Jylda osy. Tipti merekesiz-aq, oıyn-saýyq oryny retinde tikken kıizúıleriniń de sıqy osyndaı. Ony aıtasyz, sońǵy kezde túsirilip jatqan derekti, kórkem fılmder men qazaqy dástúrge jaqyn beınebaıandardaǵy aq ordalardyń da kórgen kúni osyndaı.
Teginnen tegin baıbalam salyp otyr eken dep oılamańyzdar. Kózimizben kórip, kóńilimiz qalǵan soń aıtyp otyrmyz. Iá, qazaqtyń saltyn jańǵyrtyp, joǵyn túgendegenge ne jetsin! Alaıda árbir salttyń, árbir ustanymnyń parqyna barmaı, shalajansar dúnıe jasaǵannan jasamaǵan artyq bolar edi.
Elimizdiń barlyq óńirlerinde merekelerde kórseńiz kózińiz toıar shaǵaladaı aq ordalar tizile qalady. Ásirese naýryz merekesi men jazda toılanatyn merekelik sharalarda qala kórkin kirgizetin osy aqboz úılerdi tamashalaǵan jandardyń sanynda esep joq. Alaıda, kóshpeli tirliktiń qazanynda qaınaǵan jandar osy tigilgen úılerdiń syrt kelbetinen-aq sumdyq bir qateliktiń ketkenin tanyr edi.
Olaı deıtinimiz, kóshelerde tizile boı túzegen aqshańqan úılerdiń túndigi ashylmaıdy. Esterińizde bolsa «Qobylandy» jyrynda Taıbýryldy baqqan Qurtqa qyz oǵan «Túndikpenen kún kórsetip, Tútikpenen sý ishkizetin» edi ǵoı. Demek túndik ordanyń ishine jaryq túsiretin, qazirgi tilmen aıtqanda «terezesi» edi. Bizdiń kıiz úı tigetin mekemeler ózideri ofısterinde terezesi joq, qapasta, kórdeı qarańǵyda otyratyn sekildi.
Qazaq kelinderi alatańnan oryndarynan tura salyp birinshi ata-enesi jatqan, úlken úıdiń túndigin ashatyn bolǵan. Bul birinshiden – ata-enege degen qurmet, ekinshiden – bul úıdiń túndigi ashyldy, ishinde adam bar, artynda urpaǵy bar degendi bildiredi. Qazaq uǵymynda túndigi ashylmaı qalý degen óte qasiretti jaǵdaı. Qazaq qarǵaǵanda «túndigiń túrýsiz (ashylmaı) qalǵyr» deıdi. Bul urpaqsyz qal, túndigińdi ashar ul-qyzsyz ót ómirden degen sóz.
Jáne qaraly úıdiń túndigi ashylmaıdy. Iesi qaıtys bolyp, aǵaıyn-týǵany qara jamylyp otyrǵan úıdiń túndigi qaza bolǵan adam jer qoıynyna kirgenshe ashylmaǵan.
Al qazaqtyń turmystyq qajettiligine oraı, kún qatty ysyp ketkende túndikti tolyq jappaı, syǵyraıta ashyp qoıady. Onda da úıdiń irge shıin alyp, týyrlyqtyń etegin aıaqqy beldeýge túrip qoıatyn bolǵan. Ondaǵysy irgeden samal soǵyp, úıdiń ishi qońyrsalqyn bolyp turý úshin. Beldeý demekshi, osy oraıda, osy úılerdiń kóbiniń beldeýsizdigi. «Zamanaqyr bolǵanda, beldeýsizden úı bolar, belgisizden bı bolar» degen babalarymyzdyń aıtqany aıdaı kelmese ne qylsyn. Taǵy bir jaǵdaı eger kúnnen qorǵaný úshin bolsa túndiktiń kóleńkege qaraǵan jaǵyn ashqan, al úı ishine jylý tarap, kún aıqyn tússin deıtin bolsa túndiktiń kún jaq pushpaǵyn ashqan. Sol sebepti de túndiktiń tórt pushpaǵy bar.
Bizdiń basty alańdarda tigilip júrgen merekelik kıizúıler osy qaraly úı sekildi tigiledi. Tym bolmaǵanda túndikti japsa, irgeni túrip qoımaıma. Alaıda bizdiń «bilermender» ondaı sanaly oıdan alysta jatqan sekildi.
Qyr balasy, Baq.kz
