بيىلعى جىل ەل ءۇشىن اۋىر جىل بولىپ وتىر. قازاق جەرىنىڭ تابيعي بايلىعىن ەسەپسىز ساتىپ، ساۋساعىنىڭ ۇشىن قيمىلداتپاي كەلگەن بيلىك مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنەن كادىمگىدەي ەسەڭگىرەپ قالدى. بيۋدجەتكە تۇسەتىن كىرىس تومەندەپ، ءۇيىپ بەرگەن ۋادەلەردىڭ ورىندالۋى ەكىتالاي حالگە جەتتى. «سۋعا كەتكەن تال قارمايدىنىڭ» كەبىمەن تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولدارى جەدەل قاراستىرىلا باستادى. الەمدىك نارىقتاعى شيكىزات باعاسىنىڭ اۋىتقۋلارى كۇنى-بۇرتىن ەسكەرىلمەي، قوسالقى قام-قارەكەت جوسپارى الدىن-الا جاسالماعاننان كەيىن اياق استى نە ويلاپ تابا قويسىن؟! تاعى دا سول وڭاي جول، ۇيرەنگەن ادەتىنە باستى. سىرتقا ساتىلاتىن ونىمنەن تۇسەتىن قارجىنى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ باعاسىن تومەندەتۋ ارقىلى ۇلعايتۋ جولى تاڭدالدى. ءبىرقاتار ساراپشىلار ەلدىڭ قازىرگى قالىپتاسىپ وتىرعان ەكونوميكالىق جاعدايىندا بۇدان باسقا امال دا قالماعانىن ايتادى. ءسويتىپ، اعىمداعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ەلدە ۇستى-ۇستىنە ەكى بىردەي ديەۆالۆاسيا بولدى.
ديەۆالۆاسيا بولعاندا دا بىزدە ءار نارسەنى ءوز اتىمەن اتاۋ باياعىدا ۇمىتىلعان عوي. جۇمىستاعى قىسقارتۋلاردى حالىقارالىق تەرمينولوگيادان «وپتيميزاسيا» دەگەن ءسوز تاۋىپ الىپ، «وڭتايلاندىرۋ» دەپ اۋدارىپ ءجۇرمىز. «اينالىمداعى اقشانىڭ رەسمي باعامىن تومەندەتۋ» ماعىناسىنا يە «ديەۆالۆاسيانى» ۇيالعان تەك تۇرماستىڭ قىلىعىمەن «ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەركىن اينالىمعا جىبەردىك» دەگەندى شىعاردى. بۇل دا شاتقاياقتاپ كەتكەن ەكونوميكا ءۇشىن، نارىق قىسپاعىندا قالعان ارەكەتسىزدىك ءۇشىن حالىق الدىندا اقتالۋدىڭ ءبىر سىيقى.
«بوياۋشى بوياۋشى دەگەن سايىن ساقالىن بويايدى» دەگەندەي، بيلىكتەگىلەر قىزدى-قىزدىمەن ءوز وتىرىكتەرىنە وزدەرى سەنىپ، بولبىراعان قۇر بىلشىلدان كادىمگىدەي ەكونوميكالىق تەوريا جاساعىلارى كەلەتىن سياقتى. بۇگىندە «ديەۆالۆاسيادان ۇلتتىق ەكونوميكاعا ەش كەسىر كەلمەيدى» دەگەن ساۋ ادامنىڭ سوزىنەن گورى ساندىراققا جاقىن ءۋاج ءتۇرلى جولدارمەن قوعامعا جول تارتۋدا. «سەنىكى دۇرىس!» دەپ ارقاسىن قاعىپ قويساڭ، اۋزى كوپىرىپ ماقتان اڭگىمە ساپىراتىن اۋىل القاشتارى ەلەستەيدى وسىندايدا كوز الدىڭا. ءتول ۆاليۋتانى قۇلدىراتىپ، وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ جاعدايىن جاسايمىز دەگەن قيسىندى جۇڭگو ايتسا جاراسادى، سىرىڭكەنى سولتۇستىك، ءتىس شۇقىعىشتى شىعىستاعى كورشىدەن الىپ وتىرعان بىزگە نە جوق؟!
ءبارىمىز بىلەتىندەي ەلدە ىشكى تۇتىنىمعا قاجەت دۇنيەلەر شىعاراتىن ءوندىرىس ورىندارى جوقتىڭ قاسى. قاراپايىم تۇرمىستىق تەحنيكادان باستاپ كيىم-كەشەك، ءوندىرىس جابدىقتارى، كولىك، ولاردىڭ قۇرال-سايماندارى ءبارى سىرتتان اكەلىنەدى. ياعني، بۇرىن ءبىر دوللاردىڭ دۇنيەسىن 185 تەڭگەگە الساڭىز، ءقازىر ول ءۇشىن 300 تەڭگە بەرەسىز. وسىنىڭ قاي جەرىنەن پايدا كورىپ تۇرسىز؟
«دوللار قىمباتتادى دەپ تاۋار باعاسىن وسىرگەندەر قاتاڭ جازالانادى» دەگەن ءاۋباستاعى كەۋدە دە باسىلىپ قالدى. ءقازىر ۇكىمەت دەڭگەيىندە قىمباتشىلىقتى اقتاۋ ناۋقانى باستالىپ كەتتى. كۇنى كەشە عانا اۋىلشارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسىلجان مامىتبەكوۆ حالىققا ناننىڭ قالاي، قايدا ازىرلەنەتىنىن، ءتىپتى، كىم قانشا نان جەيتىنىن، كىم قانشا تەڭگەگە ساتىپ الۋى كەرەكتىگىنە دەيىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ بەردى.
سىرتتان كەلەتىن دۇنيە ءوز الدىنا، بۇلاي كەتە بەرسە، ءتىپتى وتاندىق شاعىن بيزنەس وكىلدەرى وندىرەتىن ۇساق-تۇيەك تە وزىمىزگە بۇيىرماي قالاتىن ءتۇرى بار. نەگە دەسەڭىز، ول بىلاي. بىلتىر رەسەي ءرۋبلىن قۇنسىزداندىرعاندا بارلىعىمىز سول جاققا اعىلىپ كولىك تاسىدىق. قۇنسىزدانعان رۋبل شەتەل ۆاليۋتاسىمەن بارعاندارعا ورىس تاۋارىن سۋ تەگىن ەتىپ تاستادى. بۇل جاعداي بىزدە قايتالانبايدى دەپ كىم ايتا الادى؟ قازاقستاندا وندىرىلەتىن ەت پەن ءسۇت، باسقا دا ازىق-تۇلىكتى قۇنسىز تەڭگەنى ساپىرعان رەسەيلىك الىپ-ساتارلار سىپىرىپ اكەتسە قايتەمىز؟ جاز ايلارىندا وڭتۇستىكتىڭ كوكونىس ونىمدەرى ورتالىق پەن سولتۇستىك قازاقستانعا توقتاماي، كەرۋەن-كەرۋەن بولىپ رەسەي اسىپ جۇرگەنىن جاقسى بىلەمىز عوي. ديەۆالۆاسيا وسىلاي ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن دە ءبىرقاتار توسىن سىي ۇسىنباق.
سونىمەن، انانى ءبىر مىنانى ءبىر ايتىپ تاپىراقتاعان مەملەكەتتىك مەنەدجەرلەر ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋعا، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن تومەندەتپەۋگە باعىتتالعان قانداي دا ءبىر ءتيىمدى شارالار قولدانۋدان بۇرىن، وزدەرىنىڭ ەسەپسىز جاسالعان ءساتسىز قادامدارىن قيسىندى-قيسىنسىز اقتاۋمەن اۋرە بولۋدا. ونى كۇندە كورىپ وتىرمىز. الايدا، وكىمەتتىڭ ديەۆالۆاسيا اتتى «جارتى فابريكاتقا» وتىرىك قوسىپ دايىنداعان بۇل بىلامىعى اشقۇرساق قوعامنىڭ جۇمىرىنا جۇق بولمايتىن سياقتى. بۇگىنگى ايتقان ءسوزى ەرتەڭگە جاراماي جاتقان بيلىك تەڭگەگە دەگەن حالىق سەنىمىن قالىپتاستىرامىز دەپ ءجۇرىپ، وزىنە دەگەن سەنىمنەن ءبىرجولا ايرىلدى وسىمەن. ەڭ باستىسى كۇندەلىكتى نارىقتىق ماسەلەلەرگە باسى قاتقان ەل اعالارى ۇزاق جىل بەتپەردە ەتىپ كەلگەن «الدىمەن – ەكونوميكا، سوسىن – ساياسات» دەگەن ستراتەگيالىق قاعيدالارىنىڭ كۇل-تالقانى شىققانىن بايقاماي دا قالدى.
ال، قايدا سول ەكونوميكا؟
دارحان مۇقان
