Jýyrda qala mańyndaǵy bir aýylda turatyn tanysym qonaqqa shaqyrdy. Jıyrma shaqty kisi kelipti. Dastarhan basynda jınalǵandar túrli taqyrypta áńgime qozǵap, estelikter aıtyp degendeı, pikirlesip otyrdy. Tek meniń janymda otyrǵan jasy qyryqa taıalǵan erkek qana kirgeli aýzyn ashpady. Tipti jurt ara-arasynda kóńil kóteretin ázil aıtyp jatqanda da álgi kisi bir jymımady. Toı tarqaǵanda úı ıesi qaladan kelgen eki-úsh qarıamen birge meni de álgi erkektiń mashınasyna salyp jiberdi.
Erkektiń atyn Erjan deı salaıyq (másele aty-jóninde emes qoı), bir kósheden burylǵan soń bárimizdi túsirip, «Men namaz oqyp keleıin, bes-aq mınýt qoı» dep ketip qaldy. Jasy 65, 70 jáne 80 jasar úsh qarıamen birge kóshe shetinde biz Erjandy bes mınýt emes, tup-týra eki jarym saǵat kúttik. Tura-tura ábden sharshaǵan soń taksı ustap kete bereıik desek, kólik jıi kelmeıtin aýyl qoınaýy eken. Onyń ústine «mine kelip qalady, mine kelip qalady» dep, tura berdik. Meni qoıshy, aqsaqaldardan uıat boldy. Bir kezde bir aqsaqal «Bir aı boıǵy namazdaryn jınap oqyp jatyr ma? Basynda birden aıtpaı ma? Basqa kólik ustap kete berýshi edik qoı» dep renishin bildirdi. Eki jarym saǵattan soń «shopyrymyz» keldi. Qarıalardan keshirim de suramaǵan Erjan namazdan soń ýaǵyzshylarmen birge bolǵanyn aıtty.
Sodan keıin Erjan kólikti otaldyra sala Qurandy ashyp qoıyp, oqyp otyrdy. Mashınadaǵy qarıalar «Qaraǵym, qaıda isteısiń? Qurandy shynymen de oqı alasyń ba?» degen sıaqty suraqtar qoıyp jatyr. Álginde úsh saǵat boıy aýzyn ashpaǵan Erjan kósildi-aı deısiń. Ózi zańger mamandyǵy boıynsha birneshe dıplomdy, qalada úlken bir mekemede laýazymdy tulǵa eken. Din týraly sóılep otyr. Alpystan asqan aqsaqaldar ne oılaǵanyn bilmeımin, myna sheneýnik moldadan asyp túspese kem emes dedim ishimnen.
Sodan qalaǵa kire bergende bir qarıa túsip qaldy. Eki-úsh kóshe ótkende ekeýi «úıimizge jettik» dedi. Mashınada men qaldym. Erjan ıslam týraly áńgimesin odan ári jalǵady. Bul sheneýniktiń dinı áńgimeleri burynǵy estip júrgen din ókilderiniń ýaǵyzynan da úreıli kórindi maǵan. Erjan endi maǵan tıisti. «Qaryndasym, áýret jerdi jaýyp júrý kerek» demesi bar ma? «Qolymnyń ushy men shashymnan basqa jerdiń barlyǵy onsyz da jabyq qoı. Bunysy nesi?» dep qoıdym da ári qaraı tyńdaýǵa kóshtim. Arap tarıhyndaǵy din ókilderiniń ómirin jatqa biletin zańger bul jolǵa arap tiliniń kýrsyna baryp júrip túsken kórinedi. Sondaǵy sabaq bergen mysyrlyq muǵalim áser etse kerek. Ásire dinshildik aýanyndaǵy úgit-nasıhatyn qysqa jolda sanama sińirip qalǵysy keldi me, toqtamaı sóıledi. Aıtyp-aıtyp kelip, qara kıimge malynǵan qazaqtyń qyz-kelinshekteri men dambal kıip, saqal jibergen teris aǵymdaǵy dinshil jigitterimizdiń júris-turysyn óte durys dep esepteıtinin aıtty. «Osy soǵys órti tutanǵan elderge talaı qazaq qyzy qara kıingen soń ketip jatyr ǵoı. Qaraǵa malynbaı-aq musylman bop ómir súrýge bolady ǵoı» dep edim, zańger sheneýnik ýaǵyzdy tipten tópeletti. «Qara kıinse de, bet-aýzyn tumshalap alsa da bul Qazaqstan Respýblıkasynyń azamatynyń óz quqyǵy» dedi, men sol qaraǵa oranǵandardy jaýapqa tartý kerek dep jatqandaı-aq.
Sodan keıin «Jer betinde negizgi til — arab tili, bárimiz osy tildi jaqsylap meńgerip, bolashaqta arapsha sóıleýimiz kerek» demesi bar ma? «Qazaq tili she?» dedim. «Sizdiki durys emes» dedi maǵan. — «Dúnıe jaratylystyń o basynda arap tili shyqqan. Basqa tilderdi moıyndamaımyn». Laýazymdy sheneýniktiń mıy arap ıdeologıasymen ábden ýlanǵanyn bildim. «Tilinen, ulttyq dástúrinen bezinip, qara kıinip, saqal jiberip degendeı (másele saqalda da emes) arap mentalıtetin tolyq sińirip, aqyrynda djıhad jolyna túskenderdi qaıtesiz?» dedim. Sheneýnik «Djıhad árkimniń ózinen bastalady» dep, o dúnıedegi ǵalamat jumaq úshin, Allanyń rızalyǵy úshin djıhad qajet ekenin aıta bastaǵanda aıaldama kórindi. «Men osy jerden túsetin edim, jetkizip salǵynyńyzǵa rahmet!» dep, kólikten túsip qaldym. Artyma qarap edim, sheneýnik mingen shet eldik qara avtokólik Sırıaǵa qaraı ketip bara jatqandaı elestedi.
Zań mekemesindegi laýazymdy sheneýniktiń jurtqa ýaǵyz aıtýyna bola ma? Al arap ıdeologıasyn nasıhattaýǵa she? Úkimet nege sheneýnikterge osy turǵydan baqylaý qoımaıdy?
Dana Qamshybek
