Meni áke-sheshem qumar oıyn turmaq jaı ǵana oıynnyń ózine jolatpaı, óte qatal tárbıeledi. Balalar jınalǵan jerde qol ustasyp, menko, nesýkı, baı degen oıyndardy oınaıdy ǵoı? Kishkene kúninde kim de bolsa osy oıyndarǵa qatysty emes pe? Al maǵan oıyn quraldaryna da qol tıgizýge ruqsat etpeıtin.
«Qumar oıyn adamdy qurtady, oǵan esh qyzyǵýshy bolma!» dep otyrýshy edi ákem. Ol maǵan óte qatal qarady. Ákem aqyldy batyryp aıtatyny sonsha, júregimniń túkpirinde qumar oıynǵa degen jek kórý sezimi eseıgen saıyn ulǵaıa berdi. Bastaýysh mekteptiń ózinde balalar menko (balalardyń sýretti karta oıyny.– Sh.J.) oınaı bastasa, álgi jerden ketip qalatynmyn.
Ákem neshe túrli kúnáli áreketterdiń arasynan nege qumar oıyndy erekshelep, sonsha jamandaıtynyn on úshke tolǵanda túsindim. Bizdiń úı men es bilgeli kedeı, 1 choý (0,992 ga. – Sh.J.) egistikten alynatyn azǵantaı túsimmen barlyǵy tórt adam áreń kúneltýshi edik.
Shamasy, bastaýysh mekteptiń birinshi synybyna qabyldanǵan jyly bolar, oqýshylar eki kúndik saıahatqa baratyn boldy. Tanymdyq saıahattyń ne ekenin bastaýysh mektepte bir ret bolsa da bastan ótkergender biledi dep oılaımyn. Men «erteń bálen aımaqqa qydyramyz» degendi estı sala qýanyshtan alaqaılap, úıge júgirip jettim. Ata-anama aıtyp edim, «bara ǵoı» demedi.
Qazir oılasam, ol kezde saıahatqa tólenetin 3 ıen bizdiń úı úshin aýyr júk eken ǵoı. Otbasynyń bir aılyq tabysynyń teń jartysyna teń úlken aqsha emes pe?! Men ol jaǵyn oılap ta jatpadym, áke-shesheme olaı da jalyndym, bylaı da jalyndym. Biraq esh nátıje shyqpady.
Erteń jolǵa shyǵamyz degen kúni keshke mekteptegi muǵalimge «bálkim, bara almaspyn» dep eskerttim, biraq úıge kelgende saıahattan qalǵym kelmeı, ábden mazasyzdandym. Qaıtkende aqsha alýym kerek dep, áke-sheshemniń janynda qyńqyldap turyp aldym. Aqyrynda ekeýiniń yǵyryn shyǵardym bilem, olar baqyryp-shaqyrǵan maǵan qaramaı, uıqyǵa jatty.
Men saıahattaıtyn toptan bólinip qalǵanyma arlanyp, ákemniń bas jaǵynda eńirep otyryp aldym. Bir kezde ákem kórpeni serpip tastady da, tósekten atyp turyp, maǵan tesile qaldy. Biraq ákemniń júzi ashýlanǵan emes, qınalǵan adamnyń túri edi. Janarynan jas ytqyp keterdeı jylarman halde.
— Saǵan kóp nárse kerek, á?! Men de adamǵa kerektiniń bárin saǵan jasap bergim keledi. Biraq joqshylyq qurǵyr qolymdy baılap tur. Maǵan kiná artpa. Kinálasań ózińniń atańdy kinála. Bul aımaqtaǵy baılyǵy jurttan asqan áýlettiń osynsha quldyrap ketýi sol atańnyń kesirinen bolǵan is. Atań qumar oıynǵa sońǵy tıynyna deıin salyp jibergen...
Ákem bárin aqtardym-aý degendeı únsiz qaldy.
Atam bizdiń áýlettiń asyrandy balasy eken, otyz jasyna deıin túzý adam bop, sodan oıda joqta qumar oıynnyń dámin tatyp, aqyry ońbaı jeńilip, bar jıǵan-tergenin jelge ushqandaı shashyp jiberipti. Osy aımaqtaǵy Chıoýgoroý degen oıynhana ıesiniń úıinen shyqpaı, bireý «bálen jerde oıynhana ashyldy» dese, 5 rı, 10 rı qashyqta bolsa da jetip baratyn, qumar oıynǵa jan-tánimen berilgen adam bolypty. Jeńse de, jeńilse de kúlimsiregen kúıinen tanbaıdy eken. Ózi baı, ózi myrza bolǵan soń ony oıynhana ıeleri jalpaqtap tórge otyrǵyzypty. Aqyrynda sol oıynhana túbine jetip, egistigin 1 choý, 2 choýdan satyp bitiripti. Aqyrynda baıtaq jerdi alyp jatqan egistiginen túk qalmapty. Beretin zat tappaǵanda oıynhanaǵa ájemniń taraǵy men shash qystyrǵyshyna deıin aparǵan desedi.
Atamnyń dinge bet buryp, qumar oıyndy toqtatqan kezi alpystan asqan shaǵynda bolsa kerek. Oǵan deıin dúnıe-múliktiń túgin qaldyrmaı taýyssa da azǵyndyǵyn qoımaı, oıynhanaǵa kire almaı qalǵan kúnniń ózinde at aıdaýshy men qara sharýalardy jınap alyp oınaıdy eken. Ájem men jıyrma beske kelgen ákem kóz jastaryn tógip turyp jalynsa da qoımapty.
Atamnyń azǵyndyǵynan uzaq jyldar azap kórgen ájem dúnıeden ozarda qol qýsyryp turyp: «Sen basqarǵan Kasýshıma áýleti barynan aıyrylyp, sharýa bolyp qalýy taǵdyrdan bolar, ókingenmen paıda joq. Endi bul dúnıeden seniń «Qumar oıynǵa eshqashan jolamaımyn» degen ýádeńdi estip ketsem deımin. Men seniń azǵyn áreketterińnen uzaq jyldar azap shektim, artymdy qalatyn Soýtaroý men Omıne (ákem men sheshem) sol qıyndyqty kórmese deımin. Bul meniń sońǵy tilegim!» dep, birneshe ret qaıtalapty. Sodan atamnyń qumar oıynǵa qumarlyǵy sap tyıylypty.
Atam alpystan asqanda balasymen birge kezinde bótenniń qolyna ótip ketken óziniń jerin jalǵa alyp, ómirinde istep kórmegen qara jumys atqarady. Buǵan deıingi ómirin qyzyq qýýmen ótkizgen shal qol eńbegine shydasyn ba, eki jyl ótpeı synǵan butaqtaı mort etip, ólip ketipti.
Atamnyń ómir boıy berilip, et pen súıegine deıin sińip ketken azǵyndyqtan ajyraýy ońaı bolmaǵan ǵoı, qumar oıyndy tastaǵanda birden aljı bastapty. Umytshaqtyqqa urynyp, keıde egistikte jumys istep jatqanda ketpenin tastaı sala, oıǵa berilip, turyp qalatyn kórinedi. Bundaıda jas ýaqytynda kartaǵa 500 rıoý, 1000 rıoý salǵan kezderi, úıirilip túsken saıkoro tasy esine túsetin bolýy kerek.
Áıtkenmen ájem dúnıe salǵannan keıin atam qumar oıyn oınamaıtyn bolypty. Biraq bir ret oınapty, bul – atam dúnıeden ozardan bir aı buryn bolǵan oqıǵa. Anam egistikte jumys istep júrgen atama tamaq aparypty. Qarasa, egini jınalǵan alqapta ketpen ustap júrgen atam kórinbeıdi. «Bálkim, egistik mańyndaǵy úıilgen sabannyń ústinde kúnge qyzdyrynyp jatqan bolar» dep, sol jaqqa baryp qarasa, oılaǵanyndaı-aq atamnyń daýsy estiledi.
«Bul joly men jeńdim!» dep, atam qarqyldap kúlipti deıdi. Bul daýysty estigende anamnyń júregi dir ete túsedi. Anamnyń kózine atamnyń qurdymǵa ketken ómiri elestep, tula boıy túrshigip sala beredi. Biraq sabyr saqtap, kimmen oınap otyr eken dep, dybysyn bildirmeı jaqyndap baryp qaraǵan ǵoı.
Sóıtse, kún qyzdyrǵan saban ústinde atasy men bes jasar nemeresi tizerlep otyr deıdi. Anam «Bular ne istep jatyr?» dep qarap turady. Sonda atam úıilgen saban arasynan bir talyn sýyrypty deıdi. Nemeresi de bir tal sabandy sýyryp alyp, ekeýi uzyndyǵyn salystyrypty. Atamnyń sabany bir sýn (3,03 sm) uzyn eken.
«Bul joly da men jeńdim, ha-ha-ha!» dep, atam odan saıyn qarqyldap kúlipti deıdi.
Atamnyń qarsylas retinde eń sońǵy jeńgeni — nemeresi men ekem.
Kıkýchı Kan
(1888 –1948),
Japon tilinen aýdarǵan Sharafat Jylqybaeva
