بيىلعى جىلعى پارلامەنت جۇمىسى ءوزىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن جانە كۇردەلىلىگىمەن كوزگە تۇسەدى. وعان الەمدى شارپىعان ەكونوميكالىق داعدارىس، حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قايشىلىقتار مەن شيەلەنىستەردىڭ ودان ءارى اسقىنا ءتۇسۋى ىقپال ەتتى. وسى سىن-قاتەرلەردىڭ تەرىس سالدارىنا سىندارلى جاۋاپ رەتىندە ەلباسى قازاقستاننىڭ قارقىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىن «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىن جاريالادى. ەلىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا قابىلدانۋى دا ءتيىستى قۇقىقتىق بازانى تالاپقا ساي جاڭارتۋىمىزدى قاجەت ەتتى. سونىمەن قاتار، ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ مىندەتى قولدانىستاعى زاڭنامالارعا ەلەۋلى تۇردەگى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى جانە مەملەكەتتىك رەفورمالاردى زاڭنامالىق تۇرعىدان تولىق قامتاماسىز ەتۋدى العا قويدى. بۇل ماڭىزدى مەملەكەتتىك ىستەردى شەشۋدىڭ كۇردەلىلىگى پارلامەنت جۇمىسىنىڭ ءتورتىنشى سەسسياسىندا انىق كورىندى. «ءتورتىنشى سەسسيا كەزىندەگى جوعارى وكىلەتتى ورگاننىڭ قىزمەتى مازمۇندى، جان-جاقتى جانە ءونىمدى بولدى. ەسەپتى كەزەڭدە ەكى پالاتانىڭ قاراۋىندا 190 زاڭ جوباسى بولىپ، ولاردىڭ 130-ى قابىلداندى. بۇل سەسسيادا ەكىنشىمەن سالىستىرعاندا 17، ۇشىنشىمەن سالىستىرعاندا 9 زاڭ ارتىق قابىلداندى»، دەدى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءتوراعاسى قابيبوللا جاقىپوۆ.
پارلامەنت جۇمىسى بارىسىندا كەيبىر قولدانىستاعى زاڭنامالار تولىقتىرۋدى عانا كەرەك ەتسە، ءبىرقاتار زاڭدارعا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزۋ، ال كەيبىر زاڭداردى تولىقتاي جاڭا ماتىندە قابىلداۋ كەرەك بولدى. ۇكىمەت ورگاندارى جۇمىسىنىڭ جاريالىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدە «اقپاراتقا قول جەتكىزۋ تۋرالى» زاڭىن قابىلداۋدىڭ ءمانى زور بولدى. بۇل زاڭ جوباسىنىڭ جاڭاشىلدىعى سول، وندا بارلىق مۇددەلى ادامدارعا «ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ» ۆەب-پورتالىنا ورنالاستىرىلاتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرى تۇجىرىمدامالارىنىڭ جانە ماتىندەرىنىڭ جوبالارىمەن تانىسۋعا جانە ونى تالقىلاۋعا قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرىلەدى. سونىمەن قاتار، بيۋدجەتتىك ەسەپتىلىك پەن مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ ناتيجەلەرى، مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىن باعالاۋ تۋرالى اقپارات، ستراتەگيالىق جوسپارلاردىڭ جانە اۋماقتاردى دامىتۋ باعدارلامالارىنىڭ ماقساتتى ينديكاتورلارىنا قول جەتكىزۋ تۋرالى ەسەپ تە «ەلەكتروندى ۇكىمەتتىڭ» ۆەب-پورتالىنان كورىنىس تاباتىن بولادى.
حالىقتى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قورعايتىن ماڭىزى زور قابىلدانعان قۇجات – ەڭبەك كودەكسىنىڭ جوباسى بولدى. كودەكس جوباسىندا مەملەكەتتەن جۇمىسكەرلەرگە بەرىلەتىن كەپىلدەمە مەن وتەماقىنىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيدەگى ەڭبەك ستاندارتتارىن انىقتاپ، جۇمىس بەرۋشىنىڭ بۇل مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋىن قاتاڭ باقىلايتىنى كوزدەلگەن. جانە كاسىپوداقتاردىڭ ءرولى دە كۇشەيتىلگەن. مۇندا جۇمىس بەرۋشىنىڭ قىزمەتكەرلەر سانىن قىسقارتۋدىڭ ورنىنا تولىق ەمەس جۇمىس ۋاقىتى رەجىمىن ەنگىزۋ جانە قىزمەتكەرلەردى ۋاقىتشا وزگە جۇمىسقا اۋىستىرۋ سياقتى ءتيىمدى تەتىكتەر ىسكە قوسىلعان. سونداي-اق، جۇمىس بەرۋشىنىڭ قىزمەتكەردى دەنساۋلىعىنا زيان تيگىزبەيتىن كەز كەلگەن بوس ورىنعا اۋىستىرۋ قۇقىعى دا قارالعان. بۇدان باسقا، جۇمىس بەرۋشىلەر مەن قىزمەتكەرلەر وكىلدەرىنە تۇنگى ۋاقىتتاعى، دەمالىس جانە مەيرام كۇندەرىندەگى، سونىمەن قاتار، شامادان تىس جۇمىس ىستەگەنى ءۇشىن تولەماقى مولشەرىن ەڭبەك جانە ۇجىمدىق شارتتار ارقىلى رەتتەۋ ۇسىنىلعان.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيءبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە حالىقتىڭ كوءشى-قونى جانە جۇمىسپەن قامتىلۋى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قازاقتاردىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋىن ىنتالاندىرۋدا ەرەكشە ماڭىزدى بولدى. مۇندا ورالعان قازاقتاردىڭ قونىستانۋ وڭىرىنە قاراماستان ورالمان مارتەبەسىن الۋ، شەتەلدىك ازاماتتارعا قاراعاندا تولەم قابىلەتىن راستاۋسىز ۋاقىتشا تۇرۋ ىقتيارحاتىن الۋ مۇمكىندىگى، جۇمىسپەن قامتۋ بويىنشا شارالار شەڭبەرىندەگى كولىك شىعىندارىن وتەيتىن، قىزمەتتىك باسپانا بەرۋدى قۇرايتىن الەۋمەتتىك پاكەتتەر قاراستىرىلدى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭ جاستاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا كومەكتەسۋگە، سونداي-اق، ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە جاستاردىڭ بەلسەندى قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرۋگە باعىتتالعان مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ازىرلەنگەن. بۇل قۇجاتتا مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ باستى مىندەتتەرى مەن نەگىزگى باعىتتارى ايشىقتالىپ، وسى باعىتتاعى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتتەرى بەكىتىلگەن. زاڭنىڭ نەگىزگى ماقساتى جاستاردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قولداۋعا باعىتتالعان ءتيىمدى مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن زاڭنامانى جەتىلدىرۋ، ولاردىڭ الەۋەتىن ەل دامۋىنىڭ رەسۋرسى رەتىندە بارىنشا قولدانۋ بولىپ تابىلادى.
قابىلدانعان قۇجاتتاردىڭ ىشىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءوزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ ەرەكشە ماڭىزى بولدى. كەزىندە، 2011 جىلى نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى، نازاربايەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى جانە نازاربايەۆ قورىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى زاڭمەن دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ نەگىزگى جۇمىس ىستەۋ قاعيداتتارى، ونىڭ ىشىندە اكادەميالىق ەركىندىك جانە دەربەس ءبىلىم بەرۋ قاعيداتتارى ايقىندالعان بولاتىن. وسى زاڭدى ىسكە اسىرۋ بارىسى دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ دامۋىنا قولايلى اسەرىن تيگىزدى. الايدا، دەربەس ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى زاڭنامالىق دەڭگەيدە جەءتىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىن ءبىرقاتار ماسەلەلەر تۋىندادى. وسىعان وراي، ەڭبەك كودەكسىنە، بيۋدجەت كودەكسىنە، سالىقتار جانە بيۋدجەتكە تولەنەتىن باسقا دا ءمىندەتتى تولەمدەر تۋرالى، «ءبىلىم تۋرالى»، «نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى»، «نازاربايەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى جانە «نازاربايەۆ قورى» مارتەبەسى تۋرالى»، «مەملەكەتتىك مۇلىك تۋرالى» زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى.
ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ (ۇەۇ) قوعامداعى ءمان-ماڭىزى مەن بەلسەنءدىلىگى ارتا تۇسۋدە. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىندە مەملەكەتتىك قىزمەت جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى بويىنشا دا زاڭ جوبالارى اتالعان جوبالارمەن تىعىز بايلانىستى قاراستىرىلدى. تاياۋدا عانا ەۋروپا قۇقىعى جانە ادام قۇقىعى ساراپتامالىق ينستيتۋتى قازاقستاندا 8 مىڭنان استام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم بەلسەندى قىزمەت جاساپ جاتقاندىعىنان حاباردار ەتكەن بولاتىن. ەلدىڭ دەموكراتيالىق باعىتتا دامۋىنا بۇل ۇيىمداردىڭ ماڭىزى كۇننەن كۇنگە كۇشەيۋدە. سوندىقتان پارلامەنت وسى ۇيىمداردىڭ دامۋىن ودان سايىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ ماقساتىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭى «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قوعامدىق كەڭەستەر ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭداردى قابىلدادى.
ءماجىلىس زاڭ جوبالارىن قابىلداۋمەن بىرگە حالىقارالىق ماسەلەلەر، ەكى جاقتى بايلانىستار مەن قاتىناستار تۇرعىسىندا دا ماڭىزدى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىردى. مىسالى، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ليتۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ادامداردىڭ رەادميسسياسى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاسيالاۋ تۋرالى»، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراسياسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى رەادميسسيا تۋرالى كەلىسىمدى جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن رەسەي فەدەراسياسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى رەادميسسيا تۋرالى كەلىسىمدى ىسكە اسىرۋ ءتارتىبى تۋرالى اتقارۋ حاتتاماسىن راتيفيكاسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارىن قابىلدادى. ءماجىلىس ءتوراعاسى قابيبوللا جاقىپوۆ ەلىمىزگە رەسمي ساپارمەن كەلگەن سەربيا پرەزيدەنتى توميسلاۆ نيكوليچپەن، تۇرىكمەنستاننىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ماگتىمگۋلى اكمىرادوۆپەن، كۋۆەيتتىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى تارەك ابدۋللا ءال-فارادجبەن، گرۋزيانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە ءجانە وكىلەتتى ەلشىسى زۋراب پاتارادزەمەن كەزدەسىپ، ەكى جاقتىڭ كوپقىرلى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلادى
پارلامەنت ءماجىلىسى قاراستىرىلىپ وتىرعان كەزەڭدە ۇيىمداسقان تۇردە، كاسىبي تۇرعىدان وتە جوعارى جانە بارلىق كۇش-جىگەرى مەن قۋاتىن اياماستان ەڭبەك ەتۋ ارقىلى قىسقا ۋاقىت ىشىندە ەلباسى قويعان مىندەتتەردى ابىرويمەن ورىنداۋ ۇستىندە. وتكەن ءبىرجارىم اي ىشىندە عانا پارلامەنت وتىرىسىندا 55 زاڭ قابىلداندى. مالىمەتتەر بويىنشا، بۇل زاڭداردى قابىلداۋ بارىسىندا جۇمىس توپتارىنىڭ 500-دەي وتىرىسى ءوتىپ، زاڭ جوبالارىنا 11 مىڭداي تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن. ناتيجەسىندە مەملەكەتتىڭ قوعامدىق-ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءومىرىنىڭ جاڭا بولمىسىنا بەيىمدەلگەن زاڭنامالىق بازانى جەتىلدىرۋ بويىنشا تىڭعىلىقتى جۇمىس اتقارىلۋدا دەپ ايتا الامىز. بۇل قاجىرلى ەڭبەك قازاقستاننىڭ زامان تالابىنا سايكەس العا قاراي دامۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز. ەلباسىنىڭ العا قويعان مىندەتتەرى اۋقىمدى جانە مەملەكەتىمىزدىڭ قازىرگى كەزەڭدەگى دامۋ ساتىسىندا اسا ماڭىزدى بولىپ وتىر. ولاردى جۇزەگە اسىرۋ سايىپ كەلگەندە پارلامەنت جۇمىسىن باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن تىعىز ۇيلەستىرە جۇرگىزۋ مەن حالىق قالاۋلىلارىنىڭ بەلسەندىلىگى جانە وتان الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەرىمەن بايلانىستى بولماق.
ساتاي سىزدىقوۆ،
ل.ن.گۋميليەۆ اتىنداعى
ەۇۋ پروفەسسورى،
كۇلتەگىن سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى.
دەرەككوز: ەگەمەن قازاقستان
