى سالاسىندا يننوۆاسيالىق ازىرلەمەلەر جاساۋ، ساراپتامالار جۇرگىزۋ جانە ت.ب. سالالاردا قاجەتتى سىناۋ جابدىقتارىن ساتىپ الۋعا 11 ملرد. تەڭگە ءبولدى.
حالىقتى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە تۇرعىن ۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرى جەكە قامتىلعان. «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنا ساي ەكىباستۇزدان وسكەمەنگە دەيىن 500 كۆت ەكى ەلەكتر جەلىسىنىڭ (43،3 ملرد. تەڭگە) جانە ءشۇلبى سەس-ىنەن (سەمەي) الماتىعا دەيىن (76،8 ملرد. تەڭگە) ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسى ەنەرگيا تاپشىلىعى بار ءوڭىر بولىپ تابىلاتىن ەلدىڭ بۇكىل وڭتۇستىك-شىعىسىن جارىقپەن جانە جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
تۇرعىن ۇي-كوممۋنالدىق شا­رۋا­شىلىقتى دامىتۋعا، سۋمەن، جىلۋ­مەن جابدىقتاۋ جانە سۋ قۇبىرى جەلى­لەرىن جوندەۋگە 2015 جىلى 60 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. ءارتۇرلى ءوڭىر­لەردەن 96 جوبا ىرىكتەپ الىندى (سۋ قۇبىرلارى، سۋ جۇيەلەرى، كارىز جانە ت.ب.). جالپى، جەلىلەردى جاڭعىرتۋ ولاردىڭ توزۋىن 2020 جىلعا قاراي 65%-دان 53%-عا دەيىن تومەندەتۋگە، شى­عىنداردى ەداۋىر ازايتۋعا ءمۇم­كىن­دىك بەرەدى، بۇل حالىققا سۋ مەن جىلۋ بەرۋ بويىنشا قىزمەت ساپاسىن ارتتىرادى.
ەلدىڭ يندۋستريالدىق دامۋىنا جاع­دايلار جاساۋمەن قاتار باعدارلاما ماڭىزدى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە باعىتتالعان.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا باعدارلاما شەڭبەرىندە 2020 جىلعا دەيىن 1،5 ملن. شارشى مەتر جالدامالى تۇرعىن ءۇي نەمەسە بۇكىل ەل بويىنشا 29 مىڭنان استام پاتەر سالىنادى. بۇل رەتتە، تۇرعىن ءۇي باستاپقى جارناسىز، تومەن سىياقى مولشەرلەمەسىمەن 20 جىلعا جالعا بەرىلەدى. ماسەلەن، 50 شارشى مەتر 2 بولمەلى پاتەردىڭ جالداۋ اقىسى وڭىرگە جانە تۇرعىن ءۇيدى الۋ تەتىگىنە (ساتىپ الۋ نەمەسە ساتىپ الماۋعا) بايلانىس­تى ايىنا 23 مىڭنان 56 مىڭ تەڭگەگە دەيىن قۇرايدى. باعدارلامامەن بارلىق وڭىرلەر قامتىلعان.
مىسالى، قىزىلوردادا «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا 84 مىڭ شارشى مەتر الاڭىمەن 6 وبەكتىنىڭ نەمەسە 1 200 پاتەردىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قالادا 46 مىڭ شارشى مەتر الاڭىمەن 4 وبەكت (720 پاتەر) پايدالانۋعا بەرىلەدى.
جاقىندا قىزىلوردا وبلىسىنا جۇمىس ساپارى بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى وبلىس ورتالىعىندا «نۇرلى جول» باعدارلاماسى بويىنشا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىمەن تانىستى. ەلباسى «كۇردەلى ەكونوميكالىق احۋالعا قاراماستان، مەملەكەت حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋ جانە ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى جاعدايلاردى جاساۋدى جالعاستىراتىن بولادى» دەپ تاعى دا باسا ايتتى.
جالپى، اعىمداعى جىلى قازاقستان بويىنشا شامامەن 7 مىڭ جالدامالى پاتەر پايدالانۋعا بەرىلەدى (400 مىڭ شارشى مەتر). بۇگىنگى تاڭدا 4 مىڭ پاتەر پايدالانۋعا بەرىلدى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى 3 مىڭداي قازاقستاندىق جاڭا قونىسقا يە بولادى.
تاعى ءبىر ماڭىزدى الەۋمەتتىك ماسەلە ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. بولىنگەن 33 ملرد. تەڭگەنىڭ 14،3 ملرد. تەڭگەسى ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋدى جانە اپاتتى جاعدايداعى مەكتەپتەردى جويۋ ءۇشىن 34 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىنا جۇمسالادى. 8 وڭىردە 22 وبەكت بويىنشا قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
بۇل، اسىرەسە، حالقى تىعىز ورنالاسقان الماتى سياقتى ءىرى مەگاپوليستەرگە ماڭىزدى. ماسەلەن، الاتاۋ اۋدانىنداعى 1200 ورىندىق № 26 مەكتەپتە ءىس جۇزىندە 2670 بالا وقيدى. وسى رەتتە، وقۋشى ورنىنىڭ تاپشىلىعى بويىنشا الەۋمەتتىك ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 900 ورىنعا ارنالعان مەكتەپكە قوسىمشا قۇرىلىس 2014 جىلدىڭ قاراشاسىندا باستالعان. ءبىراق وسى ماقساتقا 1 ملرد. تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىپ وتىرعان باعدارلامانىڭ ارقاسىندا ءۇش اۋىسىمدا وقىتۋ ماسەلەسى جاقىن ارادا شەشىمىن تابادى.
بالاباقشالار قۇرىلىسىنا 3 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭ­دا 8 وڭىردە 16 وبەكت سالىنۋدا. ماسەلەن، ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جە­ءتىباي اۋىلىنىڭ بۇلدىرشىندەرىنە «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا سالىنعان، 280 ورىندىق جاڭا بالاباقشا 2016 جىلدىڭ ءساۋى­رىندە پايدالانۋعا بەرىلەدى.
الەمدىك ەكونوميكاداعى داع­دارىستىق قۇبىلىستاردى ەسكەرە وتىرىپ، سونداي-اق، باعدارلامادا ماشينا جاساۋ، ەكسپورت، اگروونەركاسىپ كەشەنى سالاسىندا ۇلتتىق بيزنەستى قولداۋ جانە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا شارالار قامتىلعان.
ماسەلەن، باعدارلاما شەڭبەرىندە 2015 جىلى شاعىن جانە ورتا بيز­نەس­ءتى، سونداي-اق ءىرى كاسىپكەرلىكتى 100 ملرد. تەڭگەگە جەڭىلدىكپەن نەسيە­لەۋ كوزدەلگەن. قاراجاتتىڭ جارتى­سى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەك­تىلەرىنە، ەكىنشى جارتىسى ءىرى بيز­نەسكە ارنالعان. قارجى ينۆەس­تيسيالىق ماقساتتارعا، كاسىپ­ورىنداردىڭ اينالىمداعى قا­را­جاتىن تولىقتىرۋعا، ەكىنشى دەڭ­گەي­دەگى بانك­تەردىڭ قارىزىن قايتا قار­جى­لان­دىرۋعا، قولدانىستاعى ءوندىرىس­تەردىڭ جۇكتەمەسىن ۇلعايتۋعا جۇمسالادى.
بۇل شارالار داعدارىس جاع­داي­ىندا ەل بويىنشا مىڭداعان قازاق­ستان­دىقتاردى جۇمىس ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان وڭىرلىك قالا قۇراۋشى كاسىپورىندارعا ەلەۋ­ءلى كومەك بولىپ تابىلادى. «RG Brands Kazakhstan» ج ش س، «اقتاۋ قۇيۋ زاۋىتى» ج ش س، «كەنتاۋ ترانس­فور­ماتورلىق زاۋىتى» اق، «بايان سۇلۋ» اق، «قازفوسفات» ج ش س جانە ت.ب. وبەكتىلەر بويىنشا 30 ملرد. تەڭگەگە قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى شەشىلۋدە.
بۇعان قوسا، ۇكىمەت پەن حالىق­ارالىق دامۋ ۇيىمدارى اراسىنداعى كەلىسىمدەر شەڭبەرىندە 2017 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى كرەديتتەۋگە 155 ملرد. تەڭگەدەن استام تارتىلادى. بيزنەسكە كورسەتىلگەن قولداۋ 2019 جىلعا قاراي جەرگىلىكتى ءوندىرىستىڭ كولەمدەرىن 2 ەسە (351 ملرد. تەڭگەگە دەيىن) ۇلعايتۋعا، 21،5 مىڭ جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا كومەكتەسەدى. بۇگىنگى تاڭدا ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە ونەركاسىپ ءوندىرىسى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءتۇرلى سالالارىندا 200-دەن استام جوبا قارالىپ، قولداۋ تاپتى.
باعدارلاما شەڭبەرىندە وتاندىق اۆتوموبيلدەر، تىكۇشاقتار، لوكوموتيۆتەر، جولاۋشىلار ۆاگوندارىن شىعاراتىن كاسىپورىندارعا 35 ملرد. تەڭگەگە قولداۋ كورسەتىلدى. ماسەلەن، «برك-ليزينگ» اق «ازەربايجان تەمىر جولدارى» جاق-تىڭ «لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى» اق شىعارعان 10 لوكوموتيۆتى 3 ملرد. تەڭگەگە ساتىپ الۋ بويىنشا ليزينگتىك مامىلەنى ماقۇلدادى.
باعدارلاما ارقىلى جەڭىلدىك شارتتارمەن حالىقتىڭ وتاندىق اۆتوموبيلدەرگە قول جەتكىزۋى قامتاماسىز ەتىلدى: كرەديتتەۋ مەرزىمى 5 جىلدان، جىلدىق سىياقى مولشەرلەمەسى 7،5%-دان، مىندەتتى باستاپقى جارناسى 20%-دان اسپايدى. وسىلايشا، 5900 وتاندىق اۆتوموبيلدەر ساتۋعا شىعارىلادى. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىق اۆتوموبيلدەردى ساتۋ 2 ەسە، ايىنا 2،5 مىڭ ماشيناعا دەيىن ارتتى.
2015 جىلى اگروونەركاسىپ كە­شە­نىنە، سونىڭ ىشىندە كرەديتتەر بوي­ىنشا پايىزدىق مولشەرلەمەنى سۋب­سيديالاۋعا، اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا، ونىڭ ءونى­ءمىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە ت.ب. بيۋدجەتتەن 20 ملرد. تەڭگە ءبولىندى.
سونداي-اق، «بيزنەستىڭ جول كار­تاسى-2020» باعدارلاماسىنىڭ جاڭا وندىرىستەردى قۇرۋعا، قولدا­نىس­تا­عى­لاردى جاڭعىرتۋعا جانە كەڭەي­تۋگە باعىتتالعان جوبالارىنىڭ ينفرا­قۇ­رى­لىمىن قارجىلاندىرۋ باستالدى. وڭىرلەردىڭ يندۋستريالىق ايماق­تارىندا 5،1 ملرد. تەڭگەگە ينفرا­قۇ­رىلىمى جاسالادى، بۇل كاسىپكەر­لەردى كەڭ كولەمدە قاجەتتى ينفرا­قۇ­رى­لىممەن قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق، جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ 40 جوباسىنا 4،8 ملرد. تەڭگەگە ينفراقۇرىلىمىن سالۋ باستالدى.
تۇتاستاي العاندا، «نۇرلى جول – بو­لاشاققا باستار جول» باعدارلاماسى ءىرى، ورتا جانە شاعىن بيزنەستى، سونداي-اق، حالىقتى كەڭىنەن قولداۋ بويىنشا ناقتى شەشىمدەرىمەن جانە قارجىلىق قاراجاتىمەن ەلدىڭ داعدارىسقا قارسى دامۋىنىڭ ايقىن جوسپارى بولىپ تابىلادى.
مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي، «نۇرلى جول» كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ارقىلى جاڭا ماماندىقتار الۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتە وتىرىپ، جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. قاجەت بول­عان جاعدايدا جۇمىسكەرگە ءوز كاسىپ­ورنىندا جاڭا ماماندىق الۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى.
الداعى بەس جىلعا ارنالعان باع­دارلاما مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستاننىڭ الەمنىڭ نەعۇرلىم دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ بويىنشا قويعان ماقساتىنا قول جەتكىزۋ جولىندا ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا تابىستى دامۋى­نا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن بولادى. بۇل رەتتە، باعدارلامانى تابىستى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى جەرگىلىكتى جەرلەردە باعدارلامالىق قۇجاتتىڭ ءتيىمدى ورىندالۋىن باقىلاۋ، سونداي-اق، ءتيىمدى ينۆەستيسيالىق جانە جوبالىق شەشىمدەردى تاڭداۋ بويىنشا جۇمىسقا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قاتار، ازاماتتىق قوعامدى، قوعامدىق كەڭەستەردى تارتۋ بولىپ تابىلادى.
وڭداسىن ورازالين،
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ اكىمشىلىگى مەملەكەتتىكباقىلاۋ
جانە اۋماقتىق-ۇيىمداستىرۋ جۇمىسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.

دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان