Aqtóbe qalasynda 5 maýsym kúni bolǵan teraktini árkim ártúrli qabyldady. Alǵashynda ony dinı ustanymdaǵylardyń isi degen resmı málimdemege senbegender, dindarlardan góri qylmys álemi ókilderiniń qoltańbasy deýshiler az bolǵan joq. Tipti, kez-kelgen oqıǵadan saıası astar izdeýdi ádetke aınaldyrǵan biraz jurt «Bul jer daýynan eldiń nazaryn basqa jaqqa burý úshin istelgen sharýa», «Qandy qyrǵyndy áldebir toptar qoldan jasady» deýge deıin bardy. Tek, kúdiktiler men ustalǵandar, arnaıy operasıa barysynda polısıa qolynan qaza tapqandar týraly tolyǵyraq maǵlumattar, olardyń týystarynyń málimdemeleri jarıalanǵannan soń baryp keı adamdardyń kóńilindegi kúdik seıilgendeı boldy.

UQK men İİM-niń Aqtóbedegi oqıǵaǵa bergen «terakt» degen baǵasyn Elbasy da qýattady. Arnaıy organdardyń málimetteri negizinde, óńirdegi krımınogendik, dinı, qoǵamdyq-saıası ahýaldy salmaqtaı kele Aqtóbedegi terakti adasqan aǵymdardyń, onyń ishinde sáláfızm ıdeıasymen ýlanǵandardyń isi ekenin aıtty. Buǵan deıin elimizde «Tablıǵ jamaǵat», «DAISH», «Hızb-ýt-tahrır» bastaǵan birneshe dinı uıymdardyń qyzmetine zańmen tyıym salynǵan. Al, prezıdent aıtqan salafızm resmı ruqsat etilgen aǵym bolmasa da, oǵan tosqaýyl qoıatyn eshbir quqyqtyq tyıym bolmady. Osy aǵymdy ustanýshylar emin-erkin ýaǵyzyn aıtyp, meshitin salyp keldi. Tek dinı ortada emes, qoǵamnyń basqa salalaryna da tamyr jaıǵan bul aǵym ókilderiniń bızneste, aqparattyq salada, aýyl sharýashylyǵynda, tipti, memlekettik qyzmette de kóptep kezdesetini aıtylýda.

Atalǵan aǵymdy teraktige qatysy bar dep aıyptaǵan adamnyń sózi aıaqsyz qalmasy belgili. Prezıdent málimdemesinen soń birqatar aqparat quraldarynda Aqtóbedegi terakti jaıly arnaıy habarlar uıymdastyrylyp, esimderi elge tanymal dintanýshylar, saıasattanýshylar men dinı basqarma ımamdary salafızm aǵymy, olardyń ıslamnyń negizgi qundylyqtarynan aýytqýy týraly ashyq aıta bastady. Bul daýǵa din mamandary, zańgerlerden bólek atalǵan salaǵa tikeleı qatysy joq qarapaıym azamattarǵa deıin aralasyp, sońǵy ýaqytta áleýmettik jeli beti qyzý aıtysqa ulasty. El ishinde buǵan deıin salafızmge qatysy bar delinip kelgen birneshe azamat á degende Aqtóbedegi teraktini aıyptap, onyń dinge qatysy joq ekenin málimdedi. Osydan keıin aıyptaýshylar men aqtalýshylar arasyndaǵy aqparattyq soǵys kúsheıip sala berdi.

«Sońǵy terrorıst ustalyp», Aqtóbedegi qyzyl deńgeıli qaýip seıilgenimen polısıa men arnaıy organdar tergeýdiń odan ary qaraıǵy baǵyty týraly resmı aqparat taratpady. Tek, İİM Q. Qasymov lańkestik áreketke barǵandar Sırıadan jiberilgen áldebir aýdıoúndeýdi basshylyqqa alǵanyn habarlady. Al, ol úndeýdi naqty kim jasady, qaı tilde jazylǵan úndeý, arab tilinde bolsa, ony lańkestikke oqtalǵandardyń ózderi túsine alatyndaı bilimderi boldy ma, joq bireý aýdaryp berdi me, ol jaǵy ázirge jumbaq. Tergeý qupıasyn arnaıy organdar ońaılyqpen asha qoımasy da túsinikti.

Osy rette eldegi buǵan deıingi teraktiler men dinı aǵymdarǵa qatysty isterdi bir sholyp ótken durys sıaqty. Árisi Aqtaý túrmesinen qashqan bir top saqaldy qylmysker, Aqtóbeniń Shubyrshysyn qyzyl qanǵa boıaǵan lańkesterden bastap sońǵy 5-6 jyl kóleminde bolǵan biraz oqıǵa eske túsedi. 2012 jyly jazda Almatyda qoryqshylardy qyryp ketken lańkesterdiń izdestirilgenin umyta qoıǵan joqpyz. Sol kezde taǵy eki polısıa qyzmetkerlerin óltirip ketkenderdi de dinı radıkaldyq uıymdarmen baılanystyrdyq. Onyń aldyndaǵy «Tarazdyq termınator» men keıingi Atyraýda polısıa ǵımaratyna oq jaýdyrǵandardy da umyta qoıǵan joqpyz. Biraq, bul oqıǵalardyń barlyǵyna jýyǵy kúdiktilerdiń kózin joıýmen, lańkes delingenderdiń ajal qushýymen aıaqtaldy. İstiń sotqa jetip, pálenbaı degen kúdiktige terorızm baby boıynsha mynadaı jaza kesildi degenin estimedik. Iaǵnı, qylmyskerlerge dinı ekstremıster degen aıyp taǵylǵanmen, olardyń naqty qandaı uıymnyń múshesi, qandaı dinı aǵymǵa erýshiler ekenin bylaıǵy jurt tolyq uqpaı qaldy. El ishinde aǵartý, aldyn alý jumystary úshin de ol qylmyskerlerdiń naqty qandaı uıymdarmen baılanysty bolǵanyn bilý qansha mańyzdylyǵyna qaramastan múmkin bolmaı qaldy.

Biraq, dinı sıpattaǵy, ekstremızmge baılanysty qozǵalǵan, birneshe adamǵa naqty aıyp taǵylyp, qamaýǵa alynǵan taǵy bir is bar. Ol – el arasynda jáne aqparat quraldarynda «Sopylar isi» dep atalyp ketken qylmystyq is.

2011 jyly qazan aıynda Almatyda uıymdasqan qylmystyq top qurdy, dinaralyq arazdyq týǵyzdy, adamnyń bas bostandyǵyn zańsyz shekteý syndy birneshe baptar boıynsha aıyp taǵylǵan bir top kúdiktige qatysty sot úkimi shyqty. Sot úkimine sáıkes, «sopylyq aǵymnyń jetekshisi» - Qylmystyq kodekstiń 12 baby boıynsha aıyp taǵylǵan Ismatýlla Ábdiǵappar – 14 jylǵa, QazUTÝ-dyń profesory, Qylmystyq kodekstiń 6 baby boıynsha aıyptalǵan Saıat Ybyraev – 12 jylǵa, odan basqa Erbol Isabekov - 9 jylǵa, Erbol Rahymbaev – 8 jylǵa, Saıpýlla Mollaqanaǵatuly – 8 jylǵa, Dýman Berikbosynov – 8 jylǵa, Jadyra Súleımenova – 6 jylǵa, Arnýr Kýnıkın – 5 jylǵa, al Álıa Áshirqulova – eki jylǵa shartty túrde bas bostandyǵynan aıryldy.

Bul «sopylar isin» ne úshin eske alyp otyrmyz? Osy ispen sottalǵandarǵa kópshiliktiń ishinde bomba jaryp, kisi óltiretin lańkestik árekettermen «aty shyqpasa» da lańkesterden kem aıyp taǵylmady. Qylmystyq qýdalaý bastalardan birneshe jyl buryn atalǵan topty aıyptaǵan aqparattyq shabýyldar boldy. 2005 jyly 31-arna, KTK syndy telearnalardan«zikirshilerdiń»  (ıslam dininde derbes dinı aǵym retinde moıyndalǵan mundaı top bolmaǵandyqtan tyrnaqshaǵa alyndy – red.)dinı kózqarastaryna, qulshylyq ǵıbadattaryna qatysty beınematerıaldar berildi. Múftıat ókilderi Prezıdentpen ótken kezdesýde Elbasyǵa «zikirshilerdiń» teris nasıhat júrgizip otyrǵanyn, tipti, sol maqsatta «Qazaqstan» telearnasyn «basyp» alǵanyn jetkizdi. Prezıdent tıisti mekemelerge máseleniń anyq-qanyǵyn zertteýdi tapsyrdy. Kóp uzamaı sopylarǵa qatysy bar delingen birneshe jýrnalıs atalǵan telearnadan ketip tyndy. Biraq, prezıdent aıtty eken dep birden qylmystyq is ashylyp, eshkim túrmege qamalǵan joq. Araǵa bes jyl salyp baryp, sopylardy qýdalaý qaıta jandandy. Muny biraq kópshilik Prezıdenttiń umytyla bastaǵan pármeninen góri sol kezde el ishinde keń tarap, bıliktiń bıik baspaldaqtaryna jete bastaǵan taǵy bir dinı aǵymnyń kúsheıýimen baılanystyrady...

Endi osy «sopylar isindegi» senarı myna sáláfızm ıdeıasyna ergenderge qarsy qoldanylýy múmkin be? Balasy Sırıa asqan san qazaqqa san soqytrǵan teris aǵym nasıhatshylary temir topdyń ar jaǵyna qamalǵan sopylardyń sońynan kete me? Eki aǵymnyń jumys stıli qanshalyqty uqsas? Jetekshileriniń yqpaly qandaı? Bul suraqtardyń jaýabyn álgi telearnalarda «sarapshy» bolyp pikir bildirýge áýes dintanýshylar men zańgerler, saıasattanýshylar men basqa da zentteýshiler naqty derektermen, kóńilge qonymdy qısyndarmen aıtyp berýleri tıis edi. Alaıda, ol taraptan tek sıpaı qamshylaǵan, jalpylama aıyptaýlar ǵana estildi.

Ashyq aqparat kózderindegi málimetterge súıensek eki aǵymnyń uqsas jerleri kóp. Aıyrmashylyqtary da az emes. Aldymen uqsastyqtardan bastasaq, zikirshiler de sáláfıler de resm bılikke ashyq qarsylyq bildirmedi. Eki aǵymǵa ergender de Memleket basshysy men onyń saıasatyn qyzý qoldaıtyndaryn aıtyp, túrli sharalar da uıymdastyrdy. Sopylar sekildi sáláfıler de aqparat quraldarynda qyzmet etetin jýrnalıserdi qatarlaryna kóptep tartty. Óz ıdeıalaryn solar arqyly da taratýǵa kúsh saldy. Jýrnalıser Prezıdent saıasaty men memlekettik baǵdarlamalardy nasıhattaý arqyly óz «pirleriniń» saıası qaýipsizdigin qamtamasyz etti. Eki top ta bıliktegi, bıznestegi tulǵalardy da baýyrlaryna basty. Ismatýllaǵa kólik mingizgenin ashyq aıtqan saıasatkerler boldy kezinde. Sáláfıler de qarjydan qıyndyq kórdik demeıdi.

Endi kózge uryp turǵan aıyrmashylyqtaryna kelsek. Birinshiden, bul aǵymdardyń uıymdyq sıpatyna nazar aýdarý qajet. «Zikirshiler» respýblıkalyq «Senim. Bilim. Ómir» degen uıym quryp, sol uıym aıasynda resmı áreket etti. Ashyq ýaǵyz júrgizbese de mádenı, tanymdyq sharalardy aıamaqtarǵa shyǵyp, emin-erkin júrgizdi. Oǵan bir jaǵynan ol sharalardyń dinı emes, mádenı, ádebı sıpat ıelenýi sebep bolsa kerek. Al, mynalar sáláfı deıtindeı qazir eshbir qoǵamdyq uıymdy, qozǵalysty ataı almaısyz. Saqal qoıyp, balaq keskender qara bazarda uıaly telefon jóndeıtin, kondısıoner, tońazytqyshqa freon quıatyn kishi-girim sheberhanalar ashqany bolmasa, negizinen saıaq júrgendi jón kóretin sekildi.

Odan keıin, múftıat aıyptap, jýrnalıser áshkerelegen «zikirshilerdiń» naqty kósemderi boldy. «Zikirshi» degende el Ismatýlla Ábdiǵappardy, onyń «oń qoly, sol qoly» bolǵan Narymbaı Syzdyqbaev pen Saıat Ybyraıdy eske alady. Qýdalaý bastalǵanda sol lıderlerdiń ekeýi qamaýǵa alynyp, eń aýyr jaza arqalady. Sot, tergeý barysynda eshqaısysy kinásin moıyndaý bylaı tursyn, ózderiniń isterine kir jýytpady. Bir qyzyǵy olardy aqtaýshylar, tipti, túrmeden shyǵarýdy talap etýshiler áli de bar. Al, myna sáláfılerge kim kósem bolady? Qýdalaǵysy kelse kimdi kósem etedi?

Iaǵnı, salqyn aqylmen salmaqtap kórsek, sáláfızmge quqyqtyq turǵyda tosqaýyl qoıýdyń múmkindikteri de kemı túsedi. Qazirgi ýaqytta sáláfızmge qarsy aıtylǵan pikirlerdiń ishindegi eń salmaqtysy eshbir ımamnyń, ıakı dintanýshynyń pikiri, Din isteri komıteti mamandarynyń saraptamasy emes, Elbasynyń málimdemesi ǵana bolyp otyr. «Sáláfızmge ne úshin tyıym salý kerek?» degen suraqqa «Óıtkeni, Elbasy aıtty» dep qana jaýap bere alasyz. Basqalardyń aıtqany aıtylǵan jerde qalýda. Sol sebepti de, sáláfıler sopylardyń sońynan kete me, joq álde nıetiniń aq ekenin dáleldep, senim ıelene me, dóp basyp aıtý qıyn. Osy ýaqytqa deıin aqparattyq salada, ǵylymı, dinı ortada ol aǵymǵa qatysty az áńgime aıtylǵan joq. Endigi jerde tek arnaıy organdardyń jumysynyń nátıjesin kútý ǵana qalǵan sıaqty.

Jomart Abdollauly