ادەبيەتىمىزدىڭ تۇپكى ماقساتى – ىزگىلىك ەكەن. عاسىرلار بويىندا جازىلىپ كەلە جاتقان تۋىندىلاردىڭ ايتارى ادىلدىكتىڭ ورناۋى مەن ماڭگىلىك ماحاببات، جاقسىلىق. وسى تۇستا سول جاقسىلىق جولىنداعى بۇگىنگى اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ كوڭىل-كۇيى مەن وي-اۋانى تولعاندىردى.

كوررۋپسيا – بۇل زاڭعا قايشى جانە مورالدىق ۇستانىمدارعا تومپاق كەلەتىن ارەكەت. جەكە پايداسى ءۇشىن جاسالاتىن قارەكەتتەردىڭ جيىنتىعى وسى اتالعان تەرميننىڭ ءبىر عانا تۇسىنىكتەمەسى. ادەبيەتكە قاتىستى ايتقاندا دا وسى انىقتامانىڭ ءوزى جەتىپ-اق جاتىر. ەندىگى ماسەلە ادەبيەتتەگى توپشىلدىق: جەرشىلدىك يا رۋشىلدىق، جاس ارالىعى، ءتىپتى جىنىسىنا بايلانىستى... تاعى دا باسقا قانداي دا ءبىر ورتاق ەرەكشەلىكتەرىمەن قوسىلعان بىرنەشە شىعارماشىلىق ادامىنا ويىسسىن. ادەبيەتىمىزدە جوعارىدا اتالعان «گرۋپپاۆششينالار» بارشىلىق. ونى ەشكىم دە جوققا شىعارا الماس، سەبەبى اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەمەسەك تە ۇنەمى بايلانىس ۇستىندە جۇرگەن اقىن-جازۋشىلاردى بىلەمىز. ەندى وسى توپشىلدىقتىڭ پايداسى مەن زيانىن تالداپ كورسەك قايتەدى؟

پايداسى:

1. «وقىلماي كەتتى» دەگەن ادەبيەتىمىزدىڭ ناسيحاتىن جاساۋدا ءبىر ەمەس، ارينە، كوپشىلىك ادامنىڭ ناتيجەسى كوزگە كورىنەدى.
2. ەكىنشىسى – ءبىر ولكەدەن شىققان دارىنداردىڭ سوڭىنان ەرەتىن جاستاردىڭ بولۋى زاڭدىلىق. بۇل دەگەنىڭىز ادەبيەتتەگى ناعىز ديداكتيكا. ناسيحات جونىندەگى ماسەلە ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
3. سىننىڭ قالىپتاسۋى، دەڭگەيدىڭ بايقالۋى دا وسى توپشىلدىق ادەبيەتتىڭ ەرەكشەلىگى. جەرلىك، رۋلىق، جاس ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى قۇرىلعان (سانالى تۇردە بولسىن، مەيلى، بەيسانالى تۇردە بولسىن!) توپ ىشىندە ءوزارا اڭگىمە، تاربيە، سىن، تۇزەۋ، ەسكەرتۋ، ءجون سىلتەۋ سەكىلدى دۇنيەلەردىڭ بولۋى دا پايدالى.
4. باسەكە. باسەكەنىڭ، جارىستار مەن ءمۇشايرالاردىڭ ادامدى شىڭداۋعا، قالامىنىڭ قاتايۋىنا، الدى-ارتىن باعامداپ، ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس جاساۋعا تاپتىرماس مەكتەپ ەكەنىن ايتىپ جاتۋ دا ارتىقشىلىق.
5. توپشىلدىق ادەبيەت ادەبيەتتەگى كەزەڭدەردى ءدال انىقتاۋعا، بۋىنداردىڭ ارا-جىگىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

«-شىل» دەگەن جاعىمسىز ماندەگى قوسىمشانىڭ ءوزى توپشىلدىقتىڭ زيانى بار ەكەنىن انىقتاپ تۇر.

زيانى:

1. مويىنداماۋ. تۇپكى ماقسات سانالعان – ىزگىلىك جولىنداعى ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنىڭ جاقسىلىعىن مويىنداماۋ ابسۋرد. ءبىراق بىزدە دالەلدى ماقتاۋدىڭ وزىنە نانباي، كەرىسىنشە، قالايدا مويىنداماي قويۋ دەگەن پرينسيپ بارداي.
2. ءبىر توپ ەكىنشى توپتىڭ وكىلدەرىن مويىنداماعانىمەن قاتار، دالەلسىز اقپارات تاراتۋى، پروۆوكاسياعا بارۋى ت.ت. وسى تەكتەس ماسەلەلەرىمەن اينالىسۋى ءجيى كەزدەسەدى.
3. جاقتاسۋ. لوببيزم. توپتاعى جاقتاس ادامداردىڭ شىعارماشىلىعىن ءمىنسىز ەتۋ دە، وزگەلەردى تومەن قويۋ (بۇل كەيدە ءمۇشايرالار مەن ايتىستاردا كورىنىپ قالادى).
4. تۇپ-تۇقيانىمەن جويۋ ۇستانىمى. توپشىلدىق ادەبيەتتىڭ ەڭ ءبىر زيانكەس مۇددەسى – جاستاردىڭ الدىنان توسقاۋىل قويۋى. كەۋدەدەن يتەرۋ، جەرمەن جەكسەن ەتىپ سىناۋ، الدەكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاۋ، كەلەكە، مازاققا بارۋ، مىسىن باسۋ ەندى عانا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان جاس بۋىنعا وڭاي بولماسى انىق.
5. توپشىلدىق ادەبيەت ادەبيەتكە وزدەرى قالاعان سيپات ايتىپ، وعان ءبىرجاقتى ولشەم قويۋى مۇمكىن. ادەبيەتتىڭ تاقىرىپتىق، يدەيالىق، ءتىپتى فورمالىق ولشەمى دە ازىرگە داۋلى ماسەلە ەكەنىن بىلسە دە، توپتىڭ تەك وزىنە عانا ىڭعايلى نۇسقانى تاڭداۋى، تەك سول جولمەن ءجۇرۋ كەرەك دەگەن قاتاڭ ۇستانىمى دامۋدى، وركەندەۋدى كەشەۋىلدەتۋى مۇمكىن. بۇل دەگەنىڭىز شىعارماشىلىق ادامىنىڭ باعىتىن وزگەگە بۇرۋ سياقتى پروبلەمالار جيىنتىعى. جاڭا ادەبيەتتىڭ، جاڭا فورما مەن يدەيالاردىڭ شىعۋ جولىن كەس-كەستەۋ بولىپ سانالادى.

وسى ماسەلەگە قاتىستى ادەبيەتتەگى ادامداردان پىكىر سۇرايىق دەدىك.

ادەبيەتتەگى توپشىلدىق دەگەندى قالاي تۇسىنەسىز؟ تۋعان جەرىنە، وقىعان جەرىنە يا تۋعان جىلىنا دەگەن سياقتى توپتارعا ءبولىنىپ، ءوزارا قارىم-قاتىناس جاساپ، «ءبىر بۋىن» بولعىسى كەلەتىندەر كوپ. مۇنى اقتايسىز با، الدە مۇنداي ۇردىسكە قارسىسىز با؟

دارحان بەيسەنبەك، جازۋشى:- ادەبيەتتە وسىنداي ءۇردىستىڭ بار ەكەنى راس. الايدا بۇل قولدان جاسالاتىن، ياكي بىرەۋلەردىڭ بەلسەندىلىك تانىتىپ قۇرىلىمدايتىن جۇيەسى ەمەس. بۇل - تەك ادەبيەتكە قاتار كەلگەن بۋىننىڭ، جاس قالامگەرلەردىڭ ءبىرىن ءبىرى ىشتەي ۇعىسۋى، ءبىر بىرىنە، شىعارماشىلىعىنا قامقورلىقپەن، ماحابباتپەن قاراۋى. وسىدان بارىپ ءوزارا ۇيلەسىمدىلىك، توپ دەيمىز بە، بۋىن دەيمىز بە، ءبىر تولقىن، ادەبي ورتا قالىپتاسادى.

ارينە ادەبيەتتى جاسايتىن توپ ەمەس، جەكەلەگەن تۇلعالار. الايدا ادەبي ورتانىڭ دا تۇلعانىڭ جەتىلۋىنە، كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا، ءومىردى تانۋ، ادام پسيحولوگياسىن زەرتتەۋدەگى تانىمىنىڭ ارتۋىنا سەپتىگى وتە مول. بۇنى ءبارى مويىندايدى دەپ ويلايمىن. ءوز ورتاڭنان، ءوز بۋىنىڭنان جيناقتاعان تاجىريبەڭ وبەكتىگە وزگە راكۋرستان قاراۋعا ۇيرەتەدى. دەگەنمەن، بۇل قۇبىلىس بادىرايىپ كورىنىپ، بارىنە سەزىلە بەرمەۋى دە بەك مۇمكىن. سوندىقتان بۇل اڭگىمە جايلى كوپ سوزۋدىڭ قاجەتى شامالى. ال ەندى تۋعان جەرىنە، وقىعان ورداسىنا، ءبىر جىلدىڭ تولدەرىمىز دەگەندەي ارالاس-قۇرالاس قالىپ تانىتۋ اركەز بولعان. بولا دا بەرەدى. ءبىراق بۇل شەڭبەر ادەبيەت اياسىندا جۇرمەيدى. ونىڭ جاۋابىن جوعارىدا اتاپ ءوتتىم.

توءقتارالى تاڭجارىق، اقىن:- بىزدە ادەبيەتتەگى توپشىلدىق ادەبي كوزقاراسىنا قاراي جىكتەلمەيتىنى وكىنىشتى. سوندىقتان دا جەرشىلدىك، رۋشىلدىق باسىم. مەن ادەبيەتتە "يزمدەر" ارا پىكىر الماسۋ مادەنيەتى قالىپتاسقانىن قالار ەدىم. ونداي كورىنىس بار، ءبىراق جەتىلمەگەن. اقتاۋعا دا، اقتاماۋعا دا بولادى. بۋىنارالىق "شايقاستار" ادەبي پروسەستىڭ، تۇسىنىكتىڭ وزگەشەلىگىنە قۇرىلسا قۇبا-قۇپ.

وندا تۇرعان دانەڭە جوق. ال وتىرىك نامىس، قۇر بايبالام پايداسى از شارۋا. بىزدەگى داۋ-دامايدىڭ كوبى سول دەڭگەيدە وتەدى.

باۋىرجان ءالقوجا، اقىن:- توپشىلدىق دەگەندەرىڭنەن جەرشىلدىكتىڭ ءيىسى شىعاتىن سياقتى. اقىندى دا، جازۋشىنى دا قالىپتاستىراتىن ءوز ورتاسى عوي. ونىڭ تۋعان جەرىنە بايلانىستى ەمەس، كوبىنەسە تۋعان جىلىنا قاراي توپتاساتىنى زاڭدىلىق. ءبىراق ادەبيەتتى توپتار جاسامايدى، جەكە تۇلعالار، جەكە ادامدار جاسايدى...

دانيار ءالىمقۇل، اقىن:- توپ بولعان دۇرىس شىعار، توبىر بولعاننان گورى. ءبىراق، ەكەۋىنەن دە دۇرىسى باعزىدان كەلە جاتقان بۋىندىق بيىكتىك بولار! ونى تولقىندىق تومەندىك دەپ تۇسىنۋگە بولمايدى. بۋىنعا ءبولىنۋ، تولقىندىق توپتاسۋ ادەبيەتتىڭ الىپپەسىندە قالىپتاسقان ۇعىم. الدىڭعى بۋىنعا قاراپ العا ۇمتىلۋ، باسىپ وزباسا دا، قالىسپاۋ قاعيداسى بەكەمدەلىپ، شىعارماشىلىق جەتىلۋ جۇمىستارى جۇرەدى.

باسقاشا راكۋرسپەن «ايتۋ مەن كورۋگە» دەگەن سيركۋلياسياعا سالماق بەرەدى. ال، قازىرگى «ارقانىڭ اقىندارى»، «شىعىستان شىققاندار»، «تارازدىق اقىندار» دەپ توپتاۋى پروۆينسيالاردا پوەزيانىڭ دامىپ كەلە جاتقانىنان حابار بەرەدى. بۇل قورقىنىش ەمەس! ويتكەنى، بۇرىن بۇگىنگىدەي وڭىرلەردە جاس اقىندار جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاماي قالىپتاستى. وعان، ءبىراق، دالەل ءوزىمىزدىڭ شاعىن شاھاردان شىققانداردى ايتساق... ماسەلەن، مارالتاي اقىن كەزىندە جامبىلدا جالعىز ءجۇردى. توبى دا، باسقاسى دا بولمادى. ءبىراق، ول جان-ادەبيەتتە «جالعىز ەكەن» دەۋ ەمەس ەدى. ويتەتىنىم، وزگە وڭىرلەردە دە ءوزى سەكىلدى قالامداستارىن اقىندار استاناسى الماتىدان تاۋىپ جاتتى. بۋىنىنا باردى. ال، ول كەزدەگى ءار وبلىستان 1-2 اقىن شىعىپ، بارلىعى 10-15-تەن اسسا، ءقازىر ءبىر قالانىڭ وزىنەن وسىنشاما سيفرالاردىڭ سويلەپ جۇرگەنىن بىلەمىز. ودان كەيىن، ول اقىننان كەيىن ازامات ەسالى، ەرلان ءجۇنىس، مارقۇم ورنەك قۇلەكەيەۆ پەن حاميتتەر «كۆارتەتتىك كەزەڭدى» باستان كەشىردى. ال، بۇگىنگى تارازدىڭ پوەزياسى «حور قۇرامىنداعى» داۋىستاردان دا كوپ. قۋانارلىعى سول. ال، ارعى جاعى مۇددەلىك ماقساتتار مەن پوەزيانىڭ قالتارىس-بۇلتارىسىندا پيعىلدىق قاقتىعىس بولماسىن دەسەك تە، بولىپ جاتاتىن كەزدەرى بار. سەكتانت بولىپ كەتپەيىك، جازارمان! ال، «بۋىن جىلعا بولىنەدى» دەپ ايتا المايمىز اسا ءبىر سەنىممەن. مىسالى مەنىڭ بۋىنىمداعى تالانتتى اقىننىڭ ءبىرى تابيعاتتىڭ جاسى 25-كە جەتسە، ناۋرىزبەك سەكىلدى 20-نىڭ ارعى جاق-بەرگى جاعىنداعىلار دا جوق ەمەس. جاس ۇلكەندىگى ەمەس، جۇرەك ۇلكەندىگى جاسايدى. باتىستاعى ءلاززات قىزدىڭ دا جاسى 18-19-دا، ەستۋىمشە. بۇل دەگەنىمىز تۇسىنىستىك. ار جاعى ءتىنى مەن ءتىلى ۇقساستىق ءوزى-اق توپتاپ الادى تولقىندى. بۋىننىڭ بۋىندى تابۋى جازۋعا دەگەن ماحابباتىڭ ويانعانىنان باستالادى. جاسىن سىيلاپ، ەرتەڭ شىققان اقىندى مارالتايدىڭ بۋىنى دەي المايمىز مىسالعا!

پىكىرلەر وسىلاي بولدى. ەندىگىسىن، قۇرمەتتى وقىرمان، ءوزىڭىز باعامداي بەرىڭىز.

ارداق قۇلتاي

(تاقىرىبى وزگەرتىلىپ بەرىلدى)