اباي، شوقان. ىبىراي. حالقىمىز رۋحانياتىنىڭ ءۇش بايتەرەگى، ءۇش تىرەگى. قوستاناي وڭىرىندە شوقان مەن ىبىرايدىڭ كىندىك قانى تامعان. ىبىرايدىڭ سۇيەگى توبىل بويىندا، ءوزى ىرگەسىن قالاعان مەكتەپتەن 7 شاقىرىم جەردە جاتىر. قوستانايدىڭ ورىس-قازاعى ىبىرايدىڭ قۇرمەتىنە ينسپەكتور كولى دەپ اتاپ كەتكەن توبىلدىڭ ءبىر ءيىنى دە وسى جەردە. كونەكوزدەردىڭ ايتۋىنشا، وسى جەردە ىبىراي تورعايدان كەلگەن سوڭ وزىنە اعاشتان ءۇي سالدىرعان دەيدى. ونىڭ اعاشىنىڭ جۇرناعى وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىنا دەيىن ساقتالعان. بالعوجا بي اۋلەتىنىڭ قورىمى دا وسى اينالادا بولعان دەسەدى. سولاقاي ساياساتتىڭ جەءلى وتكەن عاسىردا وسىنىڭ بارلىعىن تىپ-تيپىل ەتتى. ىبىرايدىڭ اتاسى بالعوجا بي اۋلەتىنىڭ قورىمى تراكتور تابانىنىڭ استىندا قالعان. تىڭ كوتەرۋ جىلدارى قوستاناي دالاسىنداعى قورىمدار جىرتىلىپ، ونداعى تاستار گاراجدار مەن قويمالاردىڭ ىرگەتاسىنا قالاندى. ءجا، ايتا بەرسە وزەكتى ورتەيتىن اقتاڭداق از ەمەس.
كەنجەبەك ۋكين 1987 جىلى قوستاناي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعى قىزمەتىنە كەلدى. ورىسشا ءبىلىم العانىمەن ءوز حالقىنىڭ تاريحىنا، ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە، ونەرىنە جەتىك كەنجەبەك ۇكى ۇلى قالانىڭ ىرگەسىندەگى ىبىراي التىنسارين بەيىتىنە تەك باسشى رەتىندە ەمەس، كەمەڭگەر اعارتۋشىنىڭ رۋحىنا ءتاۋ ەتۋدى ماقسات ەتىپ باردى. تاس جولدان جالعىز بەيىت جاتقان جەرگە دەيىن جول جوق، ءشوپ قاۋ بولىپ ءوسىپ كەتكەن. جالعىز اياق جولمەن، بەي-بەرەكەت ءوسىپ كەتكەن بۇتالاردى قولىمەن قايىرىپ، ىبىراي بەيىتىنە دە جەتتى. بيىكتىگى ەكى جارىم مەتردەي پليتكاعا ىبىراي تۋرالى مالىمەتتەر جازىلعان ەكەن. ءبىراق ونىڭ ءوزى كومەسكىلەنە باستاعان، بىرەۋلەر مىلتىقپەن اتىپ، پليتكانى قىرىق-شۇرق تەسكەن، ەسكىرگەن. كەمەڭگەر اعارتۋشى بەيىتىنىڭ كۇءتىمءسىز قالعان كەيپى ءبىرىنشى حاتشىنىڭ كوڭىلىن قۇلازىتىپ ءجىبەرەدى. سول كۇنى حاتشى ىسكە كىرىسكەن. كەلەسى جىلى ىبىراي التىنسارين بەيىتىنە قىزىل كىرپىشتەن كەسەنە سالىندى، تاس جول توسەلدى، سول ماڭايدىڭ اعاشى، ءشوبى رەتكە كەلتىءرىلىپ، تازالانىپ، مەكتەپ وقۋشىلارى مادەني شارالار وتكىزۋگە لايىقتالدى. ءقازىر وتاۋ قۇرعان جاستار كەسەنەگە كەلىپ، كەمەڭگەردىڭ رۋحىنا ءتاۋ ەتەدى.
كەنجەبەك ۇكين تورعاي، قوستاناي وبلىستارىنىڭ باسشىلىعىندا جۇرگەن وتكەن عاسىردىڭ 80-90 جىلدارى ساياساتتا دا، ەكونوميكادا عانا ەمەس، قازاقتىڭ رۋحانياتى ءۇشىن دە ءولارا كەزەڭ ەدى. قوستاناي ءوڭىرىندە تاريحىمىزعا، مادەنيەءتىمىزگە بايلانىستى كوپتەگەن مۇرالار اياقاستى بولعان، ءتىلىمىز بەن ءدىنىمىز ەسىكتەن قاراپ قالعان جۇدەۋ كەز بولاتىن. ەل تۇتقاسىن ۇستاعان ازاماتتار قايرات ەتىپ، ۇلتتىق رۋحتى كوتەرۋ كەرەكتىگىن تۇسىنگەننىڭ ءبىرى ۇكين ەدى.
الاش ارىستارى اقتالىپ، ورتامىز تولىپ جاتقاندا تورعاي كەنتىنەن احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆقا ەسكەرتكىش ورناتۋعا مۇرىندىق بولدى. تاۋەلءسىزدىگىمىز ءۇشىن كۇرەسكەن، مەرت بولعان قوس ارىستىڭ ارامىزعا قايتىپ ورالۋىنا بايلانىستى تورعايدا ۇلكەن جيىن وتكىزدى. وعان اكادەميك ءومىرزاق سۇلتانعازيننەن باستاپ سەرىك قيرابايەۆ، شوتا ءۋاليحانوۆ، قۋانىش سۇلتانوۆ، اقىندار عافۋ قايىربەكوۆ پەن سىرباي ماۋلەنوۆ كەلىپ، ولگەنى ءتىرىلىپ، وشكەنى جانعان تورعاي جۇرتىمەن توي قىزىعىن بىرگە قىزىقتاعان ەدى. جيىندا ولار ايتقان اڭگىمەلەر، ءسويلەگەن سوزدەر سۋساعان حالىقتىڭ رۋحىن كيىز ءۇيدىڭ ءتۇنءدىگىندەي سەرپىپ كوتەرىپ تاستاعانى كۇنى بۇگىنگىدەي ەستە. التىننىڭ سىنىعىنداي بولىپ احمەتءتىڭ قىزى شولپان مەن ءمىرجاقىپتىڭ قىزى گۇلنار اپايلار دا تورعايلىقتاردىڭ قوشەمەتىنە بولەنگەن بولاتىن.
جاسىراتىنى جوق، كەنجەبەك ۇكيننىڭ باستاماسىمەن قازاق ونەرىنىڭ جاناشىرى ءىلياس وماروۆتىڭ 80 جىلدىعىن ونىڭ تۋعان جەرىندە وتكىزگەنگە دەيىن، وبلىستىڭ جالپى جۇرتى حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋارىن ءدال قازىرگىدەي ءبىلدى دەسەك ارتىق ايتقان بولار ەدىك. بۇگىن اتىندا تەاتر، شارۋاشىلىق، كوشە بار ءىلياس قوستانايلىقتاردىڭ اۋزىنان تۇسپەيدى. كەنجەبەك ۋكين ودان كەيىنگى جىلدارى دا قوستاناي وڭىرىنەن تۇلەپ ۇشقان حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار تۇلعالارى س.ماۋلەنوۆ، ع.قايىربەكوۆ، م.سەرالين، س.كوبەەۆتىڭ ەسىمى مەكتەپ، كوشەلەرگە بەرىلۋىنە كوپ جۇمىس جاسادى، ىقپال ەتتى. قوستانايدا فيلارمونياعا اينالىپ كەتكەن ءجۇز جىلدىق تاريحى بار جالعىز مەشىتتى قالپىنا كەلتىرىپ، جاماعاتقا قايتارۋعا دا ۋكيننىڭ ەڭبەگى زور بولعان ەدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ الدىندا، ونىڭ العاشقى جىلدارى دا سولاقاي ساياسات ساناسىن ۋلاعاندار مۇنداي ۇلتتىق رۋحتى وياتۋ ءۇشىن جاسالعان جۇمىستارعا بيۋدجەتتىڭ قارجىسىن سىلتاۋراتىپ، قارسى شىعاتىن. سونىڭ بارلىعىنا بىلىكتى باسشى شۋلاتپاي، ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزەتىن. ءتىپتى، التىنسارين كەسەنەسىنىڭ سالىنۋىنا قارجى جاعىن ويلاپ، قارسى سويلەگەندەر دە تابىلعان.
– ىبىراي بابامىزدىڭ كەسەنەسى مەن مۇراجايىن سالعاندا مەنىڭ شىدامىم جەتپەي، «تابىتتى ءىلىپ قويعانداي ەكى مەتر پليتانى قانداي ارحيتەكتۋرا دەپ تۇرسىز؟» دەپ داۋىسىمنىڭ قاتتى شىعىپ كەتكەنىن دە سەزبەگەن ەدىم، – دەپ ەسكە الادى كەنجەبەك اعا. ءقازىر ىبىراي ءالتىنساريننىڭ مەموريالدىق مۇراجايى تولىعىپ، باي مادەنيەت ورداسىنا اينالدى. ال سوناۋ 90-شى جىلدارى وبلىستىق فيلارمونيادا ۋكيننىڭ ىقپالىمەن ومىرگە كەلگەن «اقجەلەڭ» ءانسامبلى وڭىردە ۇلتتىق ونەردىڭ دامۋىنا تاماشا قىزمەت ەتسە، بۇگىندە قازاقتىڭ ۇلت اسپاپتار وركەسءترى قۇرىلدى.
– بارلىعى دا جاس ۇرپاق ءۇشىن. رۋحاني ازىقتىڭ ءتىنى ۇزىلمەۋى ءتيىس. سونىڭ ىشىندە انا ءتىلىمىزدىڭ ورنى بولەك. ءتىلءسىز نە بولامىز – حالىق، ۇلت بولۋدان قالامىز. ءبىزدىڭ قازاق ءتىلىنىڭ ىشكى قۋاتى عاجاپ قوي. سوناۋ VII عاسىرداعى كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىندەگى جازۋدىڭ ءوزىن بايىپتاپ وقىساڭ، سونىڭ باسىم بولىگىنە ەركىن تۇسىنەسىڭ. بۇل ءتىلىمىزدىڭ اسىلدىعىنان ەمەس پە؟—دەيدى كەنجەبەك اعا.
ءقازىر قوستاناي وبلىسىندا قازاق مەكتەپتەرى جىل سايىن كوبەيىپ، قاناتىن جايىپ كەلەدى. الايدا، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىسى، ارينە، بۋىنى قاتپاعان سابيدەي كىبىرتىكتەي باسادى. جينالىستار، ءماجىلىستەر ورىس تىلىنە باسىمدىق بەرەدى. بۇل كەۋدەسى التىن ساندىق ۇرپاقتىڭ وكىلى كەنجەكەڭدى دە ءجيى ويلاندىرادى.
– ۇلتتىق رۋح، ۇلتتىق نامىس، ۇلتتىق سانا بولماي، سونى قالپىنا كەلتىرمەي ءتىلىءمىزءدىڭ جاعدايى قالاي بولار ەكەن دەپ جۇدەيمىن. مۇنى جاسىرمايمىن. ەلباسى ايتقانداي، قازاق پەن قازاقتىڭ انا ءتىلىندە سويلەسۋىنە اسا ءمان بەرۋءىمىز قاجەت. ول اركىمگە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەۋى ءتيىس. تاربيە تىزگىنىن قاتتى ۇستاعانىمىز ابزال. انا ءتىلدىڭ دامۋىن ءوزىمىز قولعا الماساق، ول باسقا ەشكىمگە كەرەك ەمەس. بيىك مىنبەرگە كوتەرىلگەندەر، پارلامەنتتەگى حالىق قالاۋلىلارى قازاق تىلىندە ءسويلەسە جارار ەدى. ولاردىڭ حالىققا ايتار قانداي ويىن دا جەتكىزۋگە قازاق ءتىلىنىڭ ءىشكى قۋاتى جەتەدى، – دەيدى كەنجەبەك ۋكين.
بۇگىندە كەنجەبەك ۇكى ۇلى وبلىستاعى ارداگەرلەر كەڭەسىن باسقارادى. جاس ۇرپاقتىڭ پاتريوتتىق تاربيەسى ءۇشىن مۇندا دا اتقارىلعان جۇمىستار بارشىلىق. ول ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە جەلىسى بولارلىق.
«ەگەمەن قازاقستان».
