ءتىل –ۇلتتىڭ جانى. ۇلتتىڭ ۇلت بولىپ قالۋىنىڭ باستى تىرەگى دە ونىڭ انا ءتىلىنىڭ قولدانىسىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنى داۋسىز. ءتىلدى قۇرمەتتەۋدىڭ قاجەتتىگىن: «انا ءتىلىڭ ارىڭ بۇل، ۇياتىڭ بوپ تۇر بەتتە. وزگە ءتىلدىڭ ءبارىن ءبىل، ءوز ءتىلىڭدى قۇرمەتتە»، دەپ قازاق پوەزياسىنىڭ ەرەكشە قۇبىلىسىنا اينالعان قادىر مىرزا ءالى ءوز جىرىنا ارقاۋ ەتتى ەمەس پە؟ انا ءتىلىن قۇرمەتتەيتىن شىن جاناشىرلاردىڭ جادىندا قادىر اقىننىڭ وسىناۋ جىر شۋماعى ءجۇرۋى قاجەت. دەسەك تە، ءالى دە قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋدى قاجەتسىنە بەرمەيتىندەر تابىلادى. مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلمەيتىندەر ارينە، اۋەلى مەكتەپتە، كەيىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ورىسشا ءبىلىم العانىن، ءتىل ۇيرەنۋگە ورتا بولماعانىن العا تارتاتىن شىعار. الايدا، وندايلار مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىنە ءمان بەرمەيتىن سەكىلدى.
كەيدە اۋىل بالاسى ورىسشانى جەتىك بىلمەيدى. ءتىپتى ۇيرەنگىسى كەلمەيدى، دەپ تە جاتامىز. اۋىلداعى قازاق وتباسىندا ءتىلى قازاقشا شىققان، اۋىل مەكتەبىندە ءبىلىم العان قازاق بالاسى ورىسشا كىتاپ جازدى دەسەك شە؟ ادەبي شىعارما ەمەس، قازاقشا ءبىلۋ مەن سويلەۋدىڭ ون ماڭىزىن جۇيەلەپ بەرسە شە؟ سەنەر مە ەدىڭىز؟ ءبىز سەنۋىڭىزگە تۋرا كەلەدى دەر ەدىك. ولاي دەۋىمىزگە ناقتى دالەل دە بار.
ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ قايماعى بۇزىلماعان كيەلى وڭتۇستىك وڭىردەن قاناتتانعان جاستىڭ ءبىرى – شىڭعىس مۇقان. باسپا ءسوز سالاسىندا دا قابىلەتىن شىڭدادى. مەملەكەتتىك قىزمەتتە دە ابىرويلى ەڭبەك ەتۋدە. ءقازىر اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى. مۇنايلى ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك سالاسىنا باسشىلىق جاساپ وتىر. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا، مەكتەپتە قازاقشا وقىعان. 2000 جىلى ۋنيۆەرسيتەتكە «اۋدارما ءىسى» ماماندىعىنا وقۋعا تۇسكەندە ورىس تىلىنەن قينالعانىن جاسىرمايدى. بۇل اۋىل بالالارىنىڭ كوبىنىڭ باسىنداعى جاعداي. ال ونىڭ تاڭداعان ماماندىعى – اعىلشىن جانە يسپان ءتىلىنىڭ اۋدارماشىسى. الايدا، بۇل تىلدەردى اۋدارما جاساۋ ءۇشىن، ارينە، الدىمەن ورىس ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋ قاجەت. سەبەبى، سول كەزەڭدە ورىس ءتىلى شەت تىلدەرىنىڭ اۋدارماسىنداعى كوپىر ىسپەتتى ەدى. ءالى دە سولاي. مىنە، وسى جايت بولاشاق اۋدارماشىعا ۇلكەن وي سالسا كەرەك.
تاۋەلسىزدىك ءار قازاقستاندىق ءۇشىن نەسىمەن قىمبات؟ وسى ساۋال كەيىپكەرىمىزدى دە تولعاندىرعانى انىق. «تاۋەلسىزدىكتى انا ءتىلىمدى دامىتۋعا بەرىلگەن مۇمكىندىك دەپ قابىلدادىم. ويتكەنى، مەنىڭ ءتىلىم تەك تۋعان قازاقستانىمدا عانا قاجەت. انا ءتىلىمنىڭ دامۋىنا، كەڭ تارالۋىنا كومەگىمدى بەرە وتىرىپ، مەن ءوزىمنىڭ بولاشاعىم ءۇشىن جۇمىس جاسايتىنىمدى سەزىندىم» دەيدى شىڭعىس مۇقان.
مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن يەلەنگەن قازاق تىلىنە شىن جانى اشيتىن وتانشىل ءار قازاقستاندىق، اسىرەسە، ورىس ءتىلدى وتانداستارىمىز ءدال وسىلاي ويلاي ما ەكەن؟ قاي ءتىلدى بولسا دا ۇيرەنۋدىڭ قيىن ەمەسىنە شىڭعىس مۇقاننىڭ ورىسشانى جەتىك مەڭگەرگەنىن، ءتىپتى «10 پريچين، پوچەمۋ ۆاجنو زنات ي گوۆوريت نا كازاحسكوم يازىكە» دەپ اتالاتىن كىتاپ جازىپ شىققانىن العا تارتا الامىز. ارينە، كىتاپ جازۋ ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس، ءبىراق، اۆتوردىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مۇددەسى ءۇشىن كوپ ىزدەنگەنىن اڭعارامىز.
– مەن ەش جاڭالىق اشقانىم جوق. قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋ، ءبىلۋ كەرەك دەپ كوپتەن ايتىلىپ كەلەدى. «مەملەكەتتىك ءتىل» تۋرالى زاڭ بار. دەگەنمەن، قازاق ءتىلىن نە ءۇشىن ءبىلۋ كەرەك؟ قازاق بولعانىڭ ءۇشىن، قازاقستاندا تۋىپ-وسكەنىڭ، تۇرعانىڭ ءۇشىن، مەملەكەتتىك ءتىل بولعانى ءۇشىن دەيتىن پىكىرلەر ايتىلادى. ال مەن قازاقشا ءبىلۋ مەن سويلەۋدىڭ جيناقى سەبەپتەرىن جۇيەلەگىم كەلدى. ەل ىشىندە ايتىلىپ جۇرگەن قوعامدىق پىكىردى سارالاپ، 10 ءتۇرلى ماڭىزىن 10 نەگىزگى سەبەپكە توپتاستىردىم. كىتاپتى جازۋ بارىسىندا ءارتۇرلى ماركەتينگتىڭ ادىستەرى پايدالانىلدى، – دەيدى كىتاپ اۆتورى، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاناشىرى شىڭعىس مۇقان. – ەڭ ءبىرىنشى تەندەنسيا – ادامزاتتىڭ اقىل-ويى دامىپ كەلەدى. اقىل-ويدى جەتكىزەتىن قۇرال – ءتىل. قاي تىلدە اقپارات كوپ بولسا، سول ءتىلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگى ارتا تۇسەدى. ماسەلەن، ءبىر تەڭىزگە 5-6 وزەن قۇيۋى مۇمكىن. سول تەڭىزدىڭ ارناسى ۇنەمى تولىعىپ وتىرادى. ءبىر كول بولۋى مۇمكىن، كوكتەمدە تولىعىپ، كۇزگە تامان سارقىلا باستايتىن. اعىلشىن ءتىلى ارناسى وقتىن-وقتىن تولىعاتىن تەڭىز سەكىلدى. ال قازاق ءتىلىنىڭ اڭقاسى كەپكەن كولگە ۇقساعانىن قالامايمىن. ويتكەنى، قازاق ءتىلى – مەنىڭ مەملەكەتىمنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى! قازاق ءتىلى دە اعىلشىن ءتىلى سەكىلدى باسەكەگە قابىلەتتى بولا تۇسسە، قولدانىس اياسى ۇنەمى كەڭەيە تۇسسە دەيمىن.
وسى ماقساتتى كوزدەگەن شىڭعىس مۇقان ورىس ءتىلدى اۋديتورياعا ارنالعان كىتابىندا قازاق ءتىلىنىڭ ىقىلىم زاماننان بەرى دامىپ، وركەندەگەنىن العا تارتا وتىرىپ، قازاق ۇلتىمەن بىرگە نەبىر قيىن-قىستاۋدان امان وتكەنىن تارقاتادى. ونىڭ پىكىرىنشە، قازاقستاندا تۇراتىن ءار ازامات قازاق ءتىلدى اقپاراتقا قول جەتكىزۋى ءۇشىن دە مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋى قاجەت. ويتكەنى، ورىس تىلدىلەر قازاقشا اقپاراتقا قول جەتكىزە المايدى. بىرىنشىدەن، قازاقشانى تۇسىنبەيدى، ەكىنشىدەن، وسى تىلدە سويلەي المايدى. مىنە، سول سەبەپتەن ولار اقىل-ويىن وزگە تىلدە جيناقتايدى دا، قازاقشا جەتكىزە المايدى. ارينە، قازاق ءتىلىنىڭ ماڭىزىن، ونى مەڭگەرۋ قاجەتتىگىن دۇركىن-دۇركىن كوتەرىپ جۇرگەندەر جوق ەمەس. الايدا، شىڭعىس مۇقاننىڭ نەگىزگى ويى – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ عىلىمنىڭ، شىعارماشىلىقتىڭ، قوعامداعى كەلىسىم مەن دوستىقتىڭ تىلىنە اينالۋىنا داۋرىقپالى سوزبەن ەمەس، ناقتى ىسپەن ۇلەس قوسۋ.
قازاق ءتىلىن ءبىلۋ مەن قازاقشا سويلەۋدىڭ نەگىزگى 10 سەبەبىنىڭ ماڭىزىن سارالاي كەلە باسەكەگە قابىلەتتىلىك ءتىلدى مەڭگەرۋدەن باستالادى دەگەن وي ايتادى. ءبىر ءسوزدىڭ بىرنەشە تىلدەگى اۋدارماسىن قوسا بەرەدى. ماسەلەن، «مەن» دەگەن ءسوزدىڭ تۇركى حالىقتارى تىلدەرىندەگى ۇقساستىعىنا، دەمەك، قازاق ءتىلىن ءبىلۋ ارقىلى بىرنەشە تۇركى حالىقتارىنىڭ ءتىلىن دە مەڭگەرۋگە بولاتىندىعىنا نازار اۋدارادى. شىنىن ايتۋ كەرەك، وسى كىتاپتى وقىعان ورىس ءتىلدى قاۋىم قازاق ءتىلىن ءبىلۋدىڭ ماڭىزىن جۇرەگىمەن سەزىنەدى دەپ ويلايمىز.
ايتقانداي، اعىلشىن، يسپان تىلدەرىنىڭ اۋدارماشىسى رەتىندە قازاقشا-اعىلشىنشا، قازاقشا-يسپانشا سوزدىكتەر قۇراستىرۋدى باستاعان ەكەن. ەندى ءارى قاراي جالعاستىرماق ويى بار. «ويتكەنى، اعىلشىن، يسپان تىلدەرىن قازاق تىلىمەن تىكەلەي بايلانىستىراتىن سوزدىك تۇرىندەگى بىردە-بىر قۇرال جوق. قازاق ءتىلى وسى تىلدەردىڭ اۋدارماسىندا تىكەلەي دەلدال قىزمەتىن اتقارۋى قاجەت»، دەيدى ول. سونىمەن بىرگە، adebiet.kz ادەبيەت پورتالىنىڭ اۆتورى ەكەنىن بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلە بەرمەس. بۇل پورتالعا قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىنىڭ ەلەكتروندىق نۇسقاسى سالىنعان.
«قازاق ءتىلى ەلىمىزدەگى قوعامدىق كەلىسىم مەن دوستىقتىڭ ارقاۋىنا اينالسا…». بۇل – وتانشىل مەملەكەتتىك قىزمەتكەر شىڭعىس مۇقاننىڭ ارمانى ءارى ماقساتى.
ارمان اداستىرمايدى. ماقسات ورىندالادى.